MTWE 10
Jwacenjele Kulambila Kweswela
1, 2. (a) Ana Ayisalayeli ŵalasile mwatuli? (b) Ana Eliya ŵasimene ni yatuli pa Litumbi lya Kalimeli?
LISIKU line, Eliya jwalolecesyaga likuga lya ŵandu lyalyalagaga mnope kwela Litumbi lya Kalimeli. Atamose kuti kwaliji kundaŵi kusa mkanikulanguce cenene, nambo mwaŵawonecelaga ŵanduwo yalosyaga kuti akulaga mnope. Cilala cacagwile kwa yaka yitatu ni litika ni cacatendekasisye kuti ŵanduwo awoneceje ŵakulaga.
2 Nambo pasikati pa ŵandu ŵeleŵa palijisoni ŵakulocesya ŵa Baala ŵakwana 450 ŵaŵajendaga mwamacili soni mwakupoka. Jemanjaji ŵam’ŵengaga mnope jwakulocesya jwa Yehofa, Eliya. Atamose kuti ŵakutumicila ŵa Yehofa ŵajinji ŵawulajidwe ni Yesebele, juŵaliji ŵamkwakwe ŵa mwenye Ahabu, nambo Eliya jwajendelecele kusisya mwamacili kulambila Baala. Nambo ana jwalakwe akasisisye mpaka cakaci? Komboleka kuti ŵambopesi ŵa Baala ŵaganisyaga kuti mundu jumoju ngaŵa mkulimbana ni jemanjajo. (1 Maf. 18:4, 19, 20) Nombe mwenye Ahabu ŵayice ku maloga ali akwesile ligeleta lyawo lya ucimwene. Mwenyeŵa, ŵam’wonagasoni Eliya ni liso lyecejewu.
3, 4. (a) Ana ligongo cici Eliya ŵamkamwile woga palisiku lyaŵacinganganaga ni ŵakulambila Baala? (b) Ana citutagulilane yiwusyo yapi?
3 Palisikuli, patendece yindu yakuti nganiyimtendeceleje Eliya. Jwalakwe jwaliji mkwalolecesya ŵandu ŵaŵayikaga ku Litumbi lya Kalimeli. Jwalakwe jwayimanyi kuti mwacangakaŵa ŵanduwo calilolele jika jwakwete macili pasikati pa Mlungu ni Baala. Ana Eliya ŵapikene catuli mumtima lisikuli lili likwanile? Jwalakwe wamkamwile woga, ligongo “Jwaliji mundu mpela m’weji.” (Aŵalanje Yakobo 5:17.) Ngatukukayicila kuti jwalakwe ŵalipikanaga kuti ali jika sikati ja ŵandu ŵakusakala mpela mwenye jwakusapuka Ahabu, soni ŵambopesi ŵaŵawulagaga ŵandu.—1 Maf. 18:22.
4 Ana cici cacatendekasisye kuti Ayisalayeli asimane ni yakusawusyayi? Ana ngani jeleji mpaka jakwaye wawojo catuli? Kwende tulole yampaka tulijiganye kwa Eliya, soni yampaka tutende pakumkuya moŵa agano.
Kulimbanako Kwayice Pakusawusya Mnope
5, 6. (a) Ana Ayisalayeli ŵasagwile kulambila kwatuli? (b) Ana Mwenye Ahabu ŵamlemwecesye Yehofa catuli?
5 Kwandaŵi jelewu Eliya ŵayiweni kuti ŵandu nganasamalaga yakulambila kusyesyene, soni ŵane ŵakuliŵatilaga kulambilaku. M’yoyo Eliya jwayiwonaga kuti pangali cilicose campaka atende panganiji. Kwandaŵi jelewu, Ayisalayeli ŵasagwile kulambila kwa unami m’malo mwa kulambila kweswela. Soni m’malo mwa kulambila Yehofa ŵalambilaga milungu jawunami jaŵajilambilaga ŵandu ŵamitundu jine. Mundaŵi ja Eliya, kulambila milungu jakupanganyidwa kwaliji kwakuwanda mnope.
6 Mwenye Ahabu ŵamlemwecesye mnope Yehofa mwa kulombela Yesebele, mwanace jwa mwenye ja ku Sidoni. Yesebele ŵasimicisye yakumasya kulambila Yehofa ni cakulinga cakuti ŵandu alambileje Baala m’cilambo ca Ayisalayeli. Ahabu ŵakundile nganisyo sya ŵamkwawosi, mwati ŵataŵile nyumba jakulambilila soni malo gakupelecela mbopesi. Jwalakwe ni juŵalongolelaga ŵandu kujitindiŵalila milungu jaunamiji.—1 Maf. 16:30-33.
7. (a) Ana ligongo cici kulambila Baala kwaliji kwakulemweceka mnope? (b) Pakwamba ya ulewu wa cilala cacatendekwe mundaŵi ja Eliya, ligongo cici mpaka tuŵe ŵakusimicisya kuti Baibulo jangalisisya jika? (Alole libokosi.)
7 Ana ligongo cici kulambila Baala kwaliji kwakulemweceka mnope? Kulambila Baala kwatendekasisye kuti Ayisalayeli alece kulambila Mlungu jusyesyene. Pakulambila Baala patendekwaga yindu yakusakala mnope soni yangalwe. Panyumba jakulambilila Baala paŵagasoni mahule gacilume ni gacikongwe, soni ŵalinganyaga yindimba yele patendekwaga yagonana mwacisawawa, soni ŵanace ŵapelekaga mpela mbopesi. M’yoyo Yehofa paŵayiweni yeleyi, ŵatumisye Eliya kwa Ahabu kuti akasale ya cilala cacicimala pandaŵi jacacisala jwakulocesya jwa Mlungu. (1 Maf. 17:1) Pali pamasile yaka yakuŵalanjika, Eliya jwapite kukuwonecela kwa Ahabu ni ŵamsalile kuti asonganganye ŵandu soni ŵakulocesya ŵa Baala ku Litumbi lya Kalimeli.a
Soni mpaka tujile kuti yindu yejinji yakwayana ni kulambila Baala yikwendelecela kutendekwa moŵa agano
8. Ana ngani ja kulambila Baala jikutujiganya cici moŵa agano?
8 Ana ngondo ja kulimbana ni kulambila kwa unamiji jikutujiganya cici moŵa agano? Ŵane komboleka ganisya kuti ngani ja kulambila Baala ngajikwakwaya, ligongo nganasyungulilidwa ni nyumba sya kulambilila soni malo gakupelecela mbopesi kwa Baala. Nambo nganiji nganijiŵa adisi. (Alo. 15:4) Maloŵe gakuti “Baala” gakusagopolela kuti “asyene” kapena “ambuje.” Yehofa jwasalile ŵandu ŵakwe kuti akusosekwa kumsagula jwalakwe mpela “baala,” jwawo, kapena kuti jwamlume jwawo. (Yes. 54:5) Ana ngakwiticisya kuti ŵandu akusatumicila acambuje ŵakulekanganalekangana m’malo mwa Mlungu Jwamaciligose? Naga mundu pa umi wakwe akusanonyela mnope mbiya, masengo, yakusangalasya, kapena kutenda yamsese, soni kulambila milungu jine m’malo mwa Yehofa, nikuti yeleyo yikusaŵa ambujegwe. (Mat. 6:24; aŵalanje Aloma 6:16.) Soni mpaka tujile kuti yindu yejinji yakwayana ni kulambila Baala yikwendelecela kutendekwa moŵa agano. Kuganicisya yayatendekwe kala pasikati pa Yehofa ni Baala mpaka kutukamucisye kusagula cenene Mlungu jwatukusosekwa kumtumicila.
Ana Ayisalayeli ‘Ŵakayicilaga’ Mwatuli?
9. (a) Ana mulyaŵelele Litumbi lya Kalimeli pandaŵiji yalosisye catuli kuti Baala jwaliji jwaunami? (Alolesoni maloŵe gamwiŵanda.) (b) Ana Eliya jwasalile yatuli ŵandu?
9 Mundu pali penani pa Litumbi lya Kalimeli ŵakombolaga kulola cenene ciŵata ca Kisoni cacaliji pasi pa litumbili mpaka ku Nyasa Jekulungwa. (ja Mediterranean) Ŵakombolagasoni kulola matumbi ga ku Lebanoni gagaliji cakumpoto.b Nambo palisiku lyapajikali lyuŵa palyakwelaga, yaliji yangasawusya kumanyilila kuti m’cilamboci mwaliji cilala. Cilambo cacajila cele Yehofa ŵapele ŵanace ŵa Abulahamu nganicisogolagasoni mbeju. Sambano cajumwile mnope ligongo lya lyuŵa lyalyaŵalaga mwamacili. Yeleyi yatendekwe ligongo lyakuti ŵandu ŵa Mlungu ŵalemwisye. Ŵandu ŵala paŵasongene, Eliya ŵasalile kuti: “Ana cimjendelecele kayicila mpaka cakaci?” Naga Yehofa ali Mlungu jusyesyene, amkuye, nambo naga ali Baala, amkuyesoni jwalakwe.”—1 Maf. 18:21.
10. Ana Ayisalayeli ŵalosisye catuli kuti “ŵakayicilaga,” soni jemanjaji ŵaliŵalile usyesyene ŵatuli?
10 Ana Eliya ŵagopolelaga cici paŵawusisye kuti “Ana cimjendelecele kayicila mpaka cakaci?” Ŵanduwo nganamanyilila kuti asosekweje kusagula pasikati pa kulambila Yehofa kapena Baala. Jemanjaji ŵaganisyaga kuti mpaka alambileje Baala ni kutendaga ndamo syakusakala syaŵalimbikasyaga mlunguju kwineku ni kum’ŵendaga Yehofa Mlungu kuti ŵatendele canasa. Komboleka kuti ŵaganisyaga kuti Baala cajaliŵeje mbeju soni yilango yawo, kwineku “Yehofa jwamakuga” ciŵacenjeleje kungondo. (1 Sam. 17:45) Mpela mwakutendela ŵajinji moŵa agano, jemanjaji ŵaliŵalile usyesyene ŵakuti, Yehofa akusasaka kuti tumlambileje jwalakwe jika. Yehofa jwangasaka kuti ŵandu amlambileje jwalakwe yalumo ni milungu jine. Yeleyi akusayiwona kuŵa yindu yakulemweceka mnope.—Aŵalanje Eksodo 20:5.
11. Ana akuganisya kuti yaŵaŵecete Eliya pa Litumbi lya Kalimeli mpaka yitukamucisye catuli kuwungunyasoni yindu yatukusayiwona kuŵa yakusosekwa mnope pa umi wetu soni kalambile ketu?
11 Jemanjaji “ŵakayicilaga” mpela mundu jwakusaka kupitila m’matala gaŵili pandaŵi jimo. Ŵandu ŵajinji moŵa agano akusatendasoni yeleyi. Jemanjaji akusakunda kuti alambileje ‘abaala’ kapena kuti milungu jawunami ni kuleka kulambila Mlungu. Kupikanila yaŵasasile Eliya yakuti ‘tukakayicilaga’ mpaka kutukamucisye kuwungunyasoni yindu yatukusayiwona kuŵa yakusosekwa mnope pa umi wetu soni kalambile ketu.
Ana Mlungu Jusyesyene Ŵaliji Ŵani?
12, 13. (a) Ana Eliya ŵaganisisye yakutenda cici pakusaka kumanyilila juŵaliji Mlungu jusyesyene? (b) Ana m’weji mpaka tulosyesoni catuli cikulupi mpela Eliya?
12 Kaneko Eliya ŵaganisisye yakutenda pakusaka kumanyilila Mlungu jusyesyene. Yakutendayi yaliji yangasawusya. Ŵambopesi ŵa Baala ŵasalile kuti ataŵe malo gakupelecela mbopesi ni aŵicepo mbopesi pa malogo, kaneko apopele kwa mlungu jwawo kuti atumisye moto pa mbopesijo. Nombe najo Eliya atendesoni yakulandanayo. Jwalakwe jwasalile kuti “Mlungu jwacajanje mwakutumisya moto ni jwali Mlungu jusyesyene.” Eliya jwam’manyililaga Mlungu jusyesyene. Jwalakwe jwakwete cikulupi camacili mwati ŵapele upile ŵambopesi ŵa Baalawo kuti atande. Ni jemanjajo ŵasagwile mkambako wa ng’ombe wakuti awupelece mpela mbopesi kwa Baala, ni ŵatandite kuŵenda kwa mlungu jwawojo.c—1 Maf. 18:24, 25.
13 Moŵa agano kwangatendekwa yakusimonjesya mpela mundaŵi jakala. Nambope Yehofa nganacenga. M’wejisoni mpaka tukole cikulupi mpela ca Eliya. Mwambone, naga ŵane akusisya yajikusajiganya Baibulo, tukajogopaga kwasalila kuti atande kusala nganisyo syawo. Mpela muŵatendele Eliya, nombe m’weji tujegamileje kwa Mlungu kuti ni jwampaka amasye nganijo. Tukalijegamila, nambo tujegamileje Maloŵe ga Mlungu gele ‘gakusakolosya’ yindu.—2 Tim. 3:16.
Eliya ŵamanyililaga kuti ŵakulambila Baala ŵalambilaga mlungu jwaunami, ni ŵasakaga kuti Ayisalayeli alilolele acimsyene yeleyi
14. Ana Eliya ŵasekaga mwatuli ŵambopesi ŵa Baala. Soni ligongo cici ŵatendaga yeleyi?
14 Ŵambopesi ŵa Baala ŵalinganyisye mbopesi jawo ni ŵatandite kupopela kwa mlungu jwawo acitiji. “Wawo Baala atujanje!” ni ŵajendelecele kugumila mwakuwilisyawilisya. Nambo ndaŵi jagambaga kumala. Ni Baibulo jikusati, “Nganipapikanika maloŵe galigose, soni pangali juŵajanjile kose.” Ndaŵi ja musi, Eliya jwatandite kwaseka mwacipongwe kuti komboleka kuti Baala yimtupile mnope mwati ngaŵa mkwajanga jemanjajo, soni kuti mwine ali kucimbusi kukulikamucisya, kapena atenda gona ni akusosekwa kumjimusya. Eliya ŵacisisye ajingawo kuti: “Aŵilanje mwagumila mnope!” Eliya ŵamanyililaga kuti ŵakulambila Baala ŵalambilaga mlungu jwaunami, ni ŵasakaga kuti Ayisalayeli alilolele jika yeleyi.—1 Maf. 18:26, 27.
15. Ana yayatendecele ŵambopesi ŵa Baala yikulosya catuli kuti kulambila milungu jine m’malo mwa Yehofa kuli kuloŵela?
15 Ligongo lya yeleyi, ŵambopesi ŵa Baala ŵatumbile mnope, mwati “ŵatandite kuŵilanga mwagumila mnope, ni kuliwulasya ni yipula soni maupanga mwakamulana ni ndamo jawo mpaka miyasi jatandite kopoka ni kwendelelaga pa yilu yawo.” Nambo nganiyikamucisya ata panandi! “Nganipapikanika kwanga kulikose, pangali juŵajanjile soni atamose kwapikanila.” (1 Maf. 18:28, 29) Kusala yisyene kwaliji kwangali Baala. Lyagambile kuŵa litala lyele Satana ŵalikamulicisyaga masengo pakusaka kwasokonasya ŵandu kuti akalambilaga Yehofa. Pelepa yikuwoneka kuti, naga tusagwile kuti tulambileje milungu jine m’malo mwa Yehofa, tucitenguka soni kutenda sooni.—Aŵalanje Salimo 25:3; 115:4-8.
Mlungu Jusyesyene Ŵajanjile
16. (a) Ana yaŵatesile Eliya pakulinganyasoni malo gakupelecela mbopesi ku Litumbi lya Kalimeli komboleka kuti yakumbwisye Ayisalayeli ya cici? (b) Ana Eliya jwalosisye catuli cikulupi mwa Mlungu jwakwe?
16 Sambano musi uwowo, jakwanile ndaŵi jakuti nombe Eliya apelece mbopesi jakwe. Jwalinganyisye malo gakupelecela mbopesi kwa Yehofa gele acimmagongo wa kulambila kweswela ŵagajonasile. Jwakamulicisye masengo maganga 12 pakulinganya maloga. Mwine jwatesile yeleyi pakusaka kwakumbusya ŵandu ŵajinji ŵa mu ngosyo likumi sya Ayisalayeli kuti ŵasosekwagape kupikanila Cilamusi ca Mose cacapelecedwe kwa ngosyo syosope sya Ayisalayeli. Kaneko jwalakwe jwaŵisile mbopesi jakwe pa malogo ni ŵatasilepo mesi, komboleka kuti ŵatekaga mesiga mu Nyasa ja Mediterranean. Jwalakwe jwasokwele ngalande kusyungulila malo gosope gakupelecela mbopesigo, ni ŵagumbesyemo mesi. Eliya jwapele ŵakulocesya ŵa Baala upile wakuti atende yiliyose yakamucisya kuti mbopesi jawo jikolele moto. Nambo jwalakwe jwatesilesoni yiliyose yakulepelekasya kuti mbopesi jacapelece kwa Yehofa jikakolela moto. Jwatesile yeleyi ligongo jwakwete cikulupi mwa Mlungu.—1 Maf. 18:30-35.
Lipopelo lya Eliya lyalosisye kuti jwaganicisyaga ŵandu ŵakwe, ligongo jwasacililaga kum’wona Yehofa ali ŵakamucisye ŵandu ŵala ‘galawuka mitima’
17. Ana lipopelo lya Eliya lyalosisye catuli yindu yaŵayiwonaga jwalakwe kuŵa yakusosekwa mnope pa umi wakwe, soni ana mpaka tumsyasye catuli patukupopela?
17 Yosope payaliji m’malo, Eliya jwapopesile kwa Mlungu. Lipopelo lyakamula mtima lyaŵapelecelyo, lyalosisye yindu yaŵayiwonaga Eliya kuŵa yakusosekwa mnope pa umi wakwe. Candanda, Eliya ŵasakaga kuti ŵandu amanyilile kuti Yehofa ni “Mlungu jwa Ayisalayeli” ngaŵaga Baala. Caŵili, jwasakaga kuti jwalijose amanyilile kuti jwakutumicila jwa Yehofa jwalijose akusosekwa kumlumba Mlungu. Cakumalisya, jwalakwe jwalosisye kuti jwaganicisyaga ŵandu ŵakwe, ligongo jwasacililaga kum’wona Yehofa ali ŵakamucisye ŵandu ŵala ‘galawuka mitima.’ (1 Maf. 18:36, 37) Atamose kuti jemanjaji ŵalagaga ni yakusawusya yaŵaliyikasisye ligongo lya ungakulupicika wawo, nambope Eliya, ŵaliji mkwanonyela. Kwende nombe m’weji patukupopela kwa Mlungu tulosyeje kulinandiya. Tuganicisyeje mnope ya lina lya Mlungu, soni twatendeleje canasa ŵakusosekwa cikamucisyo.
18, 19. (a) Ana Yehofa ŵajanjile mwatuli lipopelo lya Eliya? (b) Ana Eliya ŵasalile ŵandu kutenda cici, soni ligongo cici ŵambopesi ŵa Baala nganasosekwaga kwatendela canasa?
18 Komboleka kuti Eliya paŵapopelaga, likuga lya ŵanduwo lyaganisyaga kuti nombe najo Yehofa caŵe jwakulambusya mpela muŵatendele Baala. Nambo pambesi pa lipopelolyo jemanjajo nganakolasoni cakuŵeceta. Nganiji jikusati, “Pelepo moto wa Yehofa watyocele kwinani ni kutinisya mbopesi jila, sasu, maganga, soni luwundu losope. Motowo wajumwisye mesi gosope gagaliji mu ngalande gala.” (1 Maf. 18:38) Kwelekutu kwaliji kwanga kwakusimonjesya. Ana ŵanduwo ŵatesile cici paŵayiweni yeleyi?
“Pelepo moto wa Yehofa watyocele kwinani”
19 Ŵanduwo ŵatandite kugumila kuti, “Yehofa ali Mlungu jwakuwona! Yehofa ali Mlungu jwakuwona! (1 Maf. 18:39) Pambesi pakwe, yisyesyene yamanyice. Nambope yaŵaŵecete ŵanduŵa nganiyilosya kuti ŵakwete cikulupi. Kusala yisyene, kwamba kugumila kuti Yehofa ali Mlungu jwakuwona panyuma pakulola kuti moto wagwile kutyocela kwinani pakwanga lipopelo, nganiliŵa litala lyakwanila lyakulosya cikulupi. Ni ligongo lyakwe Eliya jwaŵendile ŵanduwo kuti alosye cikulupi cawo m’litala line. Jwasalile kuti apikanileje Cilamusi ca Yehofa, mpela muŵatendelaga kala. Cilamusi ca Mlungu casasile kuti ŵakulocesya ŵaunami soni ŵakulambila milungu jaunami ŵasosekwaga kuwulajidwa. (Deut. 13:5-9) Ŵakulocesya ŵa Baalaŵa ŵaliji acimmagongo wa Yehofa Mlungu, soni mwamele ŵasisyaga yakulinga yakwe. Ana akasosekwe kwatendela canasa? Nambi wuli pakwamba ya ŵanace ŵangalemwa ŵaŵajocaga pamoto pakupeleka mbopesi kwa Baala, ana ngamkanasosekwa kwatendela canasa? (Aŵalanje Miyambo 21:13; Yer. 19:5) Acalume ŵeleŵa nganasosekwaga kwatendela canasa ata panandi. M’yoyo Eliya ŵalamwile kuti jemanjaji awulajidwe, ni ŵawulajidwe kwene.—1 Maf. 18:40.
20. Ligongo cici ŵandu moŵa agano akusasisya ya cilango caŵapelece Eliya kwa ŵambopesi ŵa Baala?
20 Moŵa agano ŵandu ŵane akusasisya mwamacili yakuti ŵa mbopesi ŵa Baala ŵawulajidwe. Komboleka kuti akusatenda yeleyi pakogopela kuti ngani jeleji mpaka jitendekasye ŵandu kutendelanaga ngalwe ligongo lyakulekangana kwa dini. Atamose kuti ŵanduŵa akusaganisya yeleyi, nambo cakutesya canasa cili cakuti, moŵa agano dini syasikusatenda ya ngalwe situpile. Nambo Eliya nganatenda ya ngalwe. Jwalakwe ŵapelece cilango ca cilungamo m’malo mwa Yehofa. Konjecesya pelepa, Aklistu ŵasyesyene lelojino ngaŵa mkuwulaga ŵandu ŵakusakala mpela mwaŵatendele Eliya. M’malo mwakwe Aklistu wosope akusakuya yaŵaŵecete Yesu kwa Petulo kuti: “Ucisyani upangawo m’malo mwakwe, pakuŵa jwalijose jwakusajigala upanga caciwulajidwa ni upanga.” (Mat. 26:52) Yehofa cacikamulicisya masengo mwanace jwakwe kwikasya cilungamo kusogolo.
21. Ana Aklistu moŵa agano mpaka akuye mwatuli cisyasyasyo ca Eliya?
21 Mklistu jwalijose akusosekwa kulosyaga cikulupi mu ndamo syakwe. (Yoh. 3:16) Litala limo lyakutendela yeleyi lili kusyasya acalume ŵakulupicika mpelaga Eliya. Jwalakwe mwakulupicika jwalambilaga Yehofa soni jwalimbikasyaga ŵane kuti atendejesoni yeleyo. Jwalakwe mwakulimba mtima ŵalosisye kuti dini jaŵajikamulicisyaga masengo Satana pakusaka kuti ŵandu akalambilaga Yehofa jaliji jakulambusya. Eliya jwacenjele kulambila kweswela. Kwende wosope tusyasyeje cikulupi cakwe!
a Alole libokosi lyakuti “Ana Cilala Catendekwe kwa Ndaŵi Jelewu Catuli mu Ndaŵi ja Eliya?”
b Ndaŵi syejinji Litumbi lya Kalimeli lyaŵaga lyakubiliŵitila ni yakumela, yeleyi yatendekwaga ligongo lyakuti ndaŵi syejinji lipujungu lyagomba kutyocela kunyasa lyayikasyaga wula m’litumbili. M’yoyo ŵandu ŵamlapililaga Baala kuti ni juŵayikasyaga wula m’litumbili, mwati litumbili lyaŵele malo gakusosekwa mnope pakulambila Baala. Nambo sambano litumbilyo nganiliŵasoni mpela mulyaŵelele pandanda ligongo yakumela yajumwile. Yeleyi yalosisye kuti Baala ali jwaunami.
c Yaliji yakusosekwa mnope kuti Eliya ŵasalile ŵambopesi ŵa Baalawo kuti ‘akaŵika moto’ pa mbopesijo. Ŵalijiganye ŵane, akusasala kuti ndaŵi syejinji ŵandu ŵakulambila milungu jineŵa, ŵakamulicisyaga masengo malo gakupelecela mbopesi gakola mbanga jamtemela pasi pakwe. Ni ŵaŵikagapo moto kuti yiwoneceje mpela kuti motowo wakolelaga jika.