Te Diluvi moe-ore-hia
FATATA e 4 300 matahiti i teie nei, ua ninahia te fenua nei i te hoê diluvi rahi. I te hoê noa taime, ua tumâ roa oia fatata i te mau mea ora atoa. No to ˈna puai rahi, ua vaiiho oia i nia i te huitaata nei i te hoê tapao o te ore e mâ, e ua faatia ˈtu te reira ui i teie aamu i te ui i muri iho.
Tau 850 matahiti i muri aˈe i te Diluvi, ua papai te taata papai hebera ra o Mose i te faatiaraa no nia i te diluviraahia te fenua nei. Ua faahereherehia teie aamu i roto i te buka o te Bibilia, te Genese, i reira tatou e nehenehe ai e taio i te mau parau oraora maitai i roto i te mau pene 6 e tae atu i te 8.
Te faatiaraa a te Bibilia no nia i te Diluvi
Te faataa maira te Genese i teie mau parau, eita e ore e na te hoê taata o tei ite mata roa ˈtu i faatia mai: “I te ono o te hanereraa o to Noa matahiti, i te piti o te marama, e te ahuru ma hitu o te rui i taua marama ra, tei taua rui mau ra te amahamaharaa ïa o te tumu o te moana rahi ra, e iritihia aˈera te mau uputa o te raˈi ra. Roohia ihora te fenua i te diluvi e a maha aˈera ahururaa o te ao, e rahi atura taua pape ra, e maraa aˈera te pahi i nia, e teitei aˈera i nia ˈˈe i te fenua ra. E rahi roa maira hoi te pape i nia iho i te fenua nei; e nina-atoa-hia te mau mouˈa teitei atoa i raro aˈe i te raˈi nei.”—Genese 7:11, 17, 19.
No nia i te ohipa ta te Diluvi i rave i nia i te mau mea ora, te na ô ra te Bibilia: “Hope roa aˈera te mau mea ora atoa o te fenua nei i te pohe, te mau manu pererau, e te puaa, e te mau manu avae maha, e te mau mea e nee haere i nia i te fenua nei; e te taata atoa e hope roa ˈˈe.” Teie râ, ua ora mai o Noa e e hitu mau taata, e tae noa ˈtu vetahi mau animala faataahia no roto mai i te mau huru puaa atoa, te mau manu atoa, e te mau mea e nee haere i nia i te fenua. (Genese 7:21, 23) Ua faahereherehia ratou paatoa i roto i te hoê araka rahi e painu haere fatata e 133 metera te roa, e 22 metera te aano, e e 13 metera te teitei. I te mea e ua titau-noa-hia ia ore te pape e ô i roto i te araka e ia painu noa oia, aita ïa te raro-aˈe-raa o te araka i haamenemenehia, aita atoa to ˈna muaraa i faaoeoehia, aita to ˈna ravea no te faatere ia ˈna, aore ra te mau tauihaa no te taui i te aveia. E pahi oeha noa te araka o Noa, mai te hoê afata ra te hohoˈa.
E pae avaˈe i muri aˈe i te haamataraa o te Diluvi, ua mau atura te araka i nia i te mau mouˈa no Ararata, e vai ra i teie nei mahana i te pae hitia o te râ no Turekia. Ua haere maira o Noa e to ˈna utuafare i rapae i te araka i nia i te fenua mârô hoê matahiti i muri aˈe i te omuaraa o te Diluvi e ua haamata aˈera ratou i te hoê oraraa apî. (Genese 8:14-19) I muri iho, ua rahi roa ˈˈera te taata e ua haamata ihora ratou i te patu i te oire no Babela e to ˈna pare hairiiri ra i pihai iho i te Anavai no Eupharate. Mai reira mai, ua amahamaha ihora te mau taata na te mau vahi atoa o te fenua nei i to te Atua faahuru-ê-raa i te reo o te huitaata nei. (Genese 11:1-9) Eaha ˈtura no te araka?
Te maimiraa i te araka
Mai te senekele 19 mai â, e rave rahi mau tamataraa tei ravehia no te maimi i te araka i nia i te mau mouˈa no Ararata. E piti vahi teitei to teie mau mouˈa, hoê e 5 165 metera te teitei e te tahi, e 3 914 metera. E tapoi-noa-hia te mouˈa teitei roa ˈˈe i te hiona. No te mau tauiraa o te ahuaraˈi i tupu i muri aˈe i te Diluvi, ua tapoi-roa-hia ïa te araka i te hiona. Te tiaturi nei te tahi feia maimi e tei reira noâ te araka, i raro aˈe roa i te hoê haapueraa pape toetoe paari. Te parau nei ratou e i te tahi mau anotau, ua tahe te pape paari e ua fa maira te tahi vaehaa o te araka tau taime.
Te faahiti ra te buka Te Maimiraa i te Araka o Noa (beretane) ia George Hagopian, te hoê taata no Armenia, o tei parau e ua paiuma oia i nia i te Mouˈa Ararata e ua ite o ˈna i te araka i te matahiti 1902 e i muri iho i te matahiti 1904. I to ˈna tere matamua, o ta ˈna ïa e parau ra, ua paiuma ˈtu o ˈna i nia ˈˈe i te araka. “Ua tia roa mai vau i nia e ua hiˈo atura i te pahi taatoa. Mea roa oia. Fatata e 12 metera to ˈna teitei.” No nia i te ohipa o ta ˈna i ite i roto i te tere i muri iho, ua parau oia e: “Aita vau i ite i te tahi feferaa. E ere roa ˈtu oia mai te tahi atu mau pahi o ta ˈu i ite na mua ˈtu. Hoê â to ˈna hohoˈa e to te hoê pahi parahurahu i raro aˈe.”
Mai te matahiti 1952 e tae atu i te matahiti 1969, ua tamata o Fernand Navarra e maha taime no te itea mai i te tapao haapapuraa e te vai ra te araka. I te toruraa o to ˈna tere i te Mouˈa Ararata, ua pou roa ˈtu oia i roto i te hoê apoo o te hoê haapueraa pape toetoe paari, i reira to ˈna iteraa mai i te hoê raau ereere tei î roa i te pape toetoe paari. “Mea roa roa paha,” o ta ˈna ïa i parau, “e peneiaˈe paha ua taatihia ˈtu oia e te tahi atu vaehaa o te tino o te pahi. Ua tâpû noa mai au na nia i te hohoˈa o te raau e tae roa ˈtu i to ˈu hutiraa mai i te hoê vaehaa fatata e 1.5 metera te roa.”
Ua parau te orometua haapii ra o Richard Bliss, hoê o te feia aravihi e rave rahi o tei hiˈopoa i te raau, e: “E raau rahi te raau a Navarra no te paturaa fare e ua î roa oia i te tapau. Ua tamauhia i nia iho te mau tuatiraa raau. E mea papu maitai e ua tarai-rima-hia e ua faaorapahia.” Te parauhia ra e fatata e maha aore ra e pae tausani matahiti to teie raau.
Noa ˈtu e ua ravehia te mau tutavaraa no te maimi i te araka i nia i te Mouˈa Ararata, te haapapuraa mau e faataa ra e ua faaohipahia oia no te ora ˈtu i te hoê diluvi rahi, te vai ra ïa i roto i te aamu papaihia no nia i taua ohipa ra i roto i te buka bibilia a te Genese. E nehenehe e itehia te haapapuraa o taua aamu ra i roto i te mau aai e rave rahi no nia i te diluvi i roto i te mau nunaa tahito na te ao atoa nei. A hiˈo na i ta ratou mau faaiteraa i roto i te tumu parau i muri nei.
[Hohoˈa i te api 4, 5]
E nehenehe te araka e faatomo i te hoê faito e tuea noa e 10 pereoo auahi o te faauta tataitahi fatata e 25 pereoo marite!