«Rït kan kowan aqʼij chwäch Dios»

1, 2. ¿Achkë xtqtoʼö rchë xtqayaʼ chwäch qan chë kʼo qaqʼij chwäch Jehová?

CHWÄCH Jehová, jontir ri nkiyaʼ rqʼij kan kowan kiqʼij. Tapeʼ ke riʼ, ye kʼo jojun nkinaʼ chë majun ta kiqʼij. ¿Achkë rma? Rkʼë jbʼaʼ rma nkʼaj chik itzel kinaʼoj kibʼanon kikʼë o kibʼanon chkë chë nkinaʼ chë majun yekʼatzin wä. Si rït ke riʼ nanaʼ, ¿achkë xkatoʼö rchë xtayaʼ chwäch awan chë kʼo aqʼij chwäch Jehová?

² Jun ri ütz naʼän, ya riʼ naquʼ kij jojun relatos pa Biblia ri nkikʼüt achkë qanaʼoj nrajoʼ Jehová chë nqaʼän kikʼë nkʼaj chik. Taquʼ rij Jesús, ri Rkʼajol Dios. Ryä kan ütz rnaʼoj xuʼän kikʼë ri winäq chqä ma xqasaj ta kiqʼij. Rma xuʼän riʼ, xkʼüt chë ryä chqä Rtat kan kowan yekiloqʼoqʼej ri winäq ri nkiqasaj kiʼ chqä nkinaʼ chë majun ta kiqʼij (Juan 5:19; Heb. 1:3). Chpan re tjonïk reʼ, xtqatzʼët achkë rbʼanik xertoʼ Jesús ri winäq rchë xkitzʼët chë kʼo kiqʼij chwäch Jehová y achkë ütz naʼän rchë nayaʼ chwäch awan chë rït chqä kan kʼo aqʼij chwäch Dios (Ageo 2:7).

¿ACHKË RBʼANIK XERTOʼ JESÚS RI WINÄQ RCHË XKITZʼËT CHË KʼO KIQʼIJ?

3. ¿Achkë rnaʼoj xuʼän Jesús kikʼë ri winäq aj Galilea ri xeʼapon rkʼë?

³ Taq Jesús xtzolin pa rox mul Galilea rchë xtzjoj rchʼaʼäl Dios, ye kʼïy winäq chaq taqïl xeʼapon rkʼë rchë xkikʼoxaj ri najin wä nukʼüt chqä rchë xeknäx (xeqʼomäx). Jesús xtzʼët chë ri winäq riʼ «yaʼon tijöj poqonal pa kiwiʼ chqä yeyaʼon qa kan achiʼel ta ye karneʼl ri majun nyuqʼun kichë» (Mat. 9:36; tatzʼetaʼ ri notas de estudio). Chkiwäch ri kʼamöl taq bʼey judíos, ri winäq riʼ majun ta kiqʼij chqä majun ta kitaman, y nkiʼij wä chë «xa xtqä itzel chkij» (Juan 7:47-49; nota de estudio). Ye kʼa Jesús kan ütz rnaʼoj xuʼän kikʼë, rma xjäm rwäch rchë xtzjoj ütz taq rtzjol chkë chqä xerknaj (Mat. 9:35). Chqä, xertjoj rapóstoles rchë yekitoʼ más winäq y xyaʼ uchqʼaʼ pa kiqʼaʼ rchë nkiknaj xa bʼa achkë yabʼil (Mat. 10:5-8).

4. ¿Achkë nqatamaj qa chrij rnaʼoj xuʼän Jesús kikʼë ri winäq ri xkiqasaj kiʼ?

⁴ Taq Jesús kan jaʼäl rnaʼoj xuʼän kikʼë ri winäq ri majun ta kiqʼij chkiwäch nkʼaj chik, xkʼüt chë ri winäq riʼ kan kowan kiqʼij chwäch ryä chqä chwäch Rtat. Rma riʼ, si rït najin nayaʼ rqʼij Jehová ye kʼa nanaʼ chë majun ta aqʼij, tnatäj chawä achkë rnaʼoj xuʼän Jesús kikʼë ri winäq ri xkiqasaj kiʼ chqä xkajoʼ xkitamaj ri najin wä nukʼüt. Ya riʼ xkaturtoʼ rchë xtatzʼët chë kʼo aqʼij chwäch Jehová.

5. ¿Achkë wä najin nuqʼaxaj ri ixöq ri kʼo wä Galilea?

⁵ Jesús ma xa xuʼ ta kan pa molaj winäq xkʼüt rchʼaʼäl Dios chkiwäch chqä xertoʼ, ryä chqä kan chkijujnal ri winäq xertoʼ. Jun ejemplo. Taq ryä xtzjoj rchʼaʼäl Dios chlaʼ Galilea, xrïl jun ixöq ri 12 chik jnaʼ rlon jun itzel yabʼil (Mar. 5:25). Ri Ley nuʼij wä chë ri ixöq riʼ ma chʼajchʼöj ta rma ryabʼil, y xa bʼa achkë ri xtchapö rchë, ma chʼajchʼöj ta chqä xttzʼet. Rma riʼ, rkʼë jbʼaʼ ri ixöq riʼ ma njeʼ ta wä kikʼë nkʼaj chik winäq. Chqä, ma ütz ta wä nuyaʼ rqʼij Jehová kikʼë nkʼaj chik chpan ri sinagogas nixta chpan ri nmaqʼij yebʼan (Lev. 15:19, 25). Kantzij na wä chë re ixöq reʼ kowan xtäj poqän rma ryabʼil, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ chqä xnaʼ chë ma najowäx ta chqä chë majun ta rqʼij (Mar. 5:26).

6. ¿Achkë rbʼanik xkʼachöj ri ixöq ri rlon jun itzel yabʼil?

⁶ Re ixöq reʼ xrajoʼ chë Jesús nresaj ryabʼil, ye kʼa ma xbʼä ta rkʼë rchë xbʼeruʼij che rä. ¿Achkë rma? Rkʼë jbʼaʼ rma nkʼïx rma ri yabʼil rlon. O rkʼë jbʼaʼ xquʼ chë Jesús xtchapon che rä rma xtïtzʼ riʼ chkikojöl ri winäq tapeʼ rtaman wä chë ri Ley nuʼij chë ryä ma chʼajchʼöj ta. Rma riʼ xa xuʼ xchäp rtzyaq Jesús, rma rkʼuqbʼan wä rkʼuʼx chë xtkʼachöj si xtuʼän riʼ (Mar. 5:27, 28). Y kan ke riʼ xbʼanatäj, ¡ryä xkʼachöj che rä ryabʼil! Chrij riʼ, Jesús xkʼutuj achkë xchapö rtzyaq, y ri ixöq xuʼij jontir che rä. ¿Achkë xuʼän Jesús?

7. ¿Achkë rnaʼoj xuʼän Jesús rkʼë ri ixöq? (Marcos 5:34).

⁷ Jesús xtzʼët chë ri ixöq «kowan wä nbʼarbʼot rma rxiʼin riʼ», rma riʼ kan jaʼäl rbʼanik xtzjon rkʼë chqä ma xqasaj ta rqʼij (Mar. 5:33). Chqä xuʼij «teʼ» che rä, y ma xuʼij ta riʼ xa xuʼ rma ütz rnaʼoj xrajoʼ xuʼän rkʼë, ryä xuʼij riʼ rma kowan wä nrajoʼ ri ixöq (taskʼij Marcos 5:34). Ri nota de estudio rchë re tzij reʼ, nuʼij chë xa xuʼ jmul chpan le Biblia nqïl chë Jesús xuʼij «teʼ» che rä jun ixöq. Rkʼë jbʼaʼ ryä xuʼij ya riʼ rma xtzʼët chë ri ixöq kowan wä najin nbʼarbʼot. Kantzij na wä chë re ixöq reʼ kan jaʼäl xnaʼ taq Jesús xtzjon rkʼë. ¿Achkë ta xbʼanatäj xa ta Jesús xchapon che rä? Ri ixöq xkʼachöj ta che rä ryabʼil, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ kan itzel ta xnaʼ ran rma ri xuʼän. Rma riʼ Jesús, pa rkʼexel xa xuʼ xkʼachojsaj, ryä xtoʼ rchë xqʼax ya reʼ chwäch: chë kowan najowäx rma Rtat kʼo chkaj.

8. ¿Achkë kʼayewal xqʼaxaj jun qachʼalal aj Brasil?

⁸ Pa qaqʼij komä, ye kʼo chqä qachʼalal kilon jun yabʼil ri nuʼän chkë chë yebʼison o nkinaʼ chë majun ta kiqʼij. Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë jun precursora aj Brasil ri Renataa rbʼiʼ. Taq ryä xaläx, majun ta raqän nixta rqʼaʼ izquierda. Ya Renata nuʼij: «Pan escuela ronojel mul kowan wä yinkinäq chqä nkiyaʼ wä rkaʼn nbʼiʼ rchë yetzeʼen chwij. Y kʼo mul, yajün nfamilia ma ütz ta kinaʼoj xkiʼän wkʼë chqä xkiʼän chwä chë xinnaʼ chë majun ta nqʼij».

9. ¿Achkë xtoʼö rchë ya Renata rchë ma xnaʼ ta chik chë majun ta rqʼij?

⁹ ¿Achkë rbʼanik xtoʼöx ya Renata? Taq ryä xok testigo de Jehová, ri qachʼalal pa congregación kan ütz kinaʼoj xkiʼän rkʼë, xkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx chqä xkitoʼ rchë nutzʼët qa riʼ achiʼel ntzʼet rma Jehová. Ryä nuʼij: «Xa ta ntzʼibʼaj kibʼiʼ jontir ri xetoʼö wchë, majun bʼëy xkikowin ta xtinkʼïs rtzʼibʼaxik. Kan rkʼë ronojel wan yityoxin che rä Dios rma ryaʼon qʼij chwä rchë yijeʼ chpan re familia reʼ». Rma qachʼalal xkitoʼ ya Renata, ryä xqʼax chwäch chë kan kowan rqʼij chwäch Jehová.

10. ¿Achkë xqʼaxaj María Magdalena? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁰ Qtzjon chrij jun chik ixöq ri xtoʼöx rma Jesús: María Magdalena. Ryä kʼo wä 7 demonios rkʼë (Luc. 8:2). Rkʼë jbʼaʼ ri demonios riʼ nkiʼän wä che rä chë kʼo yeruʼän ri ma pa rbʼeyal ta, rma riʼ ri winäq rkʼë jbʼaʼ ma yejelun ta rkʼë. Chpan ri tiempo riʼ ri kan kwest xqʼaxaj, rkʼë jbʼaʼ xnaʼ chë ma najowäx ta, chë majun ta jun ntoʼö rchë o kowan xxiʼij riʼ. Rkʼë jbʼaʼ yë Jesús xresan ri demonios riʼ rkʼë. María xkʼuqbʼaʼ rkʼuʼx chrij Jesús chqä xtzeqelbʼej. Ke riʼ rbʼanik xtoʼöx María Magdalena rma Jesús rchë xtzʼët chë kowan najowäx rma Jehová. Ye kʼa ¿achkë chik nkʼaj xuʼän Jesús rchë xtoʼ?

11. ¿Achkë rbʼanik xkʼüt Jesús chwäch María Magdalena chë kowan najowäx rma Jehová? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹¹ Jesús xuʼij che rä María Magdalena chë tbʼä rkʼë taq nbʼertzjoj rchʼaʼäl Dios.b Rma María Magdalena xbʼä rkʼë, xkowin xkʼoxaj jontir ri xkʼüt chkiwäch ri winäq. Chqä, Jesús xkʼüt riʼ chwäch taq xkʼasöx yän pä chkikojöl ri kamnaqiʼ. Y ma xuʼ ta riʼ, María Magdalena ya riʼ jun chkë ri naʼäy taq winäq ri achoq rkʼë xtzjon wä Jesús, y Jesús kan che rä ryä xuʼij wä chë tbʼeruʼij chkë rapóstoles chë xkʼasöx yän pä chkikojöl ri kamnaqiʼ. Ke riʼ rbʼanik xkʼüt chwäch María Magdalena chë kowan nloqʼoqʼëx rma Jehová (Juan 20:11-18).

12. ¿Achkë rma ya Lidia xnaʼ chë ma najowäx ta?

¹² Achiʼel xbʼanatäj rkʼë María Magdalena, ye kʼïy winäq pa qaqʼij komä yetzeläx chqä kimä nkʼaj chik. Jun qachʼalal aj España, ri Lidia rbʼiʼ, nuʼij chë rteʼ xchʼöbʼ nuʼän abortar taq kʼo wä pa yabʼil chrij ryä. Tapeʼ ma xuʼän ta chik, ya Lidia nnatäj che rä chë taq kʼa koʼöl na, rteʼ ma nuyaʼ ta wä pa kwent chqä yeruʼij wä poqän taq tzij che rä. Chqä nuʼij ya reʼ: «Ri xinwajoʼ rïn ya riʼ chë nkʼaj chik yinkajoʼ chqä nkikʼwaj kiʼ wkʼë. Ye kʼa nxiʼij wä wiʼ chë ma yijowäx ta, rma nteʼ xuʼän chwä chë xinquʼ chë xa yïn jun itzel winäq chqä chë ma taqäl ta chwij yijowäx».

13. ¿Achkë xtoʼö rchë ya Lidia rchë xqʼax chwäch chë kan kowan rqʼij chwäch Jehová?

¹³ Ye kʼa jontir xjalatäj taq ya Lidia xtamaj rwäch Jehová. Ri xchʼö rkʼë Jehová, xskʼij rwäch le Biblia chqä xtzʼët achkë rbʼanik najowäx kimä qachʼalal pa congregación, ya riʼ xtoʼ rchë xqʼax chwäch chë kan kowan rqʼij chwäch Jehová. Ryä nuʼij: «Wachjil chaq taqïl nuʼij chwä chë kowan yirajoʼ, chqä ronojel mul nunataj chwä achkë jaʼäl taq naʼoj ye kʼo wkʼë. Chqä, ye kʼo ütz taq wamigos ri ke riʼ chqä kibʼanon wkʼë». ¿Kʼo komä jun qachʼalal ataman rwäch rït ri nkʼatzin rtoʼik rchë nqʼax chwäch chë kowan rqʼij chwäch Jehová? ¿Achkë ütz naʼän rchë natoʼ?

¿ACHKË ÜTZ NAʼÄN RCHË NATZʼËT QA AWIʼ ACHIʼEL YATURTZʼËT JEHOVÁ?

14. ¿Achkë nukʼüt qa 1 Samuel 16:7 chqawäch chrij rbʼanik nqrtzʼët Jehová? (Tatzʼetaʼ chqä ri recuadro «¿Achkë rma Jehová kan kowan yerloqʼoqʼej ri nkiyaʼ rqʼij?»).

¹⁴ Tnatäj chawä chë rbʼanik yaturtzʼët Jehová ma jnan ta rkʼë rbʼanik yatkitzʼët ri winäq (taskʼij 1 Samuel 16:7). Ri winäq xa xuʼ nkitzʼët achkë abʼanik chqä si kʼo arajil o kʼo nmaʼq taq awestudios rchë njeʼ aqʼij chkiwäch. Ye kʼa Jehová ma ya riʼ ta nutzʼët chawij (Is. 55:8, 9). Rma riʼ, ¿achkë xkatoʼö rchë xtatzʼët qa awiʼ achiʼel yaturtzʼët Jehová? Taskʼij pa Biblia chkij jojun winäq ri kʼo mul xkinaʼ chë majun ta kiqʼij, achiʼel Elías, Noemí chqä Ana, y tatzʼetaʼ achkë rbʼanik xkʼüt Jehová chkiwäch chë kowan yerloqʼoqʼej. Chqä ütz natzʼibʼaj ajän xkʼüt Jehová chawäch chë kowan yatrajoʼ chqä yaturloqʼoqʼej. Jun chik ri ütz naʼän, ya riʼ nakanuj más anaʼoj pa qapublicaciones rchë natzʼët achkë ütz naʼän taq nanaʼ chë majun ta aqʼij.c

15. ¿Achkë rma Jehová xuʼij che rä Daniel: «Rït kan kowan aqʼij»? (Daniel 9:23).

¹⁵ Ma tamestaj ta chë kowan aqʼij chwäch Jehová rma ayaʼon pä rqʼij. Taq ri profeta Daniel ya xa nuʼän 100 rjnaʼ, kʼo jmul ryä xnaʼ chë majun ta chik rchqʼaʼ chqä kowan xbʼison (Dan. 9:20, 21). ¿Achkë xuʼän Jehová rchë xkʼuqbʼaʼ rkʼuʼx? Ryä xtäq ri ángel Gabriel rkʼë rchë xbʼeruʼij che rä chë xkʼoxäx roración chqä rchë xuʼij ya reʼ che rä: «Rït kan kowan aqʼij chwäch Dios» (taskʼij Daniel 9:23). ¿Achkë rma Jehová kowan xloqʼoqʼej Daniel? Rma ye kʼo wä jaʼäl taq naʼoj rkʼë. Jojun chkë riʼ ya riʼ chë nqä chwäch chë pa rbʼeyal nbʼan che rä jontir chqä nunmaj rtzij Dios (Ezeq. 14:14). Jehová xuʼän chë xtzʼibʼäx qa re relato reʼ pa Rchʼaʼäl rchë nukʼuqbʼaʼ qakʼuʼx (Rom. 15:4). Achiʼel xuʼän rkʼë Daniel, Jehová chqä yaturkʼoxaj rït taq yachʼö rkʼë, chqä kowan yatrajoʼ rma naʼän ri ütz y rma nayaʼ rqʼij (Miq. 6:8, notas; Heb. 6:10).

16. ¿Achkë xkatoʼö rchë xtatzʼët Jehová achiʼel jun tataʼaj ri kowan yatrajoʼ?

¹⁶ Tatjaʼ aqʼij rchë natzʼët Jehová achiʼel jun tataʼaj ri kowan yatrajoʼ. Jehová ma xa xuʼ ta amak nutzʼët, ryä nrajoʼ yaturtoʼ pä (Sal. 130:3; Mat. 7:11; Luc. 12:6, 7). Ye kʼïy qachʼalal ri kinaʼon chë majun ta kiqʼij kan kowan yertoʼon taq nkiquʼ rij ya riʼ. Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë ya Eliana, jun qachʼalal aj España. Ryä xnaʼ chë majun nkʼatzin wä chqä chë ma najowäx ta, rma rchjil kan pa jnaʼ xeruʼij poqän taq tzij che rä. Ya Eliana nuʼij: «Taq nnaʼ chë majun yikʼatzin wä, ntäj nqʼij rchë nquʼ chë Jehová achiʼel jun tataʼaj ri yirchʼelej rïn, ri ti rmiʼal, chqä yirbʼuchiʼij» (Sal. 28:9). Y ya Lauren, jun qachʼalal aj Sudáfrica, nuyaʼ ya reʼ pa rjolon: «Si Jehová xirjeluj pä rkʼë rma kowan yirajoʼ, yirtoʼon pä chpan jontir ri jnaʼ ye qʼaxnäq pä rchë yijeʼ naqaj rkʼë chqä yirksan rchë yentoʼ nkʼaj chik, reʼ ntel chë tzij chë kʼo yikʼatzin wä chqä chë kʼo nqʼij chwäch ryä» (Os. 11:4).

17. ¿Achkë xkatoʼö rchë xtayaʼ chwäch awan chë Jehová kan ütz yaturtzʼët? (Salmo 5:12; tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁷ Tayaʼ chwäch awan chë Jehová kan kiʼ rkʼuʼx awkʼë (taskʼij Salmo 5:12). David xuʼij chë taq Jehová kiʼ rkʼuʼx kikʼë ri chöj kikʼaslemal, ryeʼ nkinaʼ chë achiʼel ta najin yechajïx rkʼë «jun nüm escudo». Si rït nayaʼ chwäch awan chë Dios kan ütz yaturtzʼët chqä chë xkaturtoʼ pä, ya riʼ xkaturchajij o xkaturtoʼ taq xtanaʼ chë majun ta aqʼij. Ye kʼa, ¿achkë rbʼanik natamaj si Jehová kiʼ rkʼuʼx awkʼë? Achiʼel xqatzʼët qa, ryä nuksaj Rchʼaʼäl rchë nukʼüt chawäch chë kowan yatrajoʼ. Chqä, yerksaj ri ukʼwäy taq bʼey, awamigos chqä nkʼaj chik qachʼalal rchë nkinataj chawä chë kowan aqʼij chwäch ryä. Ye kʼa, ¿achkë ütz naʼän taq nkʼaj chik nkikʼuqbʼaʼ akʼuʼx?

18. ¿Achkë rma nkʼatzin nanmaj ri nkiʼij nkʼaj chik chawä taq nkikʼuqbʼaʼ akʼuʼx?

¹⁸ Taq ri kitaman awäch chqä kowan yatkajoʼ nkiʼij chawä achkë ütz kitzʼeton chawij, ma taquʼ ta chë ma tzij ta ri najin nkiʼij. Ma tamestaj ta chë rkʼë jbʼaʼ Jehová najin yerksaj ryeʼ rchë nukʼüt chawäch chë kiʼ rkʼuʼx awkʼë. Ya Eliana, ri xqatzjoj qa chpan ri peraj 16, nuʼij: «Tapeʼ kwest nuʼän chi nwäch, eqal eqal najin nnmaj ri jaʼäl taq tzij nbʼix chwä, rma ntaman chë Jehová nrajoʼ chë yenkʼän ri tzij riʼ». Ri ukʼwäy taq bʼey chqä kowan kitoʼon ri qachʼalal riʼ, y komä ryä precursora chqä voluntaria remota rchë Betel.

19. ¿Achkë rma ütz nayaʼ chwäch awan chë rït kan kowan aqʼij chwäch Jehová?

¹⁹ Jesús kan jaʼäl rbʼanik xkʼüt qa chqawäch chë kan kowan qaqʼij chwäch Qatat kʼo chkaj (Luc. 12:24). Rma riʼ, rït chqä ütz nayaʼ chwäch awan chë kan kowan aqʼij chwäch Jehová. ¡Majun bʼëy tamestaj ta ya riʼ! Chqä, tabʼanaʼ jontir ri kʼo pan aqʼaʼ rchë yeʼatoʼ nkʼaj chik rchë nkitzʼët chë kʼo kiqʼij chwäch Dios.