Ana Pana Yaumi Yayapanganyidwe Mwangasimonjesya?

Ana ŵasayansi ŵajinji akusaŵeceta yamtuli? Pana mitundu jiŵili ja maselo. Maselo gane gakwete nyukiliyasi (mbali jajikusalamulila yakutendekwa yejinji ya m’selojo), soni gane gangakola mbali jeleji. Mwambone, ŵandu, yinyama soni yakumela yikwete maselo gakola nyukiliyasi. Nambo maselo ga bakiteliya gangali nyukiliyasi. Maselo gagakwete nyukiliyasi akusagakolanga kuti yukaliyotiki (eukaryotic), nambo maselo gangali nyukiliyasi akusagakolanga kuti pulokaliyotiki (prokaryotic). Pakuŵa maselo g ngali nyukiliyasi nganigakola yindu yakutendekwa yejinji mkati mwakwe kulekangana ni maselo gagakwete nyukiliyasi, ŵandu ŵajinji akusakulupilila kuti maselo ga yinyama soni yakumela komboleka kuti gatyocele ku maselo ga bakiteliya.

Nambope, ŵandu akusajiganya kuti, kwa yaka mamiliyoni gejinji, maselo gangali nyukiliyasi gamisile maselo gane nambo nganigakombola kugaya maselo ganego. Mmalo mwakwe, cijiganyoci cikusati, macili ga m’cipago gele gangaganisya, gapatile litala lyakuti maselogo gakagamba kucengape kakamule masengo, nambosoni kuti gajendelecele kutama cenene mkati mwa maselo gajakwego pagatupaga.⁹a

Ana Baibulo jikusasala yamtuli? Baibulo jikusasala kuti kupagwa kwa yaumi pacilambopa kukusalosya kuti pana mundu jwine juŵayipanganyisye mwalunda mnope. Baibulo jikusasala mwakupikanika cenene kuti, “Yisyene, nyumba jilijose jikwete mundu juŵajitaŵile, nambo juŵataŵile yindu yosope ali Mlungu.” (Ahebeli 3:4) Lilemba line likusati, “Masengo gawo gali gamajinji, wawo Yehofa! Gosopego ŵagapangenye mwalunda. Cilambo capasi cigumbele ni yindu yaŵapangenye. . . . Mwana yindu yakwenda yangaŵalanjika, mwana yaumi yekulungwa ni yamwana.”​—Salimo 104:24, 25.

Ana maumboni galosisye yamtuli panganiji? Kwawula pasogolo pa majiganyo ga yindu yaumi yangawoneka ni meso kukamucisye kuti ŵandu ayiwone yakusimonjesya yayikusatendekwa mkati mwa maselo gangali nyukiliyasi. Ŵasayansi ŵakusakulupilila kuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine, akusasala kuti maselo ga umi gandanda, komboleka kuti gawonekaga mpela mugakuwonecela maselo gangali nyukiliyasi ga masiku agano.¹⁰

Naga cijinganyo cakuti yaumi yatyocele ku yindu yine cili cisyene, nikuti mpaka pasosekwe umboni wakupikanika cenene wakusala yayatendekwe kuti selo jandanda jipagwe mwangosi. Nambo naga yaumi yatesile kupanganyidwa, nikuti pakusosekwasoni umboni wakulosya kuti yindu yapanganyidwe mwapenani mnope atamose yaumi yamwanamwana. Kwende tulole mwajikusawonecela selo jangali nyukiliyasi. Pakulola, aliwusye naga selo mpela jeleji jagambile kusimanikwa mwangosi.

KAGUWO KAKUTETEYA SELO

Tuwanicisye kuti tukwawula kukulola selo jangali nyukiliyasi. Kuti yeleyi yikombolece mpaka asosekwe kukanandiya kambeju ka tanaposi kwa maulendo 100. Kwinjila mkati mwa seloji kuli kwakusawusya ligongo kusa kwakwe kwana ka cindu kakuwoneka mpela kaguwo (membrane). Kaguwoka kakusakamula masengo gakuteteya yindu yayili mkati mwa seloji, mpela mwalukusatendela lutenje lwakutaŵidwa ni njelwa kuti lukusateteya yindu yayili mkati mwa fakitale. Mpaka pasosekwe kupwatikanya pampepe tuguwo twa maselo twakwana 10,000 kuti tulandane ni kakandapale ka cipepala catukusalembagapo. Nambo kaguwo ka selo kapanganyidwe mwakusimonjesya mnope kulekangana ni lutenje lwa njelwa. Ana kapanganyidwe mwakusimonjesya mwamtuli?

Mpela lutenje lwa fakitale, kaguwo ka selo kakusateteya yindu yayili mkati mwa selo kuti yikajonasika. Nambope kaguwoka nganikaŵa kakulimba mnope mwamti kakusakunda kuti lipuje lya okusijini (oxygen) lijinjileje mu seloji soni kopoka. Kaguwo ka seloji, kakusakanya kwinjisya mamolekiyu gakogoya soni gakusawusya gampaka gajonanje seloji. Nambosoni kaguwoka kakusakamucisya kuti mamolekiyu gakusosekwa mnope gakakopoka mu seloji. Ana kaguwoka kakusakombola kutenda yeleyi camtuli?

Kwende tuganicisyesoni ya fakitale jila. Fakitale mpaka jikole alonda ŵakusatama pamlango pa lutenje ni kulolaga yindu yakopoka ni yakwinjila. Mwakulandana ni yeleyi, kaguwo ka selo kakwete mamolekiyu ga pulotini gapajika gagakusakamula masengo mpela matanga soni alonda.

Gane mwa mapulotiniga (1) gakwete libowo pasikati pakwe papakusakunda mitundu jine japajika ja mamolekiyu kwinjila mkati mwa seloji kapena kopoka. Mapulotini gane gakusawugula mbali jimo ja kaguwo ka selo (2) ni kuwugala mbali jine ja kaguwoka. Mapulotiga gakwete malo mkati mwakwe, (3) kagumbice ka maloga, kakusakundaga kuti yindu ya mtundu umpepe yikombole kupita cenene. Yinduyi payiyice pa malopa, mbali jine ja pulotini jikusawuguka ni cakulinga cakuti yindu yine yikopoce pasa pa kaguwoka (4). Nambotu yosopeyi yikusatendekwa m’kaguwo mkanitujinjile mkati mwa seloji.

YAYIKUSATENDEKWA MKATI MWA SELO

Tuwanicisye kuti alonda ŵakundile wawojo kuti ajinjile mkati mwa seloji. Mkati mwa selo jangali nyukiliyasiji, mugumbele mesi gagakwete yakulya, njete soni yindu yine. Selo jikusakamulicisya masengo yindu yeleyi pakusaka kupanganya yindu yine yajikusaka. Nambo yeleyi ngayikusagamba kutendekwa mwacisawawa. Mpela mwayikusatendecela yindu ku fakitale, selo jikusalinganya yakuti makemikolo gamajinji gagali mu seloji gakamuleje masengo gakwe mwakulondeka cenene soni pandaŵi jakwe.

Selo jikusamalila ndaŵi jejinji kupanganya mapulotini. Ana jikusatenda wuli yeleyi? Candanda, selo jikusapanganya ma amino asidi (amino acids) ciŵandika 20. Ma amino asidiga, gakusajawula ku yindu yine yakolanjidwa kuti malayibosomu (ribosomes) (5). Malayibosomuga gali mpela macini gagakusalumbikanya ma amino asidi kuti gaŵe mu ndondomeko mwakwe kuti gapanganye pulotini mwakamulana ni mtundu wakwe. Mpela mwayikusaŵela ku fakitale, pologalamu ja pakompyuta jikusalamulilaga masengo gakutendekwa mu fakitalejo. Mwakulandana ni yeleyi nombe selo jana polagalamu mpela ja pakompyuta jakolanjidwa DNA (6). Kaneko layibosomu jikusapocela utenga kutyocela ku DNA wakujisalila mwampaka jipanganyile pulotini (7).

Yayikusatendekwa panyuma pakuti pulotini ajipanganyisye yikusaŵa yakutesya lung’wanu kwabasi. Pulotini jilijose jikusalipinda mwapajika kaneko ni kupanganya cindu ca mbali sitatu (8). Kapindiceka ni kakakusalosya mtundu wa masengo wacijitende pulotinijo.b Awanicisye kuti pana yindu yakulekanganalekangana yakupanganyila mbali sya injini. Mbali jilijose mpaka jisosekwe kujipanganya cenene kuti jilumbikane ni jijakwe pakusaka kuti injiniji jikamule masengo. Mwakulandana ni yeleyi, naga pulotini nganijigumbidwa soni kulipinda mwakuŵajilwa, nganijiŵa jikombwele kamula masengo gakwe cenene, soni mpaka jijonanje selo.

Nambo ana pulotini jikusakombola wuli kutyoka pamalo gajipanganyidwile ni kuja kwika ku malo kwajikusosecela? Pulotini jilijose jajipanganyidwe ni selo, jikusaŵa kuti jikwete umanyilisi wakujikamucisya pulotinijo kuti jikayice kwajikusosecela. Atamose kuti pa miniti jilijose, masawusande ga ma pulotini gakusapanganyidwa soni kugatumisya, nambo jilijose jikusaja kuyika pa malo gakuŵajilwa.

Ligongo cici maumboni gelega gali gakusosekwa? Mamolekiyu gagakwete yakutenda yejinji gagakusaŵa mu cindu ca umi, pajika nganigaŵa gakombwele kuŵeleka gajakwe. Mamolekiyuga pagali kusa kwa selo, gakusajonasika. Nambo kuti gaŵelekane mkati mwa seloji gakusasakasoni mamolekiyu gane. Mwambone, pakusasosekwa ensayimu kuti papanganyidwe ATP (adenosine triphosphate) (mamolekiyu gapajika gagakusapeleka macili ku selo). Nambosoni pakusasosekwa macili gakutyocela mu ATP kuti ensayimu jipanganyidwe. Mwakulandanamo, DNA (molekiyu jeleji tucitagulilana mu mbali 3) jikusasosekwa kuti ensayimu jipanganyidwe, nambosoni kuti DNA jipanganyidwe pakusasosekwa ensayimu. Nambosoni ma pulotini gane mpaka gapanganyidwe ni selo, nombe selo kuti jipanganyidwe pakusasosekwa ma pulotini basi.c

Jwasayansi jwakuwungunya yindu yamwanamwana ya m’cipago, lina lyakwe Radu Popa, ngakusalupilila yajikusasala Baibulo yakuti yindu yatesile kupanganyidwa. Nambope, jwalakwe mu 2004, jwawusisye kuti, “Ana mpaka tusimicisye camtuli kuti yaumi yagambile kupagwa jika, yili yakuti m’weji tukulepelaga kupata maumboni?”¹³ Jwalakwe jwajonjecesye kuti, “Pakusatendekwa yindu yejinji soni yakusawusya kuyipikanicisya kuti selo jikamule masengo gakwe. Nguyiwona kuti yili yangakomboleka kuti yindu yaumi yipagwe pandaŵi jimo soni mwangosi.”¹⁴

Ana akuganisya wuli? Cijinganyo cakuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine cikusalosya kuti yaumi yagambile kupagwa jika. Ŵasayansi pakwendelecela kuwungunya ni pakukopocelasoni kuti yaumi nganiyigamba kusimanikwa mwangosi. Kuti akawoneka mpela ŵaunami, ŵasayansi akusasala kuti pangali kamulana kulikose pasikati pakuti yaumi yatesile kucenga ni muwatandile umi. Nambo, ana nganisyo syelesi akusiwona kuti sili syakamula mtima kwa wawojo?

Cijiganyo cakuti yaumi yapali ligongo lyakucenga kutyocela ku yindu yine cikusakamulana mnope ni nganisyo syakuti umi watandite ligongo lyakuti yindu yine yagambaga kutendekwa mwaupile. Cijiganyoci cajendelecele kusala kuti yindu yayagambaga kutendekwa mwaupile yila mkupita kwa ndaŵi yatendekasisyesoni kuti yaumi yine yejinji yipagwe. Nambope, naga pangali umboni uliwose wakulosya kuti cijiganyo cakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine, ana tujile kuti yijiganyo yine yakamulana ni cijiganyo celeci maumboni gakwe gakutyocela kwapi? Cinyumba celewu mpaka cigwe naga cili cangali cilimbilimbi. Mwakulandana ni yeleyi, cijiganyo cakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine nambo cili cangali maumboni gakwe gakusala muwatandile umi nikuti cili cangali mate mpela nyumba jajigwile.

Panyuma pakulola kawonece soni kakamule masengo ka selo, ana mpaka ajile kuti seloji jagambile kusimanikwa mwangosi kapena pana mundu jwine jwalunda juŵajipanganyisye? Naga akukayicilape yeleyi, tukwaŵenda kuti aŵalanjesoni ngani jakuyicisya jajikusala ya mbali ja selo jajikusalamulila yayikusatendekwa mu selo.