¿Achkë ütz naʼän rchë kuw xkapaʼeʼ chwäch ri xtaqʼaxaj taq yït qasan chik pa yaʼ?

1, 2. ¿Achkë xtqtoʼö rchë ma xtqayaʼ ta qa Jehová taq xkeqaqʼaxaj kʼayewal pa qakʼaslemal? Tayaʼ jun ejemplo.

RÖJ qataman chë chpan re tiempo reʼ jontir xtqaqʼaxaj kʼayewal. Jesús kan rtaman wä ya riʼ, rma riʼ xuʼij ya reʼ chkë rtzeqelbʼëy: «Kʼo xkebʼanö chë nkʼaj chik xketzaq» (Mat. 18:7). Reʼ ntel chë tzij chë kʼo kʼayewal xkeqïl tapeʼ yojqasan chik pa yaʼ, y kʼo mul rkʼë jbʼaʼ kan kikʼë qachʼalal pa congregación xtqïl wä ri kʼayewal riʼ. Rma riʼ ütz nqaquʼ apü komä achkë xtqaʼän si kʼo jun qʼij xtbʼanatäj ya riʼ.

² Ye kʼa ¿achkë rbʼanik nqaʼän riʼ? Tqayaʼ jun ejemplo. Rtinamit Jehová chaq taqïl nunataj pä chqë achkë nkʼatzin nqaʼän komä loman majanä nbʼanatäj jun nüm slonel, jun qʼeqäl jöbʼ o xa bʼa achkë chik jun kʼayewal. Rma riʼ, ri nqaʼän naʼäy ya riʼ nqatamaj achkë chë kʼayewal rkʼë jbʼaʼ xkebʼanatäj akuchï yoj kʼo wä. Ya reʼ kan más na chik nkʼatzin nqaʼän si kʼa riʼ jbʼaʼ tqapon qa chpan ri tinamït riʼ. Jun chik ri nqaʼän, ya riʼ nqaquʼ rij jun kʼayewal —jun slonel o jun qʼeqäl jöbʼ— y nqatzʼët apü achkë xtqaʼän si kʼo jun qʼij xtbʼanatäj (Prov. 21:5). Ke riʼ chqä jbʼaʼ ütz nqaʼän rkʼë jontir ri rkʼë jbʼaʼ xtqaqʼaxaj taq yojqasan chik pa yaʼ. Ütz nqaquʼ achkë rkʼë jbʼaʼ xtqaqʼaxaj y achkë ütz nqaʼän taq xtbʼeqä ri qʼij riʼ. Si xtqaʼän riʼ, kan kuw xtqpaʼeʼ chqä ma xtqayaʼ ta qa Jehová (Sal. 17:5). Tqatzʼetaʼ achkë oxiʼ rkʼë jbʼaʼ xtqaqʼaxaj taq yojqasan chik pa yaʼ y achkë ütz nqaʼän apü komä rchë kuw xtqpaʼeʼ taq xtbʼanatäj riʼ.a

SI JUN QACHʼALAL YATURSÖK

3. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj qkʼë pa congregación?

³ ¿Nnatäj chawä rït achkë xanaʼ ri naʼäy mul xajeʼ pa jun kimoloj ri testigos de Jehová? Rkʼë jbʼaʼ xatzʼët chë qachʼalal kowan nkajoʼ kiʼ, y ya riʼ xbʼanö chawä chë xanaʼ chë xawïl rtinamit Dios (Juan 13:35; Col. 3:12). Ya riʼ xbʼanatäj rkʼë ya Blanca.b Ye kʼa, ryä nuʼij chë taq xqasäx yän pa yaʼ, kʼo jun xbʼanatäj rkʼë ri ma ryoʼen ta. Ya Blanca nuʼij: «Kʼo jun qachʼalal ixöq kan itzel rnaʼoj xuʼän wkʼë. Y ma xa xuʼ ta riʼ, ri qachʼalal riʼ kan itzel wä ntzjon chkij nkʼaj chik. Rïn ma nyoʼen ta wä ya riʼ, rma kikʼutun wä chi nwäch chë ri testigos de Jehová nkitäj kiqʼij rchë ma nkiʼän ta chʼaʼoj kikʼë nkʼaj chik chqä nkajoʼ kiʼ». Y kantzij wä, qachʼalal nkitäj kiqʼij rchë yejeʼ ütz taq naʼoj kikʼë, ye kʼa ma tqamestaj ta chë xa kʼo qa mak chkij (Efes. 4:23, 24; 1 Juan 1:8). Rma riʼ, rkʼë jbʼaʼ xtbʼeqä ri qʼij taq jun qachʼalal kʼo jun xtuʼän o kʼo jun xtuʼij chqë ri xa xtqrsök (Sant. 3:8). Kan rkʼë bʼis nqaʼij wä chë ye kʼo jojun kiyaʼon qa Jehová xa rma ma xekowin ta xkimestaj ri xbʼan chkë.

4. ¿Achkë ütz nqaʼän apü komä rchë xtqatamaj achkë xtqaʼän taq jun qachʼalal xtqrsök? (Efesios 4:32).

⁴ ¿Achkë ütz naʼän komä rchë xtatamaj achkë xtaʼän taq jun qachʼalal xkatursök? Tkʼluj chawä nasmajij ri naʼoj nuyaʼ Efesios 4:32 (taskʼij). Si naʼän jontir ri kʼo pan aqʼaʼ rchë ütz anaʼoj naʼän kikʼë nkʼaj chik, rkʼë jbʼaʼ ya riʼ xkaturtoʼ rchë ma xtawïl ta chʼaʼoj kikʼë. Tatjaʼ aqʼij rchë ma nakʼewaj ta yeʼaküy qachʼalal ri xatkisök. ¿Achkë xkatoʼö rchë xkakowin xtaʼän riʼ? Tnatäj chawä jaruʼ mul akʼutun kuyubʼäl amak che rä Jehová y achkë rbʼanik ryä ronojel mul yaturkyun (Mat. 6:12). Si rït naquʼ rij ya riʼ chqä yatyoxin, ma kwest ta más xtuʼän chawäch xkeʼaküy nkʼaj chik.

5. Si jun qachʼalal nqrsök, ¿achkë texto xtqtoʼö? (Proverbios 19:11; keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁵ (Taskʼij Proverbios 19:11). Le Biblia nuʼij chë si kʼo qanaʼoj,c kan xtqaqʼät qayowal taq jun qachʼalal xtqrsök. Jun qachʼalal ixöq ri Dina rbʼiʼ, nuʼij achkë toʼoyon rchë chë nusmajij re texto reʼ. Ryä rkʼwan chik jun kayoxiʼ jnaʼ qasan pa yaʼ. Ya Dina nuʼij: «Taq qachʼalal kʼo jun nkiʼän chwä ri xa yirsök, chanin npë pa njolon ri nuʼij Proverbios 19:11. Ntäj nqʼij rchë nquʼ rij achkë najin nkiqʼaxaj pa kikʼaslemal y achkë rkʼë jbʼaʼ xbʼanö chkë chë ke riʼ kinaʼoj xkiʼän wkʼë. Chqä nkanuj rbʼanik rchë yinel kikʼë chutzjoxik le Biblia, rchë ke riʼ ntamaj más kiwäch». Kantzij wä, ütz chë kan komä nqatamaj más kiwäch qachʼalal chqä nqʼax más chqawäch achkë najin nkiqʼaxaj. Si xtqaʼän riʼ, ma kwest ta más xtuʼän chqawäch xkeqaküy taq kʼo jun xtkiʼän chqë.

6. ¿Achkë xtqtoʼö rchë xkejeʼ ütz taq qamigos pa congregación?

⁶ ¿Achkë ütz naʼän rït rchë yejeʼ ütz taq awamigos pa congregación? Taq xtatamaj más kiwäch qachʼalal, tatjaʼ aqʼij rchë natzʼët ri ütz taq naʼoj kʼo kikʼë (tajnamaj rkʼë Proverbios 10:12; Rom. 12:10; Filip. 2:2, 3). Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë Mark, jun qachʼalal ri kʼa riʼ jbʼaʼ tqasäx pa yaʼ. Taq ryä xkʼwaj más riʼ kikʼë qachʼalal, xtzʼët chë kʼo jojun naʼoj kikʼë ri ma ütz ta. ¿Achkë xuʼän Mark rchë ma ya riʼ ta xbʼanö che rä chë xyaʼ qa Jehová chqä rchë xkʼwaj na riʼ kikʼë qachʼalal? Ryä nuʼij: «Xintzʼët chë najin wä nyaʼ más rqʼij akuchï yesach wä. Ri kinaʼoj ri qachʼalal riʼ chqä ri yekiʼän, ma kan ta ye itzel si nqajnamaj rkʼë kinaʼoj chqä rkʼë ri yekiʼän ri winäq ri ma nkiyaʼ ta rqʼij Jehová. Xqʼax chi nwäch chë nkʼatzin wä njäl rbʼanik yichʼobʼon chqä ntäj nqʼij rchë xa xuʼ ri ütz taq naʼoj kʼo kikʼë ya riʼ ntzʼët». Si rït chqä naʼän achiʼel xuʼän Mark, xkejeʼ ütz taq awamigos pa congregación.

SI NABʼISOJ RI XAYAʼ QA

7. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanö chqë chë xtqabʼisoj jontir ri xqayaʼ qa ojer?

⁷ Taq rït xatamaj rwäch Jehová y xayaʼ qa ri rbʼanik kʼaslemal xakʼwaj ojer, kan kiʼ akʼuʼx xanaʼ. Rma riʼ kwest nuʼän chawäch nanmaj chë jun qachʼalal nubʼisoj ri rbʼanik kʼaslemal xkʼwaj ojer. Ye kʼa taq nqaqʼaxaj kʼayewal pa qakʼaslemal, ya riʼ taq nnatäj pä chqë o nqabʼisoj jojun chkë ri xqayaʼ qa ojer rchë xqayaʼ rqʼij Jehová (tajnamaj rkʼë Números 11:4-6). Jojun ejemplos. Ye kʼo jojun qachʼalal kiyaʼon qa jun samaj akuchï kowan xtamatäj kiwäch, ye kʼa xresaj kowan kitiempo. Nkʼaj chik, taq xkichäp xkitjoj kiʼ chrij le Biblia, xeyaʼöx qa kimä kamigos. Y ye kʼo jojun kiyaʼon qa jun vicio ri xuʼän chkë chë kiʼ kikʼuʼx xkiʼän ye kʼa ma ütz ta nutzʼët Jehová. ¡Kantzij na wä chë Jehová kan kowan xtbʼison si jun qachʼalal xtyaʼ qa ryä xa rma nrajoʼ nukʼwaj chik jmul ri rbʼanik kʼaslemal xkʼwaj ojer! ¿Achkë ütz naʼän rït rchë ma naʼän ta riʼ?

8. ¿Achkë nqatamaj qa chkij Abrahán y Sara?

⁸ Le Biblia yertzjoj jojun rsamajelaʼ Jehová ri rkʼë jbʼaʼ xkibʼisoj ri xkʼatzin xkiyaʼ qa rchë xkinmaj rtzij Dios. Tqaquʼ kij Abrahán y Sara. Rma xkinmaj rtzij Jehová, xkiyaʼ qa Ur, jun tinamït ri kowan rbʼeyomal chqä ye kʼo nmaʼq taq tzʼaq chrij, y xebʼä äl rchë xejeʼ chkipan jay ri yebʼanon rkʼë tzyäq (Heb. 11:8, 9). Rkʼë jbʼaʼ kʼo jojun mul xnatäj chkë chë pa tinamït Ur kan kʼïy achkë xjeʼ kikʼë. Ye kʼa, «xa ta ryeʼ xkiquʼ ta kowan rij» jontir ri xkiyaʼ qa, rkʼë jbʼaʼ xetzolin ta. Ye kʼa pa rkʼexel xkiʼän riʼ, Abrahán y Sara xkiyaʼ más pa kijolon ri utzil xtkïl chkiwäch apü (Heb. 11:15, 16).

9. ¿Achkë rbʼanik xtzʼët Pablo jontir ri xkʼatzin xyaʼ qa? (Filipenses 3:7, 8, 13).

⁹ Ri apóstol Pablo chqä kʼo kʼïy xyaʼ qa rchë xyaʼ rqʼij Jehová. Taq majanä ttok cristiano, ryä xtjöx rma Gamaliel, jun achï ri kan rtjon riʼ chrij ri Pixaʼ ri xyaʼöx chkë ri judíos (Hech. 22:3). Pablo xkowin ta xok jun kʼamöl bʼey chkiwäch ri judíos y xjeʼ ta kowan rqʼij (Gál. 1:13, 14). Ye kʼa taq xtamaj ri ütz taq rtzjol chrij Jesús, xyaʼ qa jontir riʼ. ¿Kan chaq ütz komä xuʼän jontir chwäch taq xuʼän riʼ? Manä, y nqaʼij riʼ rma kan yajün rwinaq itzel xkinaʼ che rä, kowan xkichʼäy chqä xkijuʼ pa cárcel (2 Cor. 11:23-26). Xa ta ryä xyaʼ más pa kwent ri kʼayewal xerqʼaxaj, rkʼë jbʼaʼ xquʼ ta chë rbʼanik rkʼaslemal ojer más ütz chwäch komä ke xok cristiano. Ye kʼa Pablo ma xuʼän ta riʼ. Pa rkʼexel riʼ, ryä xyaʼ más rqʼij ri utzil xrïl rma xok rtzeqelbʼëy Jesús chqä xchʼobʼon chrij ri utzil xtrïl chwäch apü. Pablo rtaman wä chë ri utzil riʼ kʼo más rqʼij chwäch jontir ri xyaʼ qa (taskʼij Filipenses 3:7, 8, 13).

10. ¿Achkë kʼo chë chaq taqïl nqaquʼ rij? (Marcos 10:29, 30; keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁰ ¿Achkë naʼoj nqatamaj qa chrij Pablo? Si rït nanaʼ chë kowan najin naquʼ rij jontir ri xayaʼ qa, ma tamestaj ta achkë rma xayaʼ qa jontir riʼ (Ecl. 7:10). Taquʼ rij achkë utzil awlon rma yït kʼo pa rtinamit Jehová. Jun ejemplo. Komä rït jnan rbʼanon awäch rkʼë Dios, ri kʼo pa rwiʼ ronojel (Prov. 3:32). Chqä yït kʼo chpan jun nüm familia ri kowan yatkajoʼ (taskʼij Marcos 10:29, 30). Y, ma tamestaj ta chë chqawäch apü xtawïl jun ütz kʼaslemal (Is. 65:21-23). Si chaq taqïl naquʼ rij jontir ri ütz awlon rma najin nayaʼ rqʼij Jehová, ya riʼ xkaturtoʼ rchë ma kan ta xtabʼisoj chik jontir ri xayaʼ qa.

11. ¿Achkë natamaj qa rït chrij ya Rosmery?

¹¹ Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë ya Rosmery, ri xqasäx pa yaʼ ta kʼo chik más 50 rjnaʼ. Ryä nuʼij: «Pa naʼäy kowan xinbʼisoj ri qʼij taq nbʼän ri Navidad. Chi nwäch rïn, ya riʼ jun qʼij rchë yijeʼ rkʼë nfamilia chqä nyaʼ kiregalos. Kan jaʼäl wä ntzʼët taq ri akʼalaʼ kan kiʼ kikʼuʼx nkijäq kiregalos chuxeʼ ri árbol de Navidad». ¿Achkë xtoʼö ri qachʼalal riʼ rchë ma xbʼisoj ta chik ya riʼ? Ya Rosmery nuʼij: «Xinkanuj chik jun qʼij rchë yijeʼ rkʼë nfamilia. Ronojel jnaʼ, nchaʼ jun qʼij rchë yenmöl nfamilia, nyaʼ kiregalos y nbʼij chkë achkë rma kowan yenwajoʼ». Ye kʼa ya Rosmery kʼo chik jun ri kan kwest xuʼän chwäch. Ryä nuʼij: «Taq xintamaj rwäch Jehová, wamigos ri kan pa jnaʼ xqakʼwaj qiʼ kikʼë xinkiyaʼ qa. Kʼo mul kowan xenbʼisoj chqä xinnaʼ chë nyonïl yïn kʼo».d ¿Achkë xuʼän ya Rosmery? Ryä xuʼij chkë jojun qachʼalal ixoqiʼ chë nrajoʼ ntel kikʼë chutzjoxik le Biblia. Ryä nuʼij: «Xejeʼ nkʼaj chik wamigas ri kowan yenwajoʼ chqä yenloqʼoqʼej». ¿Achkë rbʼanik yaturtoʼ rït ri xuʼän re qachʼalal reʼ? Si nabʼisoj chë ojer kʼo jun xaʼän ri xuʼän chawä chë kiʼ akʼuʼx xanaʼ, takanuj chik jun ri ütz naʼän pa rkʼexel riʼ, ri nuʼän chqä chawä chë kiʼ akʼuʼx nanaʼ, ye kʼa ma itzel ta nutzʼët Jehová (Filip. 4:8, 9). Y ma tamestaj ta ya reʼ: Jehová ronojel mul xtyaʼ más chawä chwäch jontir ri xayaʼ qa.

SI NKʼAJ CHIK NKIYAʼ QA JEHOVÁ

12. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj pa congregación ri kan kwest xtuʼän chqawäch?

¹² Taq rït xatok Testigo, kan kiʼ akʼuʼx xanaʼ rma xatel pä chkikojöl winäq ri kan itzel kinaʼoj y xatok chpan jun familia ri kowan nkajoʼ kiʼ chqä nkitäj kiqʼij rchë nkiʼän ri ütz (Is. 65:14). Ye kʼa rkʼë jbʼaʼ jantäq natamaj chë jun qachʼalal xuʼän jun nüm mak o xesäx qa pa congregación (1 Cor. 5:13). Tatzʼetaʼ achkë xuʼij jun qachʼalal ixöq ri Tamara rbʼiʼ: «Taq xa kʼa riʼ jbʼaʼ kiqasäx pa yaʼ, jun ukʼwäy bʼey xesäx qa pa congregación rma xuʼän jun nüm mak. Ya riʼ xuʼän chwä chë xa kaʼiʼ nkʼuʼx xinbʼän. Ma nnmaj ta wä chë jun ukʼwäy bʼey nmakun chwäch Jehová chqä chwäch ri congregación». Kantzij wä, ronojel mul nkʼatzin nqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chë qachʼalal nkajoʼ Jehová chqä ma nkajoʼ ta nkiqʼäj rtzij (1 Cor. 13:4, 7). Ye kʼa, kan rkʼë bʼis nqaʼij wä chë ronojel jnaʼ ye kʼo jojun yeʼelesäx qa pa congregación. Y ya reʼ kan más na chik kwest nuʼän chqawäch si kan yë jun qamigo nesäx qa, jun qachʼalal pa qachoch o jun qachʼalal ri kan kʼo rqʼij chqawäch.

13. ¿Achkë ütz nqaʼän komä rchë ma xtqayaʼ ta qa Jehová si jun qamigo o jun qachʼalal ntel qa pa congregación?

¹³ ¿Achkë ütz naʼän rït komä rchë ma xtayaʼ ta qa Jehová si jun awamigo o jun awachʼalal ntel qa pa congregación? Tatjaʼ aqʼij rchë más jnan nuʼän awäch rkʼë Jehová (Sant. 4:8). Ma tayaʼ ta qʼij chë yë ri nkiʼän nkʼaj chik nbʼanö chawä chë nakʼuqbʼaʼ akʼuʼx chrij Dios o ma nakʼuqbʼaʼ ta chik akʼuʼx chrij. Kantzij na wä chë röj nqatjoj qiʼ chrij le Biblia chqä nqaʼän orar rkʼë qafamilia y rkʼë ri congregación, ye kʼa nkʼatzin chqä chë kan chqajujnal nqchʼö rkʼë Jehová chqä nqatjoj qiʼ chrij Rchʼaʼäl (Sal. 1:2; 62:8).

14. ¿Achkë nqatamaj qa chrij ri apóstol Pedro? (Juan 6:66-68).

¹⁴ Jun chik ri xtqtoʼö, ya riʼ ri xuʼän ri apóstol Pedro. Kʼo jun qʼij, ye kʼïy rtzeqelbʼëy Jesús xkiyaʼ qa Jesús rma ma xqʼax ta chkiwäch ri xuʼij chkë. Rkʼë jbʼaʼ Pedro chqä ma xqʼax ta chwäch achkë xrajoʼ xuʼij Jesús, ye kʼa tnatäj chqë achkë xuʼän ryä (taskʼij Juan 6:66-68). Tapeʼ ye kʼo jojun xkiyaʼ qa Jesús, Pedro ma xuʼän ta riʼ rma rtaman wä chë Jesús najin wä yerkʼüt kantzij taq naʼoj. Ke riʼ chqä röj, tapeʼ ye kʼo jojun nkiyaʼ qa Jehová, röj ma nqaʼän ta riʼ rma qataman chë pa rtinamit Dios nqatamaj ri kantzij chrij ryä. Röj kan kowan nqaloqʼoqʼej ya riʼ, rma riʼ ma nqajoʼ ta nqayaʼ qa Jehová. Ya Tamara, ri xqatzjoj qa chpan ri peraj 12, nuʼij: «Ronojel mul nyaʼ pa njolon chë, taq jun qachʼalal kʼo jun ma ütz ta nuʼän, reʼ ma ntel ta chë tzij chë kan jontir pa congregación ke riʼ nkiʼän, o chë rtinamit Dios ma ütz ta najin nqrtjoj. Chqä ma nmestaj ta chë Jehová ma ütz ta nutzʼët taq jun winäq nuʼän jun ri ma ütz ta».

15. ¿Achkë natamaj qa rït chrij ya Emily?

¹⁵ Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë ya Emily. Taq xa kʼa riʼ jun semana qasan pa yaʼ, rteʼ xesäx qa pa congregación y xbʼä äl. Ya Emily nuʼij: «Majun bʼëy xinquʼ ta chë nteʼ ke riʼ xtuʼän. Ya reʼ ri más kwest nqʼaxan pa nkʼaslemal. ¡Kan kowan nbʼisoj!». ¿Achkë toʼoyon rchë ya Emily? Ryä nuʼij: «Ma nyonïl ta yïn kʼo. Ntat kan kowan yirtoʼon, y kan ke riʼ chqä kibʼanon ri qachʼalal pa congregación, ri ye achiʼel ta nfamilia. Jontir kʼo jun najin nqaqʼaxaj. Rma riʼ kan kowan nkʼatzin chë jnan nuʼän qawäch chqä nqakʼuqbʼalaʼ qakʼuʼx chqawäch» (1 Ped. 5:9). Rma riʼ, ma tayoʼej ta chë kʼa taq xtaqʼaxaj na jun kʼayewal pan akʼaslemal kʼa riʼ yejeʼ awamigos pa congregación. Kan komä tatjaʼ aqʼij rchë natamaj más kiwäch qachʼalal, rchë ke riʼ xa bʼa achkë na xtaqʼaxaj, ryeʼ xkejeʼ awkʼë chqä ma xtanaʼ ta chë ayonïl yït kʼo.

16. ¿Achkë nkʼatzin ma nqamestaj ta? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁶ Chqä, ma tamestaj ta chë Jehová yerqʼïl ri kowan yerajoʼ (Heb. 12:6). Ryä nrajoʼ chë jontir ri yeʼelesan qa pa congregación yetzolin pä rkʼë (2 Ped. 3:9). Rma riʼ, si jun awamigo o jun awachʼalal xesäx qa pa congregación, tayaʼ chwäch awan chë ri ukʼwäy taq bʼey xtkiʼän jontir ri kʼo pa kiqʼaʼ rchë xtkitoʼ rchë xttzolin pä rkʼë Jehová (2 Tim. 2:24, 25).

17. ¿Achkë ütz nqayaʼ chwäch qan?

¹⁷ Xqatzʼët yän qa achkë jojun rkʼë jbʼaʼ xtaqʼaxaj taq yït qasan chik pa yaʼ. Tapeʼ kʼo jojun kan kwest xtuʼän chawäch, majun rma nchʼpü akʼuʼx. Kʼo kʼïy yakowin naʼän komä rchë xkakowin xkaqʼax chwäch ya riʼ. Y majun bʼëy tamestaj ta chë Jehová kʼo awkʼë; ryä kan xkaturtoʼ pä. Ri Qatat kʼo chkaj xaturtoʼ yän ojer y ke riʼ chqä xtuʼän chqawäch apü (1 Ped. 5:10). Ryä ronojel mul xtyaʼ awchqʼaʼ chqä xkaturtoʼ pä rchë xtaköchʼ xa bʼa achkë kʼayewal xtaqʼaxaj. Rma riʼ takʼamaʼ ri toʼïk nuyaʼ Jehová chawä, rchë ke riʼ majun ta jun xtbʼanö chawä chë xtayaʼ qa ryä (Sal. 119:165; Rom. 8:38, 39).