Kuwungunya Kwanga kwa Ciwusyoci

NAGA wawojo akulaga nganisyo kapena kutenda woga ligongo lyakupikana ngani syejinji syakogoya, nganaŵa jika. M’caka ca 2014, Barack Obama, juŵaliji pulesidenti jwacilambo ca United States, jwasasile kuti ŵandu ŵajinji papikene ngani syakogoya syasikutendekwa pacilambopa akusawutucila kuganisya “kuti cilamboci cikwawula . . . mwacitema soni kuti mundu nganaŵa akombwele kutenda cilicose pangani jeleji.”

Panyuma pakuŵeceta maloŵega, jwalakwe jwasasile matala gasambano gakamucisya pakumasya yakusawusya yayikutendekwa pacilambopa. Jwasasile kuti boma, jilinganyisye “matala gasambano” gakumalana ni yeleyi, soni kuti pana “cembeceyo camacili” cakuti “yindu ciyitandilesoni kwenda cenene kusogoloku.” Maloŵe gakwega, gakulosya kuti kwegamila ŵandu mpaka kukamucisye pakucicenjela cilamboci kuti cikajonasika.

Ŵandu ŵajinji akukamulana ni nganisyo syelesi. Mwambone, ŵandu ŵane akwegamila mnope ŵasayansi. Akuti kwawula pasogolo kwa yasayansi mpaka kukamucisye kumasya yakusawusya yeleyi. Jwasayansi jwine jwasasile mwakusimicisya kuti pakwika m’caka ca 2030, “yakupanganyapanganya yasambano yicijawula pasogolo mnope soni pakwika m’caka ca 2045, yiciŵa yijawile pasogolo ngaŵa masanje.” Jwalakwe jwajonjecesye kuti, “Tukutenda cenene pangani ja sayansi. Tukusakombola kumalana ni yakusawusya yejinji mwacitema mkaniyice pakusakala.”

Nambo ana yisyene kuti cilamboci ciyice pakusakala? Ana yisyene kuti cilamboci soni yindu yosope yisigele panandi konasika? Atamose kuti ŵandale soni ŵasayansi akwenesya utenga wakupeleka cembeceyo, nambope ŵandu ŵajinji akutenda woga pakwamba ya msogolo. Ana ligongo cici?

KUTUPA KWA YIDA YANGONDO YAKONANGA MNOPE. Atamose kuti ciwanja ca United Nations soni yine yikulingalinga kutenda cenene pangani syakulekanganalekangana, nambope yilepele kumasya soni kunandiya yida ya nyukiliya. Mmalo mwakwe, ŵakulamulila ŵane ngakusapikanila malamusi gakuti ŵandu akalinganyaga yida yakogoya. Yilambo yayikusalinganya yida ya nyukiliya, pakwika apano yijawile pasogolo mnope mwakuti yikombwele kupanganya yida yakogoya mnope. Yilambo yanganiyikombolaga kupanganya yida yakogoya, pakwika apano yijawule pasogolo mnope mwamti yikupanganya yida yampaka yijonanje ŵandu ŵajinji soni akutenda yeleyi mwangali woga.

Kupundana ni kalakose, apano yilambo yikosecele mnope kuputa ngondo ja nyukiliya. Ligongo lya yeleyi, ŵandu akutama mwawoga pacilambopa atamose pandaŵi jakuti kwana “mtendele.” Nyusipepala jine (Bulletin of the Atomic Scientists) jasasile kuti, “Ŵakulamulila ŵangapikana ya ŵane, akupanganya yida ‘yakogoya’ mnope. Ŵandu mpela ŵeleŵa ni ŵakutendekasya kuti ŵandu atameje mwawoga pacilambopa.”

KUTUPA KWA YILWELE. Kwawula pasogolo kwa yasayansi kulepele kumasya yilwele. Yindu yakutandikasya yilwele mpela BP, kwimbalisya, konasika kwa lipuje, soni mtela wakusokonasya mtwe yikutupilatupila. Ŵandu ŵajinji akuwa ni yilwele yine mpela kansa, ulwele wa mtima, soni ulwele wa suga. Yilwele yine mpela ulwele wa nganisyo yikutendekasya ŵandu ŵajinji kuŵa ŵalemale. M’yaka yapacangakaŵapa pawulicesoni milili ja yilwele yakogoya mpela Ebola soni Zika. Yeleyi yikulosya kuti pangali cilicose campaka ŵandu atende kuti amasye yilwele.

KONANJIDWA KWA YAKUPANGANYIKWA. Mafikitale gakwendelecela konanga lipuje. Ŵandu ŵajinji caka cilicose akuwa ligongo lyakupumula lipuje lyakusakala.

Ŵandu soni yiwanja yikwendelecela kwasa yiswani yejinji m’nyasa syekulungwakulungwa. Buku jine (Encyclopedia of Marine Science) jatite, “Yiswani yeleyi yikusajonanga yinyama ya m’mesi soni yakumela. Nambosoni ŵandu ŵakusalya yinyamayi, umi wawo ukusaŵa pangosi.”

Apano, yilambo yejinji yikulajila kupata mesi gambone. Jwasayansi jwine jwa ku Britain lina lyakwe Robin McKie, jwakalamwisye kuti, “Ŵandu ŵajinji pacilambo cosope, cacilajila mnope kuti apate mesi gambone.” Ŵandale, akwiticisya kuti ŵandu ni ŵakutendekasya kuti yiŵeje yakusawusya kupata mesi gambone mwamti umi wa ŵandu ŵajinji wuli pangosi.

KUTUPA KWA NGOSI SYA M’CIPAGO. Mbungo syamacili, wula jamacili soni yisicinya yikutendekasya kuti mesi gasewucileje soni yakusawusya yine. Kupundana ni kalakose, ŵandu ŵajinji lelojino akuwa soni ŵane akulaga mnope ligongo lya ngosi sya m’cipago. Kuwungunya kwakwatendekwe ni ciwanja cine m’cilambo ca U.S., kulosisye kuti kusogoloku tujembeceyeje “mbungo syakogoya, nyengo jakogoya jacitukuta, mesi gakusewucila soni kusoŵa kwa wula ndaŵi ni katema.” Ana ngosi sya m’cipago sicijonanga ŵandu wosope?

Komboleka kuti panasoni yindu yine yejinji yampaka yatendekasya wawojo kuganisya kuti cilamboci cisigele panandi konasika. Nambotu kwegamila ŵasayansi nganikuŵa kukamucisye kuti apate kwanga kwakamula mtima pakwamba yakusawusya yayikutendekwa pacilambopa. Apano, ŵandu ŵane ŵaŵajegamilaga mnope ŵandale soni ŵasayansi acenjile nganisyo syawo. Mwakamulana ni ngani jipite jila, ŵajinji mwa ŵanduŵa apatile kwanga kwakamula mtima pakwamba ya mwayiciŵela yindu msogolo. Ana kwanga kweleku kukusimanikwa kwapi?