24-30 AGOSTO, 2026
MWASO 65 Tunungenu Lume!
Chize Yizavu ya Mulimo wa Kwambujola Yakukwasa?
“Munguhalisa Yehova ni mbunge yami yeswe mukachi ka akwa-ululi.”—SAMU 111:1.
YIZE MUTULILONGESA
Mutumona mumu liaka chili chilemu kukwasa yizavu yetu ya mulimo wa kwambujola.
1-2. Kuchi atu anji akuliva ha kupwa mu yizavu ya kuya mu munda?
SHINA unewuluka tangwa lize akutayijile hanga uputuke kwambujola sango jipema? Tangwa liacho liapwile lia uwahililo, mumu walichingile mu chizavu chinene cha atu waze akuwayila Yehova ni kuhalisa jina lienyi. (Samu 148:1, 2, 12, 13) Alioze ha tangwa liacho, kota kakusele nawa mu chimwe chizavu chikehe, muze muli akwa-kwambujola akehe. Chizavu chacho, chili cha milimo ya kuya ni kwambujola. Yizavu ya milimo ya kuya ni kwambujola yili yilemu chinji, mumu yakutukwasa kumanununa chiteli chetu cha kwambujola sango jipema ja Wanangana “hashi heswe.”—Mateu 24:14.
2 Kuchi wakumona yizavu ya milimo ya kuya mu munda? Umwe ndumbu avuluka ngwo Wendya, yamba ngwenyi: “Chizavu chami changukwashile kwalumuna mutapu wa kwambujola chami. Mumu lia kupwa mu chizavu cha milimo ya kuya mu munda, nalilongesa chize munguhasa kwambujola ni kulongesa atu. Mandumbu kangukwasa kutesa yuma ya ku ufulielo ni kuyimanununa. Chikwo nawa, napwa ni masepa apema waze nakuzanga.” Umwe ndumbu avuluka ngwo Rich, yamba ngwenyi: “Kuli yami, kupwa kalayi wa chizavu cha kuya mu munda chili chawana chinene. Akwa-kwambujola amwe kakukwasa akwo hanga ajame ndo muze maapapachisa. Alioze kalayi wa chizavu, kakukwasa mandumbu jacho hanga anunge ni kujama ku ufulielo.” Umwe ndumbu avuluka ngwo Dinah, yamba ngwenyi: “Chili chipema kupwa mu chizavu cha kuya mu munda. Nakumona mandumbu a mu chizavu chami ngwe usoko wami.”
3. Yika mutumona ha mutwe uno?
3 Ha mutwe uno, mutumona chiteli cha kalayi wa chizavu cha kuya mu munda ni chikwashi chenyi, ni chize ayo akufunga mandumbu a mu chizavu cho. Hanyima, mutumona yize mutu ni mutu atamba kulinga hanga akwase chizavu chenyi cha kuya mu munda. Kusulaho, mutumona chize chizavu cha kuya mu munda chakutukwasa.
MULIMO WA KALAYI WA CHIZAVU NI CHIKWASHI CHENYI
4. (a) Yika akulinga kalayi wa chizavu cha kuya mu munda? (b) Kuchi kalayi wa chizavu cha kuya mu munda akufunga mandumbu waze ali mu chizavu chenyi? (Tala mushete “Ukwaso Kuli Kalayi wa Chizavu cha Kuya mu Munda.”)
4 Kalayi wa chizavu cha kuya mu munda, kali mukulwanab wa mu chikungulwila yoze asakwile mu chizavu cha makulwana, hanga akwase akwa-kwambujola a mu chizavu chenyi ajame ku ufulielo. Kuchi akuchilinga? Chitangu, iye kakulihulumba ni akwa-kwambujola a mu chizavu chenyi. (Yishi. 27:23) Kalayi wa chizavu cha kuya mu munda, kananyingika kanawa mandumbu a mu chizavu chenyi. Chikwo nawa, kakuhanjika no mashimbu eswe hanga anyingike chize ayo ali. Muze akuchilinga, iye kakumona chize maakwasa ku ufulielo, ku manyonga ni ku musunya. (Yishi. 12:25; Iza. 32:2; Tia. 2:15-17) Chamuchaali, kakukolweza mandumbu a mu chizavu chenyi hanga alihane chinji mu mulimo wa kwambujola. Neye kakulihana chinji mu mulimo wa kwambujola, chipi-chipi ku songo lia poso. Chikwo nawa, kakukalakala mashimbu eswe ni umwe mukwa-kwambujola hanga amutakamise ni kumufumba. Nyi ngwe kahashile kuya ni kwambujola, iye kakululieka yuma hanga chikwashi chenyi hanji umwe mukwa-kwambujola wajama asongwele chizavu. Chamuchitatu, kakukwasa akwa-kwambujola waze hanaapapachisa ajame, hanga atambule yiteli yikwo mu chikungulwila. (1 Timo. 3:1) Chikwo nawa, kakuchichimieka mandumbu, kakwaha yiyulo ni kwafumba mashimbu eswe hanga apwe tuvumbi hanji makulwana a mu chikungulwila. Amu chiteli chino chili chilemu chinji, makulwana a mu chikungulwila, kakusakula makulwana waze mahasa kumanununa kanawa chiteli chino.
5. Kapinda muka akupwa nenyi amwe tulayi a yizavu ya kuya mu munda?
5 Kalayi wa chizavu cha kuya mu munda, mahasa kupwa ni umwe kapinda wa kufunga mandumbu waze ali mu chizavu chenyi. Tutalenu chilweza cha Jörg, umwe kalayi wa chizavu cha kuya mu munda yoze watwama mu Alemanha. Iye kakwete yiteli yinji mu chikungulwila chizechene ngwe makulwana akwo. Iye yamba ngwenyi: “Kupwa kalayi wa chizavu cha kuya mu munda ni kupwa ni yiteli yikwo mu chikungulwila, hi chashi ko. Chakupwa chikalu kuli yami kumeneka mandumbu eswe a mu chizavu chami hita poso.” Abel, umwe mukulwana wa mu chikungulwila yoze watwama mu Uganda, uli ni miaka 70, yamba ngwenyi: “Makulwana ni tuvumbi a mu chikungulwila chetu kali akehe. Mu yizavu ya kuya mu munda muli akwa-kwambujola anji. Kashika chakupwa chikalu kuli yami kuya mu munda ni hita mukwa-kwambujola wa mu chizavu chami, hanga ngumutakamise ngwe chize nakuzanga.” Obed, umwe mukulwana wa mu chikungulwila watwama ku Suriname, yamba ngwenyi: “Yami nakuzanga kufumba akwetu, alioze kufumba umwe mutu, chakumbata mashimbu ni tachi. Hamwe kwakupalika mashimbu anji mba mutu anyingike yize anamulongesa. Kanji-kanji, chishi kuhasa kufumba akwetu mumu nguli ni milimo yinji.” Yika muyihasa kukwasa tulayi a yizavu ya kuya mu munda waze anapalika mu kapinda yono, hanji mu kapinda mukwo?
6. Mumu liaka chili chilemu kusa mandumbu akehe mu yizavu ya kuya mu munda?
6 Nyi muchilita, mu yizavu ya kuya mu munda mahasa kutepululamo akwa-kwambujola, hanga tulayi anyingike kanawa mandumbu a mu yizavu yo ni kumona chize maakwasa anunge ni kukola ku ufulielo. Mba yika mutwamba nyi ngwe makulwana a mu chikungulwila kali akehe? Shimbu ase mandumbu anji mu yizavu, ayo mahasa kusakula umwe kavumbi yoze uli chilweza chipema hanga afunge chimwe chizavu. Nyi machilinga, kalayi wa chizavu mahasa kulinga kanawa mulimo wenyi wa kukwasa mandumbu a mu chizavu chenyi, hanga anunge ni kushishika kuli Yehova ni kukumba yipikalo. Uno we mulimo ulemu chinji ha chiteli chenyi.
7. Nyi ngwe makulwana a mu chikungulwila kali akehe, yika tulayi a mu yizavu mahasa kulinga hanga afunge kanawa mandumbu? (1 Petulu 5:2) (Tala nawa chizulie.)
7 Nyi uli kalayi wa chimwe chizavu cha kuya mu munda, alioze, makulwana a mu chikungulwila kali akehe, fumba chikwashi che hanga akukwase kufunga mapanga ja Zambi. (Tanga 1 Petulu 5:2.) Hana yimwe milimo kuli chikwashi che. Ha mashimbu amwe, muhasa kumwita hanga asongwele kukunguluka cha kuya mu munda ni kululieka kwambujola. Chikwo nawa, chili chilemu kuhanjika nenyi hanga numone chize munukwasa akwa-kwambujola a mu chizavu chenu ajame mu mulimo wa kwambujola ni kununga kukundama kuli Yehova. Pwenu ni katalilo mupema hanga nukwase hita mukwa-kwambujola. Ha shimbu ni shimbu mwoya ni kumeneka mandumbu a mu chizavu che, yako ni chikwashi che hanga nwatakamise. Shimbu kanda nuchiya ni kumeneka umwe ndumbu, hanjika ni chikwashi che hanga numone chize munumutakamisa. Muze munuhwisa, mulweze yize alinga kanawa ni yize mahasa kwalumuna nyi muchilita. Ha kupalika cha mashimbu, chikwashi che mahasa kujama hanga apwe kalayi wa chizavu cha kuya mu munda. (2 Timo. 2:2) Muhasa kwita ukwaso kuli mandumbu akwo ajama a mu chizavu chenu, hanga afumbe akwa-kwambujola akwo. Ngwe chilweza, mapionelu ni akwa-kwambujola akwo waze ajama, mahasa kukalakala ni akwa-kwambujola aha ni waze kanda achinyingika yuma yinji mu mulimo wa kwambujola. Ayo nawa, mahasa kukwasa akwo anyingike chize maputuka lusango, chize mafuna hanga ameneke atu ni chize masongwela malongeso a Mbimbiliya. Haliapwila, mutumona yuma yitatu yize yetweswe twatamba kulinga hanga tukwase chizavu chetu cha kuya mu munda.
Umwe mukulwana wa mu chikungulwila mahasa kufumba kavumbi wa mu chizavu chenyi ha kumwita hanga asongwele kukunguluka cha kuya mu munda (Tala paragrafu 7)
YIZE MUHASA KULINGA HANGA UKWASE CHIZAVU CHE CHA KUYA MU MUNDA
8. Yika muhasa kulinga hanga ukwase chizavu che? (A-Roma 1:12)
8 Ambujola hamuwika ni chizavu chenu. Nyi wambujola ni mandumbu a mu chizavu che, muhasa kwatakamisa, ayo no makutakamisa. (Tanga A-Roma 1:12.) Kwambujola ni akwenu muchikukwasa uhone kwiva uli muze unahanjika ni atu. Chikwo nawa, muchikufunga ku ponde muze mwambulwila ku yihela yimwe. Nyi ngwe mulimo we unakukwika kulikungulwila ku chizavu che, eta kuli mwata we wa mulimo hanga alumune mashimbu je akukalakala. Iye kota mahasa kutayiza yize wamwita. (Nehe. 2:4-6) Nyi ngwe chili chikalu kuli yena kuya ku chizavu che hanga ukunguluke, hanjika ni kalayi wa chizavu che. Iye mahasa kululieka yuma hanga utalile kukunguluka ha Videoconferência hanji kwambujola ha kusoneka mikanda hanji kupalikila ku telefone. Shina uli mukweze, chikwo nawa uli kanawa ku mujimba, alioze chakupwa chikalu kuli yena kwambujola mashimbu eswe? Nyi chenacho, litese ni umwe ndumbu wa mu chizavu chenu hanga nwambujole ha poso jeswe. Chikwo nawa, hengwola hanga umone yuma yize wakusa ha chihela chitangu ku mwono we, ni yize wakulinga ni mashimbu je. (Roma 12:11; Kolo. 4:5) Tachi jize muusa kujichi kulitokela. Lemba kuli Yehova, iye ‘makwaha tachi ja kulinga yuma yeswe yize akuzanga.’—Fwili. 2:13.
9. Yika mutuhasa kulinga hanga tukwase mandumbu a mu chizavu chetu? (A-Roma 12:13)
9 Pwako ni kuzumbula akwenu. Muze twakusolola “mbunge ya kuzumbula ngeji,” mu chizavu chetu mwakupwa zango linji. (Tanga A-Roma 12:13.) Nyi muchilita, tayiza hanga chizavu cha kuya mu munda chipwile ku zuwo lienu. Mu yikungulwila yimwe, yizavu yakululieka chimwe kulia hanga alie ni ndumbu yoze meza ni kuhanjika pande mu chikungulwila cho. Ha poso yacho, mandumbu a mu chizavu chacho mahasa kuteleka yimwe hanga alie hamuwika ni kulitakamisa, chipwe ngwe ndumbu wahanjikanga pande mapwaho hanji ka. Sarah, umwe pionelu walipwila, yamba ngwenyi: “Muze nakusanyika akwetu hanga eze ku zuwo liami, nakusakalala chinji, kashika nakuteleka kulia chashi. Nakulihulikila ha kunyingika kanawa mandumbu, shimbu ngulihulikile ha kuteleka kulia chinji.” Muze twakusa tachi hanga tusolole zango ni kuzumbula mandumbu a mu chizavu chetu waze apwa ngwe usoko wetu, twakukundama kuli Yehova ni kuli umwe ni mukwo.—Nehe. 8:10; Yili. 20:35.
10. Yika twatamba kulinga nyi tunazange kupwa akwa-kwambujola ni alongeshi apema? (Yishima 1:5; 27:17) (Tala nawa chizulie.)
10 Pwako mukwa-kwambujola ni longeshi mupema. Muze twakusa tachi hanga twambujole ni kulongesa kanawa, twakuzanga kupwa mashimbu anji mu mulimo wa kwambujola, chikwo nawa twakuzanga kwambujola hamuwika ni chizavu chetu. Shina kuli yimwe yize watamba kwalumuna hanga upwe mukwa-kwambujola ni longeshi mupema? Nyi chenacho, eta ukwaso. Muhasa kwita ukwaso kuli umwe pionelu hanji umwe mukwa-kwambujola wajama wa mu chizavu chenu. (Tanga Yishima 1:5; 27:17.) Lweza kalayi wa chizavu chenu yuma yize unazange kwalumuna mu mulimo wa kwambujola. Iye masa tachi hanga akukwase. Muhasa nawa kwita ukwaso kuli umwe ndumbu wa mu chizavu chenu yoze wakwambujola ha miaka yinji. Umwe ndumbu wa pwo avuluka ngwo Heather, che alingile. Chipwe ngwe te keshi kuzanga kuhanjika chinji, nihindu iye yamba ngwenyi: “Nechile kuli umwe pionelu hanga angukwase ha chikuma cha kufuna ni kumeneka atu. Iye kapwile ni kusolola zango ni umbovu. Mashimbu eswe kapwile ni kululieka yuma hanga ambujole ni yami. Iye kangukwashile kuputuka longeso lia Mbimbiliya ni mutu yoze nashimutwine nenyi ha chisuho chitangu. Ngunawahilila chinji ha ukwaso nechile, mumu haliapwila nakuzanga kwambujola chinji.” Kuli yuma yinji yize yetweswe twatamba kulinga hanga tukwase chizavu chetu cha kuya mu munda.
Nyi yizavu ya kuya mu munda yili yikehe, chakupwa chashi kunyingika kanawa mandumbu ni kwambujola no (Tala paragrafu 10)
YIZE MUYUKA HA KUPWA MU CHIZAVU CHA KUYA MU MUNDA
11-12. Yika mandumbu a mu chizavu che mahasa kulinga hanga akukwase kukundama kuli Yehova? Hana chilweza.
11 Kupwa mu chizavu cha kuya mu munda chakutukwasa kukundama kuli Yehova. Kuli majila anji waze twakuyukilamo mumu lia kupwa mu yizavu ya kuya mu munda. Ngwe chilweza, kalayi wa chizavu mahasa kukwasa atu waze Yehova akulihulumba no chinji ngwe tuliwa, ana-shiwa ni tushinakaji. (1 Tesa. 2:8; Tia. 1:27) Chikwo nawa, kuya ni kwambujola chakutukwasa kupwa akwa-kwambujola ni alongeshi apema. Mandumbu a malunga akupapachisa waze ali yilweza yipema, kakwafumba hanga atambule yiteli yikwo ni kukwasa chikungulwila.—1 Timo. 3:10.
12 Tala chize Wendy, yoze twatongolanga ku uputukilo ayukile ha kupwa mu chizavu cha kuya mu munda. Iye yamba ngwenyi: “Amu tata te akulimika ni umwenemwene, kanji-kanji mama te keshi kuhasa kuya ni kwambujola hamuwika ni chizavu chenyi ku songo lia poso. Alioze, yami te kakungwecha hanga nguye ni kwambujola. Umwe ndumbu wa pwo mukulwana yoze wapwile pionelu, mwe wangukwashile kupwa ni utotombo uze wangukwashile mu mulimo wa kwambujola ni mu chikungulwila. Muze te nguchili kanuke, ha yisuho yinji, kapwile ni kungumeneka hanga angutakamise. Ngunewuluka yisuho yinji yize kalayi wa mu chizavu chetu anguhele yiyulo yipema ya mu Mbimbiliya yize yakungukwasa ndo musono.”
13. Kuchi chizavu chetu chakutukwasa kupwa ni masepa apema? (Tala nawa chizulie ha chifukilo.)
13 Mumu lia kupwa mu yizavu ya kuya ni kwambujola, twakupwa ni masepa a zango waze akutukwasa. Twakupwa ni usepa upema ni mandumbu a mu chizavu chetu muze twakwambujola no “sali ni sali.” (Fwili. 1:27) Amu mu yizavu yetu mwakupwa atu akehe, chino chakukwasa mandumbu waze akwiva sonyi jinji hanga apwe ni masepa. (2 Kori. 6:13) Masepa wano kakutukwasa ha mashimbu akalu chinji, ngwe muze twakuyiza, muze tunasakalala hanji muze twakufwisa umwe usoko. (1 Tesa. 5:14) Kulutwe tunayi, mutufupa masepa anji apema chipi-chipi amu tunakundama ku luyinda munene. (Mateu 24:21) Chakupwa chashi kunyongonona mu yipikalo nyi twanyingika ngwetu, mandumbu jetu kakutuzanga chikwo nawa matukwasa.—Yishi. 17:17.
Mandumbu aali a mapwo a mu chizavu chimuwika cha kuya mu munda kanayi ni kwambujola hamuwika (Tala paragrafu 13)
14. Kuchi chizavu chetu muchitukwasa nyi ngwe mukusoloka luyinda hanji yuma susumuku?
14 Chizavu chetu cha kuya mu munda chakutukwasa muze kwakulingiwa umwe luyinda. Twakutambula ukwaso ha mashimbu alita kupalikila mu chizavu chetu cha kuya mu munda, muze kwakusoloka umwe musongo uze wakusambuluka, muze kwakusoloka umwe luyinda, muze twakuyiza, muze akutuhungumiona ni muze twakuhona mbongo. Ngwe chilweza, Komite ya Mulimo ya Chikungulwila ni tulayi a mu yizavu, kakululieka katalilo hanga akwase mandumbu. Tulayi a mu yizavu, kakusa tachi hanga anyingike ku mazuwo ja mandumbu eswe a mu chizavu cho. Chikwo nawa, kakufupa kunyingika nyi kanayiji, nyi kanafupu kulia, meya, zuwo, mazalo, hanji yuma yikwo yize anafupu ni kawashi. Pundu lume, chizavu che muchikukwasa muze mukusoloka umwe luyinda hanji yuma yikwo yakwiza susumuku.
15. Yika tuvumbi eswe a Yehova akuzanga?
15 Yehova kali ni tuvumbi anji mu malilu ni hashi. Ngwe chilweza, mu malilu muli angelo anji ashishika. Hano hashi hali atu tununu 9 a tununu waze anawayila Yehova. Chikwo nawa, atu jacho kananungu ni kwoka. (Zeka. 8:23; Uso. 5:11) Tuvumbi eswe a Yehova waze ashishika mu malilu ni hashi, kakuzanga hanga atu anji eve sango jipema ja Wanangana wa Zambi. (Uso. 14:6, 7) Yetweswe tunazange kusa tachi hanga tukwase chizavu chetu cha kuya mu munda, mumu chakutukwasa mu majila eka ni eka. Chahiana ulemu, chakutukwasa kuhalisa Zambi yetu Yehova.—Samu 111:1.
MWASO 61 Nungenu, Enu Yela!
a Majina amwe kapwa kwalumuna.
b Ha mashimbu amwe, kavumbi wajama neye mahasa kulinga mulimo wacho ndo haze mukukapwila mukulwana. Kavumbi yoze malinga mulimo wacho, mamuvuluka ngwo kavumbi wa chizavu, mumu iye hi kalayi wa mu chikungulwila ko. Iye katamba kukalakala mushi lia usongwelo wa makulwana.