Kulingalinga Kuya Yisyasyo Yambone

NAPAGWILE pa December 10, 1936 mu msinda wa Wichita, ku Kansas, m’cilambo ca United States. Pa ŵanace mcece ŵa mwiŵasa mwetu, une ndili jwamkulungwa. Acinangolo ŵangu, William ni Jean, ŵaliji ŵakulambila ŵa Yehofa ŵamtawu. Baba ŵangu ŵaliji jwakulongolela mumpingo. Mama ŵangu ŵalijiganyisye usyesyene wa m’Baibulo kutyocela kwa mama ŵawo Emma Wagner. Emma ŵajiganyisye usyesyene ŵandu ŵajinji kupwatikapo Gertrude Steele, jwele kwa yaka yejinji ŵaŵele ali mkutumicila mpela mmishonale ku Puerto Rico.a M’yoyo nakwete yisyasyo yambone yejinji yakuti nayikuye.

KUMBUCILA YISYASYO YAMBONE

Lyakuŵeluka line ligulo, panaliji ni yaka 5, une ni baba ŵangu twagaŵilaga magasini ga Sanja ja Mlonda soni Ajimuce! (pandaŵijo magasini ja Ajimuce! ŵajikolangaga kuti Consolation) kwa ŵandu ŵaŵapitaga mumsewu. Pandaŵiji, Ngondo Jaŵili Japacilambo Cosope jaliji jili mkutendekwa. Tuli mkugaŵila magasinigo, payice dokotala jwine juŵaliji ali akolelwe ni ŵatandite kwaŵecetela yacipongwe baba ŵangu ligongo ŵakanaga kwinjila usilikali. Jwalakwe ŵasasile kuti babawo ŵaliji ŵawoga soni ŵakutila usilikali. Dokotalajo ŵaŵandicisye ngope jakwe pa ngope ja babawo ni kuŵeceta kuti, “Uli ngamkumbuta, mmwe mundu jwawoga!” Natesile woga mnope, nambope nasangalele ni kulimba mtima kwa babawo. Ŵalakwewo ŵajendelecele kugaŵila magasini kwa ŵandu ŵaŵayice pamalopo. Kaneko papitile msilikali jwine ni dokotalajo ŵamgumilile kuti, “Mmalane najo mundu jwawogaju!” Msilikalijo ŵayiweni kuti dokotalajo ŵakolelwe ni ŵamsalile kuti, “Mjawuleje kumangwenu, ukana wenuwo ukasungunuce!” Kaneko wosopewo ŵatyosile. Ngusisangalala panguganicisya mwele Yehofa ŵakamucisye baba ŵanguwo kuŵa ŵakulimba mtima. Baba ŵakwete malo gaŵili gakusenjela ku Wichita, ni dokotala jula ŵaliji jumo mwa ŵandu ŵaŵayikaga kusenjesya kumaloko.

Panakwete yaka 8, acinangolo ŵangu ŵasumisye nyumba jawo soni malo gakusenjela gala. Ŵataŵile kanyumba kakwenda nako ni ŵasamile ku Colorado kuti akatumicileje mumkuli wakusosecela ŵakulalicila ŵajinji. Twatamaga ciŵandika msinda wa Grand Junction, kwele acinangolo ŵangu ŵatendaga upayiniya soni kamula masengo kwa ndaŵi jamnono ku migunda soni kwakusunjila yilango. Ni cikamucisyo ca Yehofa soni mtawu wawo, kwapagwile mpingo. Pa June 20, 1948, Baba ŵangu ŵambatisye pampepe ni ŵane ŵaŵajiticisye usyesyene wa m’Baibulo, kupwatikapo Billie Nichols ni ŵamkwakwe. Mkupita kwa ndaŵi Billie Nichols ni ŵamkwakwe ŵatandite kulolela mkuli. Panyuma pakwe mwanace jwawo jwamlume ni ŵamkwakwe ŵatanditesoni kulolela mkuli.

Twakungulukaga cenene soni kutagulilana yindu yakulimbikasya mwausimu ni acimjetu ŵatwakamulaga nawo masengo ga Ucimwene, mnopemnope liŵasa lya Steele mpela Don ni Earlene, Dave ni Julia, soni Si ni Martha. Jemanjaji ŵalimbikasyaga mnope. Ŵangamucisye kulola mwele kuŵika yindu ya Ucimwene pamalo gandanda kukusamtendekasya mundu kuŵa jwakusangalala.

KUSAMASONI

Panakwete yaka 19, Bud Hasty, juŵaliji mjangu, ŵambendile kuti tukatendeleje yimpepe upayiniya kummwela kwa cilambo ca United States. Jwakulolela mkuli jwatuŵendile kuti tusamile mu msinda wa Ruston ku Louisiana, kwele Ŵamboni ŵajinji ŵalesile kusongana. Ŵatusalile kuti tukatendesyeje misongano josope cijuma cilicose mwangasamala kandu kuti asongene ŵalingwa. Twapatile malo gambone gakutendela misongano soni twagalinganyisye. Twatendesyaga msongano wuliwose, nambo ndaŵi sine, twasimanikwaga ŵaŵilipe ŵakusongana. Twatendesyaga mbali sya misongano mwakucenganacengana. Jwine pajawile ku pulatifomu jwine ŵajangaga yiwusyo yosope. Naga mbalijo jili jakusosekwa cilosyo, wosope twaŵaga ku pulatifomu ngasimanikwa julijose jwakupikanila. Kaneko, mlongo jwacikulile jwine ŵatandite kusongana. Mkupita kwa ndaŵi, ŵakulijiganya Baibulo ŵane, nambosoni ŵane ŵaŵalesile kusongana ŵala ŵatandite kwika ku misongano. Soni mkanipapite ndaŵi jelewu, mpingowo waŵele wakulimba.

Lisiku line, une ni Bud twasimene ni jwakulalicila jwine jwa Mpingo wa Aklistu, juŵasasile malemba gane ganganinagamanyililaga. Yeleyi yandengwisye soni yandendekasisye kuti nayiganicisye mnope yangusakulupilila. Kwa cijuma cimo naŵele ndili mkuwungunya mpaka cilo mnope kuti mbate kwanga kwa yiwusyo yaŵambusisye jwakulalicila jula. Yeleyi yangamucisye mnope kuti limbisye unasi wangu ni Yehofa, soni najembeceyaga mwalung’wanu kuti simane ni jwakulalicila jwine.

Pali papite ndaŵi jamnono, jwakulolela mkuli ŵasalile kuti samile mu msinda wa El Dorado ku Arkansas kuti ngakamucisyeje mpingo wa kweleko. Ndili kweleko najawulagajawulaga ku Colorado kukuwonecela pameso pa komiti jajasagulaga ŵandu ŵakuti ajinjile usilikali. Paulendo wine, unejo ni apayiniya acimjangu twajesile pa galimoto jangu, nambo twatesile ngosi ku Texas mwati galimoto jangu jajonasice mnope. Twamjimbile foni m’bale jwine ni ŵatujigalile ku nyumba jakwe kaneko ŵatujigalilesoni ku misongano jampingo. Ku misonganoko ŵapelece cimanyisyo cakuti twatesile ngosi, soni abale ŵatukamucisye mnope mwakutupa mbiya. M’bale jula ŵasumisye galimoto jangujo mbiya syakwana madola 25 ga ku America.

Twakombwele kwawula ku Wichita, kwele M’bale McCartney juŵaliji mjangu ŵatendaga upayiniya. Ŵanace ŵakwe ŵamaŵila, Frank ni Francis, ŵaliji, soni ali ciŵela acimjangu ŵapamtima. Jemanjaji ŵakwete galimoto jakala ni ŵasumisye unejo mbiya syakwana madola 25 ga ku America, syasyaliji ndendende ni mbiya sinasumisye galimoto jangu jejonasice jila. Jeleji jaliji ndaŵi jandanda janayiweni kuti Yehofa ambele cindu canasosecelaga ligongo lyakuti naŵikaga yindu ya Ucimwene pamalo gandanda. Pandaŵiji, liŵasa lya McCartney lyandosisye mlongo jwine jwakusalala soni jwakunonyela yausimu, lina lyakwe Bethel Crane. Mamagwe Bethel, lina lyawo Ruth, ŵaliji Mboni jamtawu mnope mu msinda wa Wellington ku Kansas. Ruth ŵajendelecele kutenda upayiniya mpaka paŵakwete yaka ya m’ma 90. Bethel ni une twalombene mkanicimale caka cimo, mu 1958, soni twatandite kutendela yalumo upayiniya ku El Dorado.

TWASANGALELE PAŴATUŴILASILE

Panyuma paganicisya yisyasyo yambone yatwayiwonaga, twaganisisye yakulipeleka kwa Yehofa pa yiliyose yampaka atusalile kuti tutende kupitila mu likuga lyakwe. Ŵatusalile kuti tukatendeje upayiniya wapajika mu msinda wa Walnut Ridge ku Arkansas. Kaneko mu 1962, twasangalele paŵatuŵilasile kuti tukajinjile kalasi nambala 37 ja sukulu ja Gileadi. Twasangalelesoni kuyiwona kuti Don Steele twaliji najo mu kalasiji. Patwamalisisye majiganyogo, Bethel ni une ŵatusalila kuti tukatumicileje ku Nairobi m’cilambo ca Kenya. Nganituŵa ŵakusangalala patwatyokaga ku New York, nambo patwayice pa luŵala lwa ndege ku Nairobi, twasangalele mnope kusimana ni abale ni alongo ŵaŵatulindililaga.

Ku Kenya kwatandite kutusangalasya mnope soni twasangalalaga ni undumetume wetu. Lijiganyo lyetu lyandanda kwawula pasogolo lyaliji Chris ni Mary Kanaiya. Jemanjaji akutendape undumetume wandaŵi syosope mwakulupicika ku Kenya. Caka cakuyicisya, ŵatusalile kuti tujawule ku Kampala m’cilambo ca Uganda, kuti tukaŵe amishonale ŵandanda m’cilamboco. Jeleji jaliji ndaŵi jakusangalasya ligongo ŵajinji ŵalijiganyisye usyesyene wa m’Baibulo, soni ŵaŵele Ŵamboni. Nambope, pali papitile yaka yitatu ni litika tuli ku Africa, ŵamkwangu ŵakwete citumbo ni twawujile ku United States. Lisiku lyatwatyosile ku Africa, twaliji ŵangasangalala mnope kupunda lisiku lyatwatyokaga ku New York. Twanonyelaga mnope ŵandu ŵa ku Africa soni twasacililaga tuli tuwujilesoni ndaŵi jine.

TWAPOCELE MASENGO GASAMBANO

Twapite kukutama cakungapilo lyuŵa kwa Colorado, kuŵaliji mkutama acinangolo ŵangu. Pali papitile ndaŵi jamnono, mwanace jwetu jwamkongwe jwandanda lina lyakwe Kimberly jwapagwile. Panyuma pa caka ni miyesi 5, twakwetesoni mwanace jwamkongwe jwine lina lyakwe Stephany. Twagawonaga masengo getu gasambanoga kuŵa gakusosekwa mnope, soni twasacililaga kwajiganya usyesyene ŵanace ŵetu ŵakusalalawo. Twasakaga kuya yisyasyo yambone yatwaŵele tuli mkuyiwona. Twamanyililaga kuti yisyasyo yambone mpaka yakamucisye mnope ŵanace. Nambope yeleyi ngayikusalosya kuti ŵanacewo cacijendelecela kutumicila Yehofa. Mpwanga soni mcemwali jwangu ŵalesile usyesyene. Nambo ngukulupilila kuti jemanjaji cacikuyasoni yisyasyo yambone yaŵayiwonaga.

Twasangalalaga mnope kwalela asikana ŵetu soni twalingagalingaga kutenda yindu mpela liŵasa. Pakuŵa twatamaga ciŵandika msinda wa Aspen ku Colorado, ndaŵi sine twajawulaga kukutenda ung’asi wakwenda penani pa mesi gekamulane. Ndaŵi jeleji jatupaga mpata wakutagulilana ni asikanawo patukwendela yalumo. Twajawulagasoni yimpepe ni ŵanacewo kumalo gane kutwatamaga m’matenti kwakandaŵi soni twakolaga yakutagulilana yakusangalasya patukota moto. Atamose kuti ŵaliji ŵacinandipile, nambo ŵawusyaga yiwusyo mpela yakuti, “Ana cinjitenda cici pacinjikulapo?” soni “Ana ngusaka kuti cilombedwe ni mundu jwatuli?” Twalingagalingaga kwajiganya asikanawo kuti anonyeleje yindu yausimu. Twajendelecele kwakamucisya kola yakulinga yakutenda undumetume wandaŵi syosope nambosoni kulombedwa ni mundu jwakwete cakulinga cakulandana. Twalinjile kwakamucisya kuti amanyilile umbone wakulombedwa ali akusile. Twanonyelaga kuŵeceta maloŵe gakuti, “Yili yambone kutama ngalombedwa mpaka mli m’yice yaka 23.”

Mpela muŵatendelaga acinangolo ŵetu, m’wejisoni twalingagalingaga kuti tusimanikweje pamisongano soni tulalicileje mwakutamilicika mpela liŵasa. Twalinganyisye yakuti abale ni alongo ŵane ŵaŵatendaga undumetume wandaŵi syosope atameje kunyumba kwetu. Nambosoni, kaŵilikaŵili twaŵecetaga mwakusangalala pakwamba ya ndaŵi jatwatendaga umishonale. Twasalilaga kuti ndaŵi jine wosopewe tucijawula ku Africa. Asikana ŵetu ŵasacililaga kutenda yeleyi.

Twatendaga kulambila kwa peŵasa mwakutamilicika soni twalinjililaga kutenda yindu yampaka yitendekwe ku sukulu. Twasalilaga ŵanacewo kuti aŵe mpela Jwamboni jwakwanga yiwusyo. Ŵasangalalaga kulijiganya m’litala lyeleli, soni yakamucisyaga kuti aŵe ŵakulimba mtima. Nambo paŵakulaga, ndaŵi sine nganasakaga kutenda kulambila kwa peŵasa. Lisiku line natumbile nayo ni nasalile kuti ajawuleje ku yipinda yawo soni kuti ngatutenda kulambila kwa peŵasako. Asikanawo ŵajogwepe ni ŵatandite kulila soni ŵasasile kuti akusaka kutenda lijiganyolyo. Yeleyi yatukamucisye kumanyilila kuti twakamucisyaga ŵanacewo kuti anonyeleje yindu yausimu. Ŵatandite kunonyela kulijiganya, soni twakundaga kuti asaleje yakumtima kwawo. Nambo ndaŵi sine yaliji yakusawusya kwapikana ali mkusala kuti ngakusajiticisya yindu yine yajikusajiganya Baibulo. Nambope, yeleyi yatukamucisye kumanyilila yayaliji m’mitima jawo. Nambo panyuma pakutagulilana nawo, jemanjaji ŵapikanicisyaga nganisyo sya Yehofa panganisyo.

YINDU YACENJILESONI

Yaka yitwalelaga asikana ŵetu yamasile mwacitema kulekangana ni mwatwaganicisyaga. Ni cikamucisyo ca likuga lya Mlungu, twatesile yosope yatwakombwele pakwalela m’litala lyakuti amnonyeleje Yehofa. Twasangalele mnope pandaŵi jele asikanaŵa ŵatandite upayiniya panyuma pakumalisya majiganyo gawo gakusekondale, soni ŵalijiganyisye masengo gane kuti apateje mbiya syakulikamucisya. Ŵasamile mu msinda wa Cleveland ku Tennessee, yimpepe ni alongo ŵane ŵaŵili kukutenda undumetume ku mkuli wakusosekwa ŵakulalicila ŵajinji. Twasoŵile mnope, nambope twayamicilaga kuti ŵakamulicisyaga masengo umi wawo mu undumetume wandaŵi syosope. Kaneko Bethel ni une twatandilesoni upayiniya wawatupele upile wakutenda maundumetume gane. Twaŵele ŵakulolela mkuli ŵakamucisya soni natendesyaga misongano jaupande.

Mkanajawule ku Tennessee, asikana ŵetu ŵakwete ulendo wakwawula ku London m’cilambo ca England, ni ŵapite kukulola nyambi. Ndaŵi jelejo, Stephany ali akwete yaka 19, ŵasimene ni mnyamata jwine jwaŵatumicilaga pa Beteli lina lyakwe Paul Norton. Paulendo wakuyicisya, Kimberly ŵasimene ni Brian Llewellyn juŵakamulaga masengo ni Paul Norton. Paul ni Stephany ŵalombene pandaŵi jele Stephany ŵaliji ali akwete yaka 23. Brian ni Kimberly ŵalombene caka cakuyicisya, Kimberly ali akwete yaka 25. Nikuti jemanjaji ŵakombwele kutama ngalombedwa mpaka ali ayice yaka 23. Twayamicile ni mtima wosope ligongo lyakuti jwalijose jwasagwile jwakulombana najo jwambone.

Asikana ŵetu ŵatusalile kuti cisyasyo cetu cambone soni ca acanganga ŵawo cakamucisye kupikanila lilamusi lya Yesu lyakuti ‘tusoseje candanda ucimwene,’ atamose pandaŵi jayasawusyaga kupata mbiya syakwakamucisya. (Mat. 6:33) Mu April 1998, Paul ni Stephany ŵaŵilanjidwe kuti akajinjile kalasi nambala 105 ja Sukulu ja Gileadi, soni panyuma pakwe ŵasalile kuti akatumicileje m’cilambo ca Malawi, ku Africa. Pandaŵi jijojo, Brian ni Kimberly ŵaŵilanjidwe kuti akatumicileje pa Beteli ja London soni kaneko, ŵatumisye ku Beteli ja Malawi. Twasangalele mnope pakuwona kuti pangali litala line lyambone pa umi wa ŵanace ŵetu kupundana ni kutumicila Yehofa.

KUŴILANJIDWASONI

Mpela mwasalile kundanda kwa nganiji, mu January 2001 najimbilidwe foni ni M’bale Marais jwa mu dipatimenti jakulolela masengo gagopolela jwaŵasalile kuti abale alinganyisye majiganyo gakwakamucisya ŵagopolela pacilambo cosope kuti acipikanicisyeje cisungu. Ndaŵi jelejo naliji ndili ngwete yaka 64, nambo naŵendedwe kuti ngaŵe jwakwiganya majiganyogo. Bethel ni une twajipopelele nganiji nambosoni twatagulilene ni mama ŵetu wosope ŵanaŵaŵili ŵaŵaliji ŵacekulupe kuti tupikane nganisyo syawo. Wosope ŵasacilile kuti tujawule, atamose kuti ŵasosecelaga cikamucisyo cetu. Namjimbile foni M’bale Marais ni namsalile kuti tuli ŵakusangalala kulipeleka kuti tutende undumetume welewo.

Kaneko mama ŵangu ŵasimene ni ulwele wa Kansa. Nasalile kuti ngatutyoka kuti tukamusyaneje ni mlumbwangu Linda pakwasamalila ŵalakwewo. Mama ŵajanjile kuti, “Mkasimlogwa kutenda yeleyo. Une cindwalice naga ngamkwawula.” Linda ŵaganisyagasoni m’yoyo. Twayamicile kulijima kwawo soni cikamucisyo caŵapelekaga abale ni alongo acimjetu. Tuli tuyice ku malo gakulijiganyila ku Patterson, lisiku lyakuyicisya lyakwe Linda ŵatujimbile foni jakutusalila kuti mama ŵala ajasice. Nambo mpela mwaŵatulimbikacisye mamawo, twaŵisile nganisyo syetu syosope pa undumetume wetu wasambanowu.

Twasangalele mnope ligongo lyakuti undumetume wetu twatandile ku nyambi ja ku Malawi, kuŵatumicilaga asikana ŵetu ni aciŵamkwawo. Yaliji yakusangalasya kusimana nawosoni. Kaneko, twajiganyisye ku Zimbabwe, soni kaneko ku Zambia. Panyuma pakwiganya kwa yaka yitatu ni litika, ŵatuŵendile kuti tuwujile ku Malawi kuti tukalembe yaŵasimene nayo Ŵamboni ŵiŵalagasidwe kweleko ligongo lyakuti nganasakaga kwinjilila nawo mu yakutendekwa yam’cilambo.b

Mu 2005, twaliji ŵangasangalalasoni patwawujilaga kunyumba mu msinda wa Basalt ku Colorado, kwele une ni Bethel twajendelecele kutenda upayiniya. Mu 2006, Brian ni Kimberly ŵayice kutama ciŵandika m’weji kukulela ŵanace ŵawo ŵacakongwe, ŵali Mackenzie ni Elizabeth. Paul ni Stephany ali ciŵelape ku Malawi, soni Paul akutumicila mu Komiti ja Nyambi. Ligongo lyakuti apano sigele panandi kwanisya yaka 80, ngusisangalala kwawona ŵacinyamata ŵanatumicilaga nawo ali mkutenda maundumetume ganatendaga munyuma. Tuŵele ŵakusangalala m’yiyi mnopemnope ligongo lya yisyasyo yambone yatwayiwonaga soni kuyikuya kuti twakamucisye ŵanace ŵetu soni yisukulu yetu.