Emwi Nọ Si Ẹre Nọ Na Khẹke Na Dẹ Ima Werriegbe

1-2. De obọ emwi nọ na khẹke na miẹn ima fan, kevbe wẹẹ, vbọzẹ? (Rom 7:​22-24) (Vbe ya ghee efoto.)

GIA kha wẹẹ, owa ọkpa guo ro, ọ na siẹn yan okpia ọkpa. Okpia na ma wu, sokpan, ọ ma sẹtin zẹ obọ zẹ owẹ. Emwi ọkpa nọ gha sẹtin ru ọre nọ so ne emwa do ru iyobọ nẹẹn, ọ ghi vbe gha mwẹ ilẹkẹtin wẹẹ, ọmwa gha rre do ru iyobọ ne irẹn.

² Te dọmwadẹ ima yevbe na ghee okpia na. Odẹ vbo? Vbe Adam sọtẹ daa e Jehova, ọ na ghi do gha re ọmwa orukhọ. Emọ nọ biẹ na vbe rri orukhọ vbe ukhu. Rhunmwuda ọni, orukhọ keghi mu emwa nagbọn hia gba vbe na ghee okpia nii ne owa siẹn yan, ma rhọkpa i vbe rrọọ nọ gha sẹtin miẹn egbe ima fan vbe obọ orukhọ. Te odẹ ne ukọ ighẹ e Pọl ya gie vbene orukhọ ru emwa nagbọn hẹ vbe elẹta nọ gbẹn gie etẹn ni rre Rom wa deyọ. (Tie Rom 7:​22-24.) Ukọ ighẹ e Pọl keghi nọ wẹẹ, “De ọmwa nọ khian miẹn mwẹ fan vbe obọ egbe mwẹ na, nọ khian ya si mwẹ gbua?” Orukhọ ne Pọl re vbe ukhu ẹre ọ muẹn gba, uwu ẹre ọ vbe kẹrikian. (Rom 6:23) Uwu ọviẹviẹ na ẹre ima wa vbe ye vbe ẹdẹnẹrẹ. Te ọ wa khẹke na miẹn ima fan!

3. De odẹ eso ne ima ya miẹn ere vbe izọese adẹwerriegbe?

³ Ẹ i re emwi ne orukhọ si ọkpa ẹre Pọl guan kaẹn, ọ vbe guan kaẹn emwi ne ima ya aro yi. Iyeke vbe Pọl ghi nọ wẹẹ: “De ọmwa nọ khian miẹn mwẹ fan vbe obọ egbe mwẹ na, nọ khian ya si mwẹ gbua?” ọ na vbe tobọre rhie ewanniẹn ye ọta na, ọ na wẹẹ: “I kpọnmwẹ Osanobua wẹẹ, ọ loo Enọyaẹnmwa e Jesu Kristi ya miẹn mwẹ fan!” (Rom 7:25) Izọese adẹwerriegbe ọghe Jesu ẹre Pọl ghaa guan kaẹn vbe ako na.a Izọese na ẹre ọ zẹe ighẹ (1) Osanobua ya orukhọ ọghe ima bọ ima, (2) ima ya aro yọ wẹẹ, ma ra gha re emwa ni gbae, kevbe wẹẹ, (3) ma gha sẹtin gu Osanobua ru adọlọ. Zẹvbe ne ima gha bẹghe ẹre vbe ako iruẹmwi na, emwi eha na gha ya ahoẹmwọmwa ne ima mwẹ ne Jehova nọ re “Osanobua nọ ya ọmwa mwẹ emwi nọ ya aro yi” wegbe sayọ. (Rom 15:13) Ma ghi vbe do kakabọ hoẹmwẹ e Jesu, nọ re ọmwa nọ “dẹ ima werriegbe, nọ ya fan ima vbe obọ orukhọ, ọni nọ wẹẹ, na ya orukhọ ọghe ima bọ ima.”​—Kọl 1:14.

IZỌESE ADẸWERRIEGBE ẸRE Ọ ZẸE IGHẸ OSANOBUA YA ORUKHỌ ỌGHE IMA BỌ IMA

4-5. Vbọzẹ ne ima hia na gualọ izọese adẹwerriegbe? (Asan-Ibo 7:20)

⁴ Na mieke na sẹtin ya orukhọ ọghe ima bọ ima, ma wa gualọ izọese adẹwerriegbe. A i miẹn ọmwa nọ fo na vbe uwu ima, ma keghi ru abakuru vbe ẹmwẹ ne ima ta kevbe emwi ne ima ru. (Tie Asan-Ibo 7:20.) Orukhọ eso wegbe sẹ eso. Vbe igiemwi, zẹvbe nọ gua Uhi e Mozis ro, ọmwa gha fi owẹ ye oha ra ọ na de ọmwa izigha, uwu ẹre ọ kẹrikian. (Lẹv 20:10; Nọm 35:​30, 31) Orukhọ ni bun rrọọ ni ma wegbe sẹ enena; sokpan orukhọ ẹre ehia ye khin. Vbe igiemwi, e Devid khare wẹẹ: “I gha ya ẹwaẹn gha ru emwi, mẹ i ra vbe gi aranmwẹ mwẹ ya mwẹ ru orukhọ.” (Psm 39:1) Vbene ẹmwata, ẹmwẹ ne ima ta gha sẹtin ya ima ru orukhọ.​—Jems 3:2.

⁵ Muẹn roro ẹmwẹ ne u he ta kevbe emwi ne u he ru vbe ẹghẹ nọ gberra. U he ka ta ẹmwẹ eso nọ ghi do ya ruẹ gha gbe I ma rẹn vbe okiekie ra? U he vbe ru emwi ne u gbe I ma rẹn yi ra? Ẹ i mwẹ ọ ma he ka sunu da ruẹ ẹdẹ. E Baibol khare wẹẹ: “Adeghẹ ima na kha wẹẹ, ‘Ma i mwẹ orukhọ,’ te ima rẹrẹ egbe ima, ẹmwata i vbe rre ekhọe ima.”​—1 Jọn 1:8.

6-7. De emwi nọ zẹe ighẹ e Jehova gha sẹtin ya orukhọ ọghe ima bọ ima? (Vbe ya ghee efoto.)

⁶ Izọese adẹwerriegbe ẹre ọ zẹe ighẹ e Jehova gha sẹtin ya orukhọ ọghe ima bọ ima. (Ẹfis 1:7) Sokpan, ọ ma rhie ma wẹẹ, te Jehova rhie aro gberra orukhọ ne ima ru vbe na miẹn wẹẹ, ọ ma de emwi nọ rhiae. Te orukhọ wa sọnnọ e Jehova. (Aiz 59:2) Rhunmwuda ne Jehova na re Osa nọ bu ohiẹn ata, ọ mwẹ emwi nọ khẹke nọ ru nọ mieke na sẹtin ya orukhọ ọghe ima bọ ima.

⁷ Zẹvbe nọ gua Uhi e Mozis ro, te Ivbi Izrẹl gha ya aranmwẹ zọ ese na mieke na sẹtin ya orukhọ ọghe iran bọ iran. (Lẹv 4:​27-31; 17:11) Avbe izọese na ya ima rẹn wẹẹ, emwa nagbọn gualọ izọese nọ sẹ ọghe aranmwẹ, ọni ọre izọese ọghe Jesu, izọese na gha ya ima miẹn afiangbe ni bun. Izọese ọghe Jesu ẹre ọ khian zẹe ighẹ e Jehova gha sẹtin ya orukhọ ọghe ima bọ ima. Elẹta ne Pọl gbẹn gie etẹn ni rre Kọrint rhie ẹre ma wẹẹ, ọ rẹn vbene izọese adẹwerriegbe ọghe Jesu ru ekpataki sẹ hẹ. Ọ ghi guan kaẹn uyinmwẹ dan nọ ka gua iran obọ ro, ọ na kha wẹẹ: “A khuẹ uwa huan hin orukhọ ọghe uwa rre nẹ, a vbe kpe uwa huan nẹ; a vbe ka uwa ye emwa ata nẹ vbe eni Enọyaẹnmwa e Jesu Kristi, lekpa orhiọn ọghe Osanobua mwa.”​—1 Kọr 6:​9-11.

8. De emwi nọ khẹke ne u gha mu roro zẹvbe ne u ya mu egbe khẹ Ugie Ayere ọghe ukpo na?

⁸ Zẹvbe ne u ya mu egbe khẹ Ugie Ayere ọghe ukpo na, rhie ẹghẹ ya muẹn roro afiangbe ne u he miẹn rhunmwuda ne Jehova na yabọ ruẹ. Vbe igiemwi, u gha roro iro fi uyinmwẹ werriẹ nẹ, ọ ma ghi khẹke ne ekhọe ruẹ gha bu abe gbuẹ. Sokpan, deghẹ ọ na gha lọghọ ruẹ ne u ya yayi wẹẹ, e Jehova yabọ ruẹ nẹ ghi vbo? Egbọre u ka tama egbuẹ nẹ wẹẹ, ‘I rẹnrẹn wẹẹ, e Jehova yabọ, sokpan, I i sẹtin yabọ egbe mwẹ.’ U ghaa mwẹ egbe iziro vbenian, u ghi yerre wẹẹ: E Jehova ẹre ọ yabọ, Ovbi ẹre ẹre ọ vbe rhie asẹ na nọ ya bu ohiẹn ima. Ẹ i re uwẹ ra ọmwa ọvbehe ẹre ọ khian tae ọmwa na gha yabọ kevbe nai khian yabọ, e Jehova ma rhie asẹ nii ne ọmwa nagbọn rhọkpa. E Baibol khare wẹẹ: “Adeghẹ ima na gha khian vbe uwu ukpa, vbene [Jehova] tobọ irẹn vbe rre uwu ukpa, . . . esagiẹn ọghe Jesu ne Ovbi ẹre keghi kpe ima huan hin orukhọ hia rre.” (1 Jọn 1:​6, 7) U gha sẹtin ya ekhọe hia ya ọna yi vbene u vbe ya imamwaemwi nikẹre ni rre Baibol yi. Rhunmwuda izọese adẹwerriegbe, e Jehova gha sẹtin tohan ima, Ẹmwẹ ọghẹe vbe gi ima rẹn wẹẹ, ọ “mu egbe [nọ] ya ya orukhọ ọghe ima bọ ima.”​—Psm 86:5.

IZỌESE ADẸWERRIEGBE ẸRE Ọ ZẸE IGHẸ IMA YA ARO YỌ WE IMA RA GHA RE EMWA NI GBAE

9. Gberra emwi dan na ru, de emwi ọvbehe ne orukhọ demu? (Psalm 51:5)

⁹ A ghaa guan kaẹn “orukhọ” vbe Baibol ẹ i wa re emwi na ru ọkpa, emwi ọvbehe nọ demu ọre na na biẹ ima zẹvbe emwa ni ma gba. (Tie Psalm 51:5) Ọna ẹre ọ si ẹre ne ima na ru emwi dan, ẹre ọ vbe si ẹre ne ima na khuọnmwi, ne ima na khian ọmaẹn kevbe ne ima na wulo. Ọna ẹre ọ si ẹre ne ọmọ na da biẹ, nọ ma he ru orukhọ rhọkpa na khuọnmwi, uhiẹn ọ sẹtin kue wu. Ọ vbe ya ima rẹn evbọzẹe ne emwa esi kevbe emwa dan na sẹ usẹ, uhiẹn iran sẹtin kue wu. Emwa orukhọ ẹre emwa nagbọn hia khin, rhunmwuda, ivbi Adam ẹre ima khin.

10. De vbene emwi ghi gha ye Adam vbe Ivi hẹ vbe iran ghi ru orukhọ nẹ?

¹⁰ Muẹn roro vbene emwi ghi gha ye Adam vbe Ivi hẹ vbe iran ghi ru orukhọ nẹ. Egbe ma ghi rọkhọ iran. Vbe iran ghi sọtẹ nẹ Adam vbe Ivi keghi wa bẹghe ẹre vbe ọwara ọkpa nii, emwi na lae miẹn vbe a gha rra uhi e Jehova, uhi na keghi re na gbẹnnẹ “ye ekhọe iran.” (Rom 2:15) Iran keghi bẹghe ẹre wẹẹ, afiwerriẹ rhiegbe ma vbe ẹdagbọn iran, sokpan, ẹ i re ọghe nọ maan. Iran na gha gualọ emwi ne iran khian ya gue egbe, iran na vbe gha lẹre ne Osanobua, nọ re Ayi nọ yi iran. (Gẹn 3:​7, 8) Ekhọe iran kegha bu abe gbe iran, iran na gha fian afianma, orhiọn iran ma ghi sẹ otọ, iran na gha rre uwu obalọ, ekhue egbe iran na vbe gha mu iran, ena keghi re emwi nọ ma he ka ru iran ẹdẹ. Uwu ọviẹviẹ na ẹre iran ghaa ye ya sẹ ẹdẹ ne iran wu.​—Gẹn 3:​16-19.

11. De vbene emwi ye ima hẹ rhunmwuda ne ima na re emwa orukhọ?

¹¹ Vbene ọ ghaa ye ne Adam vbe Ivi erriọ ẹre ọ vbe ye ne ima vbe ẹdẹnẹrẹ. Orukhọ ne ima re vbe ukhu ẹre ọ si obalọ kevbe ọlọghọmwa ne ima ye vbe ẹdẹnẹrẹ. Ẹ i mwẹ vbene ima khian hia sẹ hẹ, ma i khian sẹtin sọfurre ye ọlọghọmwa hia ne ima werriẹ aro daa. Vbọzẹ? Rhunmwuda e Baibol khare wẹẹ, ke obọ ne Adam ya ru orukhọ te emwa nagbọn ghi fuẹn vbe uwu ọlọghọmwa. (Rom 8:20) Ọna wa gele sẹ vbe egbe emwa nagbọn hia fẹẹrẹ. Vbe igiemwi, emwa nagbọn te hia vbene ẹtin iran sẹ ne emwa ghẹ gha yin uyinmwẹ izigan, ne emwa hia gha mwẹ emwi ne iran gualọ kevbe ne ọfunmwegbe gha rre ehe hia. Sokpan, vbene iran he hia sẹ, vbene a gbe aghẹn erriọ ẹre aghẹn ye. De vbene adẹwerriegbe khian ya sẹtin miẹn ima fan vbe obọ orukhọ ne ima re vbe ukhu?

12. De emwi ne ima ya aro yi rhunmwuda izọese adẹwerriegbe?

¹² Izọese adẹwerriegbe ẹre ọ zẹe ighẹ ima ya aro yọ wẹẹ, “emwi na yi nọ te re eviẹn ọghe ọkẹkua [gha] khian ena fan fua.” (Rom 8:21) Izọese adẹwerriegbe gha ghi kpe orukhọ ọghe ima kua fo fẹẹrẹ vbe Arriọba Osanobua, egbe ghi rran ima, ma ghi gha roro emwi ẹse, orhiọn ima ghi vbe sẹ otọ; ohan i khian ghi gha mu ima, ma i ghi miẹn obalọ, ekhọe ima i khian ghi vbe gha bu abe gbe ima. Vbe deba ọni, ma ghi sẹtin dọlọ agbọn na yi, ọfunmwegbe ghi vbe gha rre ehe hia, rhunmwuda ma rre ototọ ọdakha ọghe Jesu Kristi nọ re “Okoro Ọfunmwegbe.”​—Aiz 9:​6, 7.

13. De emwi ọvbehe nọ khẹke ne u mu roro zẹvbe ne u ya mu egbe khẹ Ugie Ayere ọghe ukpo na?

¹³ Muẹn roro vbene ẹdagbọn ruẹ khian gha ye hẹ vbe a gha fan ruẹ hin obọ orukhọ rre. U gha rhiọrre vbe owiẹ, egbuẹ ghi situa, afianma evba gha re evba gha da i ghi rrọọ, afianma emianmwẹ vbe uwu i ghi vbe rrọọ. Uhiẹn vbe ẹghẹ ne ima ye na, orhiọn ruẹ gha vbe sẹ otọ, deghẹ u na “daeyi gbain ighẹ emwi ne ima ya aro yi. . . . Zẹvbe ne adẹn ematọn ya okọ deziẹn vbe uwu amẹ, erriọ ẹre emwi ne ima ya aro yi na vbe ya ima deziẹn; ẹ i mwẹ ọ ma sẹ obọ, te ọ vbe ye gbain.” (Hib 6:​18, 19) Vbene adẹn ematọn ya okọ deziẹn, erriọ ẹre emwi ne ima ya aro yi ya ya amuẹtinyan ọghe ima wegbe sayọ, ọ ghi vbe ru iyobọ ne ima ya sẹtin zin egbe ọlọghọmwa ke ọlọghọmwa ne ima rhirhi werriẹ aro daa. U gha vbe sẹtin gha mwẹ ilẹkẹtin wẹẹ, e Jehova gha “san iran ẹse ighẹ emwa ni ya ekhọe hia gualọe.” (Hib 11:6) Izọese adẹwerriegbe ẹre ọ zẹe ighẹ ẹkun sẹ ruẹ otọ nian, ẹre ọ vbe zẹe ighẹ u ya aro ye afiangbe ni bun vbe odaro.

IZỌESE ADẸWERRIEGBE ẸRE Ọ ZẸE IGHẸ IMA GHA SẸTIN GU OSANOBUA RU ADỌLỌ

14. De emwi nọ sunu daa emwa nagbọn hia ke obọ ne Adam vbe Ivi ya ru orukhọ, kevbe wẹẹ, vbọzẹ?

¹⁴ Eghian Osanobua ẹre emwa nagbọn ghi khin ke obọ ne Adam vbe Ivi ya ru orukhọ. Uhiẹn, e Baibol kue kha wẹẹ, te emwa nagbọn khian rree ne Osanobua. (Rom 8:​7, 8; Kọl 1:21) Vbọzẹ? Rhunmwuda, ọmwa nọ gbae ẹre Jehova khin, ẹ i khian sẹtin rhie aro gberra orukhọ. E Baibol ghi guan kaẹn e Jehova, ọ na kha wẹẹ: “Aro ruẹ huan gbe nọ gha sẹtin ghee ọkhọ, wẹ i vbe sẹtin gha ghee ughe vbe emwa ra gha ru emwi dan.” (Hab 1:13) Nọnaghiyerriọ, te orukhọ ya emwa nagbọn khian eghian Osanobua. Ọna rhie ma wẹẹ, ma rhọkpa i khian sẹtin gha re ọsie Jehova, vbe ẹ i re te ima gu ẹre ru adọlọ. Izọese adẹwerriegbe ẹre ọ zẹe ighẹ emwa nagbọn sẹtin gu Osanobua ru adọlọ.

15. Vbọzẹ na na ya izọese adẹwerriegbe rinmwian e Jehova, kevbe wẹẹ, de afiangbe na ghi lae miẹn?

¹⁵ E Baibol khare wẹẹ, e Jesu “ẹre a ya zọ ese ye orukhọ ọghe ima, ne ima miehe na sẹtin gu Osanobua ru adọlọ.” (1 Jọn 2:2) Emwi ọvbehe na yae kha ighẹ ẹmwẹ e Grik na ke zedu izọese na ru na ya “gu Osanobua ru adọlọ” ọre “emwi na ya rinmwian ọmwa.” De vbene a ya ya izọese adẹwerriegbe rinmwian e Jehova hẹ? Ọna ma rhie ma wẹẹ, te Jehova ghọghọ ye uwu ọghe Jesu. Nọghayayerriọ, rhunmwuda ne Jehova na re Osa nọ bu ohiẹn ata, te emwa nagbọn gele wa gha gualọ izọese adẹwerriegbe, ne ima mieke na sẹtin gu e Jehova ru adọlọ. (Rom 3:​23-26) Uhiẹn, ọ na kue sẹtin ka iran ye emwa ata ighẹ emwa ni ya ekhọe ata gae vbe ẹghẹ nẹdẹ, a te miẹn wẹẹ, e Jesu Kristi do wu ne emwa nagbọn. (Gẹn 15:​1, 6) Vbọzẹ nọ na sẹtin ka iran ye emwa ata? Rhunmwuda arrọọ ne Jesu khian ya zọ ese. Te Jehova wa yayi wẹẹ, Ovbi ẹre ighẹ e Jesu gha ya arrọọ ọghẹe dẹ emwa nagbọn werriegbe. (Aiz 46:10) Izọese adẹwerriegbe na ẹre ọ zẹe ighẹ emwa nagbọn sẹtin gu Osanobua ru adọlọ.

16. De emwi ọvbehe nọ vbe khẹke ne u mu roro zẹvbe ne u ya mu egbe khẹ Ugie Ayere ọghe ukpo na? (Vbe ya ghee efoto.)

¹⁶ Muẹn roro afiangbe ne u miẹn rhunmwuda ne u na re ọsie Osanobua. Vbe igiemwi, u gha sẹtin tie Jehova ‘Erhaa’ zẹvbe ne Jesu khare. (Mat 6:9) Ugbẹnso, u sẹtin kue tie Jehova “Ọse ruẹ.” Ma ghaa tie Jehova “Erha ima” ra “Ọse ima” te ọ khẹke ne ima gha ya ọghọ tie ẹre. Vbọzẹ? Rhunmwuda ne ima na re emwa orukhọ, ma i ghẹ te sẹtin tobọ ima sikẹ Osanobua. Izọese adẹwerriegbe ẹre ọ zẹe ighẹ ima gha sẹtin sikẹ e Jehova. E Jehova keghi la obọ Jesu “gu emwi hia nikẹre ru adọlọ, . . . lekpa esagiẹn ne [Jesu] da kua vbe uhunmwu erhan irrioya.” (Kọl 1:​19, 20) Ọna ẹre ọ si ẹre ne ima na sẹtin gu e Jehova ru ọse nian, agharhemiẹn wẹẹ, emwa ni ma gba ẹre ima ye khin.

IZỌESE ADẸWERRIEGBE RHIE ẸRE MA WE OSA NỌ MWẸ ITOHAN ẸRE JEHOVA KHIN

17. De vbene izọese adẹwerriegbe ya rhie ẹre ma wẹẹ, Osa nọ mwẹ itohan ẹre Jehova khin? (Ẹfisọs 2:​4, 5)

¹⁷ Izọese adẹwerriegbe ya ima rẹn wẹẹ, Osa “nọ vuọn ne itohan” ẹre Jehova khin. Ọ keghi “ya ima khian enọ ghi rrọọ, . . . agharhemiẹn wẹẹ ima te wulo nẹ rhunmwuda abakuru ọghe ima.” (Tie Ẹfisọs 2:​4, 5.) Vbe na ghee okpia nii ne owa siẹn yan, “emwa hia ni mu egbe, ne iran ya ru emwi nọ gha ya iran gha mwẹ arrọọ ọghe etẹbitẹ” keghi gualọ ọmwa nọ khian miẹn iran fan, rhunmwuda, orukhọ ne iran re vbe ukhu mu iran gba. (Iwinna 13:48) Ikporhu iyẹn nọ maan ọghe Arriọba Osanobua ẹre Jehova ya ru iyobọ ne iran, ne iran mieke na do rẹn irẹn kevbe Ovbi irẹn ighẹ e Jesu. (Jọn 17:3) Adeghẹ Setan te gha roro ẹre wẹẹ, isọtẹ ọghe Adam vbe Ivi mu idobo ye emwamwa ọghe Osanobua, te ọ ba ẹre ku.

18. Zẹvbe ne ima ya muẹn roro afiangbe ne ima miẹn rhunmwuda izọese adẹwerriegbe, de emwi ọvbehe nọ khẹke ne ima kọ ye orhiọn?

¹⁸ Zẹvbe ne ima ya muẹn roro afiangbe ne ima miẹn rhunmwuda izọese adẹwerriegbe, te ọ vbe khẹke ne ima kọe ye orhiọn, ẹmwẹ ne kpataki nọ rre otọ. Ne ima gha te ya gha roro ẹre wẹẹ, rhunmwuda afiangbe ne ima miẹn ọkpa ẹre Jehova gu kpemehe izọese adẹwerriegbe, te ọ khẹke ne ima vbe yerre wẹẹ, te Jehova yae rhie ewanniẹn ye ifiẹzọ ne Setan ba ẹre re vbe ogba ọghe Idẹn. (Gẹn 3:​1-5, 15) Izọese adẹwerriegbe ẹre Jehova ya rhie ẹre ma wẹẹ, ohoghe ẹre emwi hia ne Setan ta vbekpa irẹn khin. E Jehova vbe miẹn ima fan vbe obọ orukhọ kevbe uwu, nọ ya rhie ẹre ma wẹẹ, Osa nọ mwẹ ahoẹmwọmwa ẹre irẹn khin. Deba ena hia, e Jehova keghi ru ima ẹse ne kpataki, agharhemiẹn wẹẹ, emwa ni ma gba ẹre ima khin, ọ keghi kie ẹkpotọ ne ima ya rhie ẹre ma wẹẹ, ọmwa ohoghe ẹre Esu khin. (Itan 27:11) Vbua khian ya rhie ẹre ma wẹẹ, u gbọyẹmwẹ ye izọese adẹwerriegbe? Ma gha rhie ewanniẹn ye ọta na vbe ako iruẹmwi nọ ghi lele ọna.