“Ndutịm Obufa Ererimbot” Owo Ekpere?
1. Didie ke ẹtịn̄ n̄kpọ ke mme isua ndondo emi ẹban̄a udọn̄ ẹnyenede kaban̄a ifụre ukaraidem efen efen?
MFỊN, ediwak miliọn owo ẹdụk ufụn ẹnọ nsunsu ido ukpono, ediwak owo ẹnyụn̄ ẹmek ndikaiso ndu do. Ke ukem ini oro, ediwak owo efen efen ke ẹyom mme ubọhọ-ufụn ukaraidem. Mme n̄wọrọnda n̄kpọntịbe ẹmi ẹkedade itie ke isua ifan̄ ẹmi ẹkebede ke Edem Usiahautịn Europe ye ke ebiet efen ẹmewụt nte ke mme owo ẹyom mme orụk ukara oro ọnọde ifụre akan. Nte utịp, ediwak owo ẹdọhọ ẹte ke obufa emana ubọhọ-ufụn emekpere. Adaibuot ukara United States okokot enye “ndutịm obufa ererimbot.” Ke akpanikọ, mme adaiso ererimbot ke kpukpru ebiet ẹkedọhọ ẹte ke Ekọn̄ Ukaraidem ye edikọ n̄kpọekọn̄ mbon ẹma ẹtre ye nte ke obufa emana emem ama esiere ọnọ ubonowo.—Men 1 Thessalonica 5:3 domo.
2, 3. Mme idaha ewe ẹbiọn̄ọ ata ubọhọ-ufụn?
2 Kpa ye oro, idem edieke mme ukeme owo ẹsụn̄ọde ke ndinyene ibat ibat n̄kpọekọn̄ ye mme orụk ukara ẹmi ẹnọde ifụre ẹkan, ndi ata ubọhọ-ufụn eyenen̄ede odu? Baba, ke ntak mme enyene-ndịk mfịna ẹmi ẹdude ke kpukpru idụt, esịnede mme idụt ukara mbio obio, emi ibat mme ubuene ọkọride-kọri ndien ediwak miliọn owo ẹn̄wan̄wana idem man ẹdu uwem ke n̄kan̄ ndutịm uforo. Ntọt kiet otode Edidiana M’idụt ọdọhọ ete ke kpa ye n̄kọri ke ifiọk ntaifiọk ye ibọkusọbọ, kpukpru usen ke ẹbaharede ukem ukem ke ofụri ererimbot, nditọn̄wọn̄ 40,000 ẹsikpan̄a ke ntak udọn̄ọ otode unana eti udia m̀mê mme udọn̄ọ oro ẹkemede ndikpan. Ata anam ndụn̄ọde ke afan̄ emi ọkọdọhọ ete: “Unana ke enyene mme ata edu oro ẹtịmde ẹsịn ini iso ubonowo ke itiendịk.”
3 Adianade do, ubiatibet oro ẹkade-kaiso ẹdiọk ẹkan ẹmenọmọ mme owo ẹwakde ẹkan nte akanam edide. Usua eke orụk, ukaraidem, ye eke ido ukpono ke ẹbaharede nsio nsio idụt. Ke ndusụk ebiet, nte n̄kpọ etiede ikpụhọkede ye idaha ini iso oro ẹkebemde iso ẹtịn̄ ẹban̄a ke Zechariah 14:13, ke ini mme owo “ẹdinen̄erede ẹdu ke ndutịme ẹnyụn̄ ẹkop ndịk tutu eyedi se owo kiet kiet omụmde owo oro odude ekpere enye onyụn̄ an̄wana ye enye.” (Today’s English Version) Uda n̄kpọsọn̄ ibọk ke idiọk usụn̄ ye mme udọn̄ọ oro ẹmende ẹto idan̄ ẹtara ẹsuana. Ediwak miliọn owo ẹmen udọn̄ọ AIDS; ke United States ikpọn̄, owo ẹwakde ẹbe 120,000 ẹma ẹkpakpan̄a ẹto enye.
Ufụn Idiọkn̄kpọ ye N̄kpa
4, 5. Ke ẹsiode ubọhọ-ufụn ẹmi ẹdude idahaemi ẹfep, nso orụk ufụn ke kpukpru owo ẹdụk?
4 Nte ededi, idem edieke ndiọi idaha ẹmi ndomokiet mîkpodụhe, mme owo ikposụk inyeneke ata ubọhọ-ufụn. Kpukpru owo ẹkpesụk ẹdodu ke itie ufụn. Ntak emi edide ntre? Ke ndinam an̄wan̄a: Nso edieke ndusụk akara ukara ufịk ẹkpesịnde kpukpru owo oro ẹdude ke isọn̄ ke ufụn ẹnyụn̄ ẹwotde kpukpru mmọ? Ke nditịm ntịn̄, oro edi se ikotịbede inọ ubonowo ke ini akpa ete ye eka nnyịn ẹkesọn̄de ibuot ye Abasi ẹnyụn̄ ẹkabarede ẹdụk ufụn ẹnọ ufịk ufịk ukara Devil.—2 Corinth 4:4.
5 Ke ini Abasi okobotde mme owo, enye akaduak ete mmọ ẹdu uwem ke isọn̄ ke nsinsi ke mfọnmma, ke paradise, nte Genesis ibuot 1 ye 2 ẹwụtde. Edi ke ntak eteete nnyịn, Adam, ọkọsọn̄de ibuot ye Abasi, kpukpru nnyịn idu ke idak ubiomikpe n̄kpa toto ke ini oro ẹyomode nnyịn: “Nte idiọkn̄kpọ okotode owo kiet [Adam, ibuotufọk ubonowo] odụk ke ererimbot, n̄kpa onyụn̄ otode ke idiọkn̄kpọ oro odụk; n̄kpa onyụn̄ ebe osịm kpukpru owo.” Nte Bible ọdọhọde, “n̄kpa . . . ada ubọn̄.” (Rome 5:12, 14) Ntre inamke n̄kpọ m̀mê nnyịn owo kiet kiet ikeme ndinyene ubọhọ-ufụn adan̄a didie, kpukpru nnyịn idu ke ufụn idiọkn̄kpọ ye n̄kpa.
6. Ntak emi esisịt ukpụhọde odude ke eyouwem owo tọn̄ọ nte ẹkewet Psalm 90:10?
6 Akande oro, eyouwem nnyịn idahaemi omụhọ ata etieti. Idem ye mbon oro ẹnyenede mfọniso, enye edi iduọk isua ifan̄. Ye mbon oro mînyeneke mfọniso, enye edi n̄kpasịp isua ifan̄, m̀mê ekpride akan oro. Ndien obufa ndụn̄ọde kiet ọdọhọ ete: “Ifiọk ntaifiọk ye ibọkusọbọ ẹmenụk isua uwem owo ẹkenịm ke ndammana adan̄a esie.” Emi edi koro ndutịm nsenubon nnyịn enyene unana mfọnmma ye n̄kpa oro ẹkebọpde ẹsịn ke enye ke ntak idiọkn̄kpọ Adam. Edi n̄kpọ mfụhọ didie ntem nte edieke nnyịn idude uwem isịm isua 70 m̀mê 80, ke ini nnyịn ikpakam inyenede ọniọn̄ ikan inyụn̄ ikemede ndikop inem uwem n̄kan, ikpọkidem nnyịn owụre nnyịn inyụn̄ isịm utịt nte ntan!—Psalm 90:10.
7. Ntak emi mme owo tutu amama mîkemeke ndidi ebiet emi ata ubọhọ-ufụn oro nnyịn iyomde inyụn̄ inyenede udọn̄ iban̄a otode?
7 Ewe orụk ukara owo ikeme ndikpan ufụn idiọkn̄kpọ ye n̄kpa emi? Ndomokiet idụhe. Idụhe mbon ukara, ntaifiọk, m̀mê dọkta ndomokiet ke ebiet ekededi oro ekemede ndinam nnyịn ibọhọ isụn̄i udọn̄ọ, usọn̄, ye n̄kpa, m̀mê owo ndomokiet ndikeme nditre unana ifụre, ukwan̄ikpe, ubiatibet, biọn̄, ye unana. (Psalm 89:48) Mme owo ẹkpenyene eti uduak nte ẹdinyenyene, imemke utom mmọ ndidi ebiet oro ata ubọhọ-ufụn oro nnyịn iyomde inyụn̄ inyenede udọn̄ iban̄a otode.—Psalm 146:3.
Edida Ifụre Uduak Nnam N̄kpọ ke Idiọk Usụn̄
8, 9. Nso isịn ubonowo ke mfụhọ mfụhọ idaha oro enye odude idahaemi?
8 Ekpụk ubonowo odu ke mfụhọ mfụhọ idaha emi koro Adam ye Eve ẹkedade ifụre uduak mmọ ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄. Akpa N̄wed Peter 2:16 ọdọhọ, nte ekemde ye The Jerusalem Bible ete: “Ẹnam n̄kpọ nte mbon oro ẹnyenede ifụre, ndien ẹkûdede ẹda ubọhọ-ufụn mbufo ẹnam n̄kpọ nte ntak unam ukwan̄n̄kpọ.” Ntem, ana in̄wan̄în̄wan̄ nte ke Abasi ikaduakke ite ubọhọ-ufụn owo okûnyene adan̄a. Ẹkenyene ndiwụt enye ntre ke mme adan̄a oro mme ibet Abasi ẹnịmde, ẹmi ẹkedide ndinen ẹkenyụn̄ ẹnamde n̄kpọ ke ufọn kpukpru owo. Ndien adan̄a oro ẹma ẹtara ẹkem ndiyak ufan̄ odu ọnọ ekese ọkpọkpọ ifụre edimek, man ukara Abasi tutu amama edikabade etie ufịk ufịk.—Deuteronomy 32:4.
9 Nte ededi, akpa ete ye eka nnyịn ẹma ẹmek ndibiere se inende m̀mê se ikwan̄ade nnọ idemmọ. Sia mmọ ẹkekoide-koi ẹwọrọ ẹkpọn̄ ukara Abasi, enye ama odụri un̄wam esie ọkpọn̄ mmọ. (Genesis 3:17-19) Mmọ ke ntre ẹma ẹkabade ẹdi mme anana mfọnmma, ye udọn̄ọ ye n̄kpa nte utịp. Utu ke ubọhọ-ufụn, ubonowo ama edidụk ufụn ọnọ idiọkn̄kpọ ye n̄kpa. Mmọ n̄ko ẹma ẹkabade ẹdi mme andidu ke idak mfụm mfụm ekikere unana mfọnmma ye, ediwak ini, ndiọi mme andikara ẹdide owo.—Deuteronomy 32:5.
10. Didie ke Jehovah ke ima ese aban̄a mme n̄kpọ?
10 Abasi amayak mme owo ẹnam ndomonse emi ke se ẹdọhọde nte edide ọyọhọ ọyọhọ ubọhọ-ufụn mi ke ekpri ibio ini kpọt. Enye ọmọfiọk ete ke utịp nte eyịghe mîdụhe eyewụt nte ke ukara owo ke ẹsiode Abasi ẹfep ikemeke ndikụt unen. Sia ifụre uduak, ke ẹdade ẹnam n̄kpọ ke eti usụn̄, edide akpan n̄kpọ ntre, Abasi ke ima esie amayak se itịbede emi odu ke ibio ini utu ke ndibọ enọ ifụre uduak.
‘Owo Ikemeke Ndinen̄ede Ikpat Esiemmọ’
11. Didie ke mbụk ọsọn̄ọ nte Bible edide akpanikọ?
11 N̄wetnnịm n̄kpọ eke mbụk omowụt nte Jeremiah ibuot 10, ufan̄ikọ 23 ye 24 ẹnende, emi ọdọhọde ete: “Owo eke asan̄ade inyụn̄ ikemeke ndinen̄ede ikpat esiemmọ. O Jehovah, tụnọ mi.” Mbụk n̄ko omowụt nte Ecclesiastes 8:9, NW enende, emi ọdọhọde ete: “Owo amakara owo tutu ọnọ enye unan.” Emi edi akpanikọ didie ntem! Ubonowo ọmọduọ odụk afanikọn̄ kiet osịm eken, ye utịt kpukpru owo edide udi. Apostle Paul ama etịn̄ aban̄a nte n̄kpọ emi etiede nnennen nnennen ke ini enye ọkọdọhọde, nte ẹwetde ke N̄wed Mbon Rome 8:22 ete: “Nnyịn imọfiọk ite ofụri ekondo ke omụm mmụm, onyụn̄ odu ke ubiak uman tutu osịm emi.” Ih, edida ke idem n̄kpọn̄ mme ibet Abasi esidi n̄kpọ akamade nsobo.
12. Nso ke ndusụk n̄wed ererimbot ẹtịn̄ ẹban̄a ọyọhọ ọyọhọ ubọhọ-ufụn?
12 N̄wed oro Inquisition and Liberty eketịn̄ ntem aban̄a ubọhọ-ufụn ete: “Edida ke idem, ke idemesie, idịghe eti ido: enye idịghe n̄kpọ ndinam inua mban̄a ye unana n̄kpọ en̄wen oro anamde owo odot. Enye ekeme, ke akpanikọ, ndidi n̄kukụre kiet ke otu ndiọi orụk ibụk . . . Owo idịghe, inyụn̄ ikemeke ye unana ndisịme ndikam nyom ndidi, ọyọhọ ọyọhọ edibotn̄kpọ oro adade ke idem.” Ndien Prince Philip eke England ama ọdọhọ inikiet ete: “Ifụre edisịn idem ke kpukpru mfụm mfụm ekikere ye ntụk ekeme ndidi inem n̄kpọ, edi ifiọk n̄kpọntịbe ekpep ndien ndien ete ke ifụre oro edimụm idem n̄kama mîdụhe . . . ye edu unam n̄kpọ oro edikere mban̄a mbon en̄wen mîdụhe edi in̄wan̄în̄wan̄ usụn̄ ndiwụri edu uwem mbio obio, inamke n̄kpọ m̀mê nso idi inyene esie.”
Anie Ọfiọk Ọfọn Akan?
13, 14. Anie ikpọn̄îkpọn̄ ekeme ndinọ ekpụk ubonowo ata ubọhọ-ufụn?
13 Anie ọfiọk ọfọn akan nte ẹkpetịmde ufọk—ima ima ete ye eka oro ẹnyenede ukeme ye ifiọk m̀mê n̄kpri nditọn̄wọn̄? Ibọrọ ana in̄wan̄în̄wan̄. Ukem ntre, Andibot ubonowo, Ete nnyịn eke heaven, ọdiọn̄ọ se ifọnde ikan inọ nnyịn. Enye ọfiọk nte ẹkpetịmde ẹnyụn̄ ẹkarade n̄kaowo. Enye ọfiọk nte ẹkpekpemede ifụre uduak man ada mme ufọn ata ubọhọ-ufụn ọsọk kpukpru owo. Ata ọkpọsọn̄ Abasi, Jehovah, ikpọn̄îkpọn̄ ọdiọn̄ọ ndisio ekpụk ubonowo ke itie ufụn esie nnyụn̄ nnọ kpukpru owo ata ubọhọ-ufụn.—Isaiah 48:17-19.
14 Ke Ikọ esie, ke N̄wed Mbon Rome 8:21, Jehovah ọmọn̄wọn̄ọ un̄wọn̄ọ eke odudu spirit emi ete: “Ẹyenyan̄a ekondo ke idemesie nde ẹsio ke itie ufụn mbiara, ẹsịn ke itie eyenisọn̄ emi enyenede ubọn̄ eke nditọ Abasi.” Ih, Abasi ọmọn̄wọn̄ọ ndisio ekpụk ubonowo ke n̄wụre itie esie eke idahaemi mfep ofụri ofụri. Ibuotikọ oro etienede mi eyeneme nte emi edidade itie.
Didie ke Afo Ọkpọbọrọ?
(Ndidụn̄ọde page 3 osịm 8)
◻ Ntak emi mme owo ẹnyenede ọkpọsọn̄ ekikere ẹban̄a ubọhọ-ufụn?
◻ Ke mme usụn̄ ewe ke mme owo ẹdụk ufụn ke ofụri mbụk?
◻ Ntak emi Jehovah ayakde edida ifụre uduak nnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄ ebịghi ntre?
◻ Anie ikpọn̄îkpọn̄ ekeme ndida ata ubọhọ-ufụn nsọk ofụri ubonowo, ndien ntak-a?
[Ndise ke page 7]
Iduọk isua uwem owo edi ata ukem nte ẹkewetde ke isua 3,500 ẹmi ẹkebede ke Psalm 90:10
[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
Courtesy of The British Museum