Ye Gha Ghọghọ Vbe U Ghaa Gbaroghe Emwa Ọvbehe

1-2. De aro ne Jehova ya ghee etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe? (Itan 19:17) (Vbe ya ghee avbe efoto.)

ỌTẸN NOKPIA Jin-yeol nọ ke Korea rre khare wẹẹ, “Ọ gberra ukpo 32 ne imẹ vbe ọvbokhan mwẹ he ya ru orọnmwẹ. Ke ukpo isẹn gha dee nian, mẹ ẹre ọ ghi re obọ ẹre vbe owẹ ọre rhunmwuda emianmwẹ nọ khuọnmwi. Emianmwẹ na tie ẹre Parkinson ẹre ọ khuọnmwi, rhunmwuda ọni, ọ ke zẹ obọ zẹ owẹ ọ ghi baa kua. I hoẹmwẹ ọvbokhan mwẹ ẹsẹsẹmwẹse, te ọ wa vbe yẹẹ mwẹ ne I gha gbaroghe ẹre. Ebẹdi na lovbiẹ yi vbe owa isinmwiegbe ẹre ọ lovbiẹ yi vbe owa, I ghi lovbiẹ sikẹ ọre, ma eva ghi da egbe obọ yi.”

² Uwẹ ẹre ọ gbaroghe ghee evbibiẹ ruẹ, ọdafọn, ọvbokhan, ovbuẹ, ra ọse ruẹ ra? Adeghẹ erriọ ẹre nọ, ẹ i mwẹ ọ ma gha yẹẹ ruẹ ne u na sẹtin gbaroghe iran. Ne u na gbaroghe iran rhie ẹre ma wẹẹ, u hoẹmwẹ e Jehova. (1 Tim 5:​4, 8; Jems 1:27) Ọrheyerriọ, ẹ i wa khuẹrhẹ na do gbaroghe emwa ọvbehe rhunmwuda ọlọghọmwa eso ne emwa i mobọ bẹghe. Ugbẹnso, u sẹtin gha roro ẹre wẹẹ, ọmwa rhọkpa ma gele rẹn vbene emwi ye ruẹ hẹ. Emwa sẹtin gha bẹghe ruẹ vbe u mumu ogiẹ sokpan iran ma rẹn wẹẹ, iro gba ruẹ ẹko. (Psm 6:6) Ọ gha khọnrẹn wẹẹ, emwa ọvbehe ma rẹn ọlọghọmwa ne u la gberra, e Jehova rẹnrẹn. (Yae taa Ẹksodọs 3:7.) Ẹ i rhie aro gberra eve ne u viẹ kevbe ẹrhiọn ne u loo, rhunmwuda, aro nọ ghaan ẹre ọ ya ghee ruẹ. (Psm 56:8; 126:5) Ọ bẹghe iyobọ hia ne u ru ne ọmwa ne u hoẹmwẹ ọnrẹn. Te irẹn ghee ẹre wẹẹ, irẹn ẹre u ru ẹre na, ọ vbe yan wẹẹ, irẹn gha ha ẹre werriegbe.​—Tie Itan 19:17.

3. De ọlọghọmwa eso ne ima yayi wẹẹ, Ebraham vbe Sera werriẹ aro daa vbe iran gbaroghe Tira?

³ E Baibol guan kaẹn emwa ni bun ni ghaa gbaroghe emwa ọvbehe. Gi ima guan kaẹn igiemwi ọghe Ebraham vbe Sera. Odẹ ukpo 200 ẹre erha iran ighẹ e Tira ghaa ye vbe iran kpa hin Ọr rre. Ọrheyerriọ, e Tira na ye lele iran. Odẹ ibriki 600 (960 km) ẹre iran mu okhian la iran ke sẹ Heran. (Gẹn 11:​31, 32) Vbe nai na gbawawẹ, ma rẹnrẹn wẹẹ, Ebraham vbe Sera wa hoẹmwẹ Tira, sokpan ma rẹnrẹn wẹẹ, ẹ i khian gha khuẹrhẹ ne iran ya gha gbaroghe ẹre zẹvbe ne iran ya gha khian vbe odẹ. Ọ gha kẹ, e kamẹl ra ekẹtẹkẹtẹ ẹre iran loo ro vbe okhian nii, ọna i khian zẹdẹ gha khuẹrhẹ ne Tira nọ khian ọmaẹn nẹ. Ẹ i mwẹ egbe ma guọghọ Ebraham vbe Sera. Vbe nọ rhirhi gha ye hẹ, e Jehova keghi rhie ẹtin ne iran. E Jehova nọ rhie ẹtin ne iran gha vbe rhie ẹtin nuẹn.​—Psm 55:22.

4. Vbe ima khian zẹ iro yan vbe ako iruẹmwi na?

⁴ U ghaa sọyẹnmwẹ, ọ gha vbe ru iyobọ nuẹn ya sẹtin zin egbe vbe u ghaa gbaroghe ọmwa. (Itan 15:13) Ọmwa nọ sọyẹnmwẹ keghi ghọghọ, ọ baa ra ọ khọọ. (Jems 1:​2, 3) Vbe ima khian ya sẹtin gha mwẹ egbe ọyẹnmwẹ vbenian hẹ? Odẹ ọkpa ọre ne ima gha na erhunmwu gie Jehova, ma ghi rinmwiaẹn nọ ru iyobọ ne ima ya gha sọyẹnmwẹ. Vbe ako iruẹmwi na, ma gha guan kaẹn emwi ọvbehe ne emwa ni gbaroghe emwa gha sẹtin ru nọ gha ya iran gha sọyẹnmwẹ. Ma gha vbe guan kaẹn vbene emwa ọvbehe gha ya sẹtin ru iyobọ ne iran. Sokpan, ma gha ka guan kaẹn evbọzẹe nọ na ru ekpataki ne iran ye gha sọyẹnmwẹ kevbe emwi eso nọ gha sẹtin ya egbe wọọ iran.

EVBỌZẸE NỌ NA LỌGHỌ NE U SẸTIN GHA GHỌGHỌ VBE U GHAA GBAROGHE ỌMWA

5. Vbọzẹ nọ na khẹke ne emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe gha sọyẹnmwẹ?

⁵ Adeghẹ emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe i sọyẹnmwẹ, egbe sẹtin wọọ iran. (Itan 24:10) Egbe gha wọọ iran nẹ, iran i khian gha ya obọ esi mu emwa ne iran gbaroghe vbene ọ te khẹke. De emwi eso nọ gha sẹtin ya egbe wọọ emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe?

6. Vbọzẹ ne egbe na kakabọ wọọ etẹn ni gbaroghe emwa?

⁶ Egbe sẹtin wa wọọ emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Leah khare wẹẹ: “Ọ gha khọnrẹn we emwi hia khian ẹse, ẹ i ye re iwinna nọ khuẹrhẹ na do gha gbaroghe ọmwa. Ọ ghaa rre ẹghẹ ota egbe ghi wa wọọ mwẹ. Ugbẹnso, I i kue mwẹ orhiọn ne I khian ya gie uhunmwu gie emwa ni gie uhunmwu gu mwẹ vbe efoni.” Eso i kue miẹn ẹghẹ ya hẹwẹ. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Inés khare wẹẹ: “I i vbiẹ ẹse vbe asọn. Ughaẹdẹ eva eva ẹre I ya rhiọrre vbe asọn ne I mieke na sẹtin gbaroghe iye arowa mwẹ. Ke ukpo ni bun gha dee nian, ma vbe ọdafẹn mwẹ ma he sẹtin kpa hin owa rre gha rrie ihe ọvbehe ne ima ya hẹwẹ.” Ugbẹnso, etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe i miẹn obọ ya yo ehe na na sọyẹnmwẹ egbe, iran i vbe sẹtin ru iwinna ugamwẹ eso ne iran mieke na miẹn obọ ya gbaroghe emwa iran. Rhunmwuda ọni, iran sẹtin do gha rre uwu ohioro, egbe sẹtin vbe wọọ iran rhunmwuda iran i sẹtin ru emwi eso ne iran te hoo ne iran ru.

7. Vbọzẹ ne ekhọe etẹn eso ni gbaroghe emwa na bu abe gbe iran?

⁷ Ekhọe etẹn ni gbaroghe emwa sẹtin gha bu abe gbe iran. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Jessica khare wẹẹ: “I keghi roro ẹre wẹẹ, iyobọ ne I ru ne ọmwa ne I gbaroghe ma sẹ. I gha rhie ẹghẹ eso ya hẹwẹ, ekhọe mwẹ ghi gha bu abe gbe mwẹ, rhunmwuda I ghi gha roro ẹre wẹẹ, ọghe enegbe mwẹ ọkpa ẹre I rẹnrẹn.” Ugbẹnso ekhọe etẹn ni gbaroghe emwa sẹtin gha bu abe gbe iran rhunmwuda, iwinna ne iran ru nii i mobọ yẹẹ iran. Emwi nọ vbe kpokpo eso vbe orhiọn ọre ne iran na roro ẹre wẹẹ, iyobọ ne iran ru ne emwa ne iran hoẹmwẹ ọnrẹn ma sẹ. Ekhọe eso vbe bu abe gbe iran rhunmwuda vbe ẹghẹ ne egbe ya gele wọọ iran, iran keghi ta ẹmwẹ nọ sọnnọ ọmwa ne iran gbaroghe. (Jems 3:2) Ọ vbe da eso wẹẹ, te ọmwa ne egbe ẹre te situa, nọ te san yo san rre ghi wa owa emianmwẹ. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Barbara khare wẹẹ: “Ọ wa da mwẹ sẹ ugboloko vbe I gha bẹghe ẹre wẹẹ, egbe ọmwa ne I hoẹmwẹ ọnrẹn i yevbe nọ ka ye.”

8. Ya unu kaẹn igiemwi nọ rhie ẹre ma vbene ọ yẹẹ etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe hẹ vbe a gha gbọyẹmwẹ ye iwinna ne iran ru.

⁸ Emwa eso ni gbaroghe emwa ọvbehe keghi ghee ẹre wẹẹ, a i gbọyẹmwẹ ye iwinna ne iran ru. Vbọzẹ? Rhunmwuda, emwa i mobọ kpọnmwẹ iran ye ẹrhiọn ne iran loo. A gha we u ru ẹse ọkpa kẹkan ẹre a tama iran, ọ gha wa rhie igiọdu ne iran. (1 Tẹs 5:18) Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Melissa khare wẹẹ: “Ugbẹnso, egbe keghi wa wọọ mwẹ sẹrriọ wẹẹ, I ghi wa gha viẹ. Sokpan, emwa ne I gbaroghe gha tama mwẹ wẹẹ, ‘U ru ẹse vbe emwi hia ne u ru mẹ,’ ẹrhiọn ghi wa la mwẹ iwu! Egbe ẹmwẹ vbenian ne iran tama mwẹ keghi gua mwẹ kpa ya gha gbaroghe iran vbe ẹdẹgbegbe.” Ọtẹn nokpia ọkpa na tie ẹre Ahmadu keghi guan kaẹn vbene ọ ye irẹn hẹ vbe emwa ne irẹn gbaroghe gha kpọnmwẹ irẹn. Irẹn vbe ọvbokhan rẹn ẹre ọ gbaroghe ọmọ okhuo ọkpa nọ gu iran vbe owa, nọ re ovbi ọtiẹn ọvbokhan rẹn; ọmọ okhuo na khuọnmwi, ọwa (epilepsy) ẹre ọ ru ẹre. Ahmadu khare wẹẹ: “Agharhemiẹn wẹẹ, ọ ma wa rẹn ẹrhiọn ne ima loo ya gbaroghe ẹre, te ọ wa ya ọyẹnmwẹ sẹ mwẹ ẹghẹ ke ẹghẹ nọ ya gbọyẹmwẹ ye iyobọ ne ima ru nẹẹn ra vbe ọ gha sẹtin gbẹn ọnrẹn ye ebe wẹẹ ‘I hoẹmwẹ uwa.’”

EMWI NỌ GHA RU IYOBỌ NUẸN NE U MIEKE NA YE GHA SỌYẸNMWẸ

9. De vbene ọmwa nọ gbaroghe emwa ọvbehe gha ya sẹtin gha ru emwi ye oreghe hẹ?

⁹ Ghẹ ru gberra vbene ẹtin ruẹ sẹ. (Itan 11:2) Ẹ i re emwi hia ne ima hoo ne ima ru ẹre ima sẹtin ru. Rhunmwuda ọni, te ọ khẹke ne u rẹn emwi ne u gha sẹtin ru kevbe emwi ne u i khian sẹtin ru. Nọnaghiyerriọ, u gha miẹn emwi ne u i khian sẹtin ru, u i khian mu uhunmwu daa ẹre. Ọna ma de emwi nọ rhia! Te u rhie ẹre ma wẹẹ, ọmwa nọ ru emwi ye oreghe ẹre u khin. Emwa ọvbehe ghaa hoo ne iran ru iyobọ nuẹn, miẹn iyobọ ọghe iran yi. Ọtẹn nokpia ọkpa na tie ẹre Jay khare wẹẹ: “Emwi ne ẹtin ima sẹ ẹre ima sẹtin ru. Rhunmwuda ọni, u gha rẹn eke ne ẹtin ruẹ sẹ, u ma na vbe ru gberra vberriọ, u ghi sẹtin gha sọyẹnmwẹ.”

10. Vbọzẹ nọ na khẹke ne etẹn ni gbaroghe emwa gha loo ẹwaẹn? (Itan 19:11)

¹⁰ Gha loo ẹwaẹn. (Tie Itan 19:11.) U ghaa re ọmwa nọ loo ẹwaẹn ẹre u khian na sẹtin gbe ibiẹ rrie vbe ọmwa gha ru emwi nọ sọnnọ ruẹ. Ọmwa nọ loo ẹwaẹn ẹre ọ hia nọ rẹn evbọzẹe ne emwa na ru emwi eso ne iran ru. Ọghe ne ẹmwata, emianmwẹ eso nọ wegbe sẹtin ya emwa eso ru emwi ne iran i ghẹ te ru. (Asan 7:7) Vbe igiemwi, ọmwa nọ te wa ya obọ esi mu emwa ọvbehe kevbe nọ roro emwi ẹse sẹtin do khian ọmwa nọ muan ẹmwẹ kevbe nọ gui ẹzọ ẹzọ. Ra ọ sẹtin do gha re ọmwa ne emwi na ru nẹẹn i vuọn ọnrẹn aro, nẹi kpọnmwẹ ẹse kevbe nọ vian vbe ẹghẹ hia. Adeghẹ ọmwa nọ khuọnmwi emianmwẹ nọ wegbe ẹre u gbaroghe, ọ gha wa ru iyobọ nuẹn adeghẹ u na ruẹ vbekpa emianmwẹ nọ khuọnmwi. U gha gele rẹn vbene emianmwẹ nọ khuọnmwi ye hẹ, ọ gha ru iyobọ nuẹn ya rẹn wẹẹ, emianmwẹ nii ẹre ọ si ẹre nọ na yin vbene ọ ya yin, ẹ i re erriọ ẹre ọ te ye.​—Itan 14:29.

11. De emwi nọ khẹke ne etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe gha ru vbe ẹdẹgbegbe? (Psalm 132:​4, 5)

¹¹ Gha ru emwi nọ gha ya ruẹ sikẹ e Jehova sayọ. Ugbẹnso, te ọ khẹke ne u sẹ emwi eso rae ne u mieke na “rẹn avbe emwi ni ru ekpataki sẹ ya ru.” (Fil 1:10) Ọkpa vbe usun emwi ni ru ekpataki sẹ ọre emwi ni gha ya ruẹ sikẹ e Jehova sayọ. Ugamwẹ e Jehova ẹre Ọba ighẹ e Devid mu karo vbe ẹdagbọn ọnrẹn. (Tie Psalm 132:​4, 5.) Erriọ ẹre ọ vbe ye, te ọ khẹke ne u rhie ẹghẹ ya gha tie Baibol vbe ẹdẹgbegbe, u ghi vbe gha na erhunmwu. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Elisha khare wẹẹ: “Emwi nọ ru iyobọ mẹ ya gha sọyẹnmwẹ ọre ne I na na erhunmwu kevbe ne I na muẹn roro ako eso ni rhie igiọdu ne ọmwa ni rre ebe Psalm. Iyobọ nọkhua ẹre erhunmwu wa ye vbe ẹdagbọn mwẹ. Ẹ i re avbiẹ inugba ẹre I na erhunmwu gie Jehova vbe ẹdẹ ne orhiọn mwẹ mieke na sẹ otọ.”

12. Vbọzẹ nọ na khẹke ne emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe gha gbaroghe egbe iran?

¹² Gha gbaroghe egbuẹ. Emwa ni mwẹ emwi ni bun ne iran ru vbe obọ, vbe na ghee emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe, i mobọ rri evbare ne egbe rọkhọe rhunmwuda, iran i miẹn ẹghẹ ya yo ẹki ya dẹ emwi evbare nọ maan. Ọmwa nọ rri evbare ne egbe rọkhọe kevbe nọ ku iku isasegbe vbe ẹghẹ hia ẹre egbe ẹre mobọ situa ẹse. Nọnaghiyerriọ hia ne u gha rri evbare agbọn, ne u vbe gha ku iku isasegbe vbe ẹghẹ hia. (Ẹfis 5:​15, 16) Vbe deba ọni, hia ne u gha rherhe vbiẹ. (Asan 4:6) Avbe umẹwaẹn khare wẹẹ, ovbe keghi ru iyobọ ne ẹrherhe ima ya gha winna ẹse. Uhunmwuta ọkpa nọ khare wẹẹ, “How Sleep Can Affect Stress,” nọ rre ebe ne Banner Health gbẹn khare wẹẹ, ọmwa ghaa vbiẹ ẹse, ẹ i khian gha si osi gbe, ọ ghi vbe ru iyobọ nẹẹn ne orhiọn ọnrẹn sẹ otọ vbe egbe gha wọọ ọre. Ọ vbe khẹke ne u rhie ẹghẹ ya gha sọyẹnmwẹ egbe. (Asan 8:15) Ọtẹn nokhuo ọkpa nọ gbaroghe ọmwa ghi guan kaẹn emwi nọ ru iyobọ nẹẹn ya gha sọyẹnmwẹ, ọ na kha wẹẹ: “Ovẹn ghaa yunmwu, I ghi gha rrie ibare ya ya egbe ghae ovẹn. I ghi vbe hia na miẹn wẹẹ, uhukpa vbe uki I ghi ru emwamwa ne imẹ vbe ọse mwẹ ọkpa vbe gba sọyẹnmwẹ egbe.”

13. Vbọzẹ nọ na khẹke ne u zẹdia gha giẹ? (Itan 17:22)

¹³ Gha gualọ emwi nọ gha rhie ruẹ ogiẹ. (Tie Itan 17:22; Asan 3:​1, 4) Ogiẹ wa mwẹ iyobọ nọkhua nọ ye ne egbe ima, ọ gha vbe sẹtin mu ima orhiọn sẹ otọ. U ghaa gbaroghe ọmwa, ọ lọghọ ne emwi hia wa deyọ vbene a mwamwa rẹn yi. Sokpan, adeghẹ u na gha gualọ emwi nọ gha rhie ruẹ ogiẹ, ẹ i mwẹ u ma sẹtin zin egbe. Deghẹ uwẹ vbe ọmwa ne u gbaroghe na gba gha giẹ, wa eva ghi do hoẹmwẹ egbe sayọ.

14. U gha gu ọse ne u gba ẹko ẹre guan, vbọ khian ya ru iyobọ nuẹn hẹ?

¹⁴ Gu ọse ne u gba ẹko ẹre guan. Ẹ i mwẹ vbene u gha hia sẹ hẹ, egbe sẹtin ye wọọ ruẹ vbe ugbẹnso. Vbe egbe ẹghẹ vbenian, ọ gha wa ru iyobọ nuẹn deghẹ u na gi ọse ne u gba ẹko ẹre rẹn vbene emwi gele ye ruẹ hẹ​—ọse nẹi khian ya ruẹ gha roro ẹre wẹẹ, ọmwa dan ẹre u khin. (Itan 17:17) Ọ ghi rhie ehọ nuẹn ta yi, ọ ghi vbe rhie igiọdu nuẹn, ọna sẹtin wa gha re emwi ne u gualọ ne u mieke na ye gha sọyẹnmwẹ.​—Itan 12:25.

15. U ghaa mu emwi ne u ya aro yi roro, vbọ khian ya ru iyobọ nuẹn ya gha sọyẹnmwẹ?

¹⁵ Gha muẹn roro emwi ne uwa khian gba gha ru vbe Paradais. Ghẹ mianmian wẹẹ, u i khian ru iwinna na vbe etẹbitẹ, kevbe wẹẹ, e Jehova ma te hoo ne emwa nagbọn gha ru iwinna vbenian. (2 Kọr 4:​16-18) “Arrọọ ọghe ẹmwata” dee vbe odaro. (1 Tim 6:19) Te ọyẹnmwẹ khian wa gha sẹ ruẹ adeghẹ u na gha tama ọmwa ne u gbaroghe emwi ne uwa eva khian gba gha ru vbe Paradais. (Aiz 33:24; 65:21) Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Heather khare wẹẹ: “I mobọ tama emwa ne I gbaroghe wẹẹ, vbe nẹi khian ghi kpẹẹ gbe, ma eva gha gba gha se ukpọn, ma gha gba gha rhulẹ, ma gha vbe gba gha fi ikẹkẹ. Ma gha ru ebrẹd ne emwa ima ni rhiọ kpaegbe, ma ghi vbe le evbare ne iran. Ma ghi gba kpọnmwẹ e Jehova ye emwi ne ima ya aro yi na.”

VBENE EMWA ỌVBEHE GHA YA SẸTIN RU IYOBỌ

16. Vbe ima khian ya sẹtin ru iyobọ ne ọtẹn nọ gbaroghe ọmwa ọvbehe vbe iko ne ima ye? (Vbe ya ghee efoto.)

¹⁶ Ru iyobọ ne emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe, ne iran mieke na vbe miẹn ẹghẹ ya hẹwẹ. Etẹn ni rre iko gha sẹtin ru iyobọ ne ọtẹn nọ gbaroghe ọmwa ọvbehe deghẹ iran na rhiegbe ladian ne iran ya ru iyobọ ne ọmwa ne ọtẹn nii gbaroghe. Ma gha ru vberriọ, iran ghi miẹn ẹghẹ ya hẹwẹ, iran ghi vbe miẹn ẹghẹ ya ru ọghe enegbe iran. (Gal 6:2) Uzọla uzọla, etẹn eso keghi ru emwamwa ọghe ọtẹn nọ gha ya ru iyobọ ne ọtẹn nọ gbaroghe ọmwa ọvbehe. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Natalya, nọ gbaroghe ọdafẹn ọnrẹn nẹi sẹtin khian khare wẹẹ: “Ọ mwẹ ọtẹn nokpia ọkpa vbe iko ne I ye, nọ do gha tota ke ọdafẹn mwẹ uhukpa ra igbava vbe uzọla. Iran eva gba kporhu, iran gu egbe zẹ iro, uhiẹn iran vbe gba ghee ikueta. Ọdafẹn mwẹ wa ya ekhọe hia gbọyẹmwẹ ye ọnọna, ọ vbe kie ẹkpotọ mẹ ya sẹtin khian ẹlẹ, I ghi vbe sẹtin ru emwi eso ne I hoo ne I ru.” U sẹtin vbe zẹ ọre vbe iro wẹẹ, u gha vbiẹ owa ọtẹn nọ gbaroghe ọmwa, nọ mieke na miẹn ẹghẹ ya vbiẹ ẹse vbe asọn.

17. Vbe ima khian ya sẹtin ru iyobọ ne etẹn ni gbaroghe emwa vbe a ghaa do iko?

¹⁷ Ru iyobọ ne etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe vbe a ghaa do iko. A sẹtin miẹn wẹẹ, etẹn eso ni gbaroghe emwa ọvbehe i wa miẹn ẹghẹ ya gele danmwehọ vbe iko, vbe asikoko ọghe otako kevbe asikoko nọkhua, rhunmwuda ne iran na gbaroghe ọmwa iran. Etẹn ni rre iko sẹtin tota ke etẹn ni gbaroghe emwa ọvbehe vbe ovbi ẹghẹ kherhe vbe a ghaa ya ọta guan vbe iko ra asikoko, iran sẹtin wa vbe tota ke iran ke omuhẹn ya sẹ ufomwẹ. Adeghẹ ọmwa na gbaroghe i sẹtin kpa hin owa rre, u sẹtin ya deba ẹre loo e vidio conference ya do iko, ne ọmwa nọ gbaroghe ẹre mieke na sẹtin yo iko ghee mwẹ ghee ruẹ.

18. De emwi ọvbehe ne ima gha sẹtin ru ne etẹn ni gbaroghe emwa?

¹⁸ Gha tian emwa ni gbaroghe emwa, ne u vbe gha na erhunmwu ne iran. Te ọ khẹke ne ediọn hia ne iran gha mu otuẹ gie emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe vbe ẹghẹ hia, ne iran mieke na rhie igiọdu ne iran. (Itan 27:23) Te ọ khẹke ne etẹn hia ni rre iko gha tian emwa ni gbaroghe emwa ọvbehe vbe ẹghẹ hia. Ma gha vbe sẹtin nọ e Jehova vbe erhunmwu nọ rhie ẹtin ne iran, nọ vbe ru iyobọ ne iran, ne iran ye gha sọyẹnmwẹ.​—2 Kọr 1:11.

19. De emwi eso ne ima ya aro yi?

¹⁹ Vbe nẹi khian ghi kpẹẹ gbe, e Jehova gha khiẹn ameve hin aro emwa hia rre. Emianmwẹ kevbe uwu i khian ghi vbe gha rrọọ. (Arhie 21:​3, 4) “Avbe uke gha san ghee odukhunmwu, vbe na ghee ẹrhuẹ.” (Aiz 35:​5, 6) “A gha mianmian” obalọ ne ọmaẹn si kevbe ne ọmwa nọ gbaroghe ọmwa nọ khuọnmwi vbe la gberra, ọ ghi gha re “emwi ni sunu vbe ẹghẹ nọ gberra.” (Aiz 65:17) Uhiẹn vbe ẹghẹ na nian, zẹvbe ne ima ya khẹ ẹghẹ ne avbe emwi na khian ya sunu, ma mwẹ ilẹkẹtin we Jehova i khian sẹ ima rae. Adeghẹ ima na mu ẹtin yan e Jehova, ma ghi “sẹtin ya izinegbe ya egbe miẹn emwi hia, [ma] ghi vbe gha sọyẹnmwẹ.”​—Kọl 1:11.