Te aha nei te taata i te fenua?
A 300 MATAHITI i teie nei, ua ora te taata i pihai iho roa i te natura. Ia hiˈo-anaˈe-hia, aita oia i haapeapeahia mai teie nei mahana, na roto i te mau tauiraa ta ˈna iho i afai mai i roto i to ˈna iho vahi nohoraa. Aita te haereraa i mua i te pae o te tapi hooraa i haamata ˈtura. Aita e pu hamaniraa uira, aita e fare hamaniraa tauihaa, aita e pereoo, aita atoa vetahi atu mau pu e faatupu i te viiviiraa rahi mau o te reva. Papu maitai e mea fifi roa na te taata ia feruri e, ia tae i te hoê mahana, e hamani ino oia i te palaneta atoa.
Teie râ, i taua tau atoa ra, ua haaparare-rahi-hia te hoê faaararaa no nia i te hoê haamouraa i nia i te palaneta atoa. Ua papaihia te reira i roto i te buka hopea o te Bibilia, e te tohu ra i te hoê tau i reira te Atua e haapao ai i te mau ohipa a te taata no te ‘haamou i te feia e hamani ino ra i te fenua’. — Apokalupo 11:17, 18.
Auê hoi i te mea tamahanahana e, no te feia e haapeapea nei no te faanahonahoraa ino ta te taata e rave ra no te fenua, ia ite e e faaora mai te Poiete o to tatou palaneta nehenehe mau, mai te haamouraa! Teie nei râ, e nehenehe outou e aniani e: ‘Ua tapae mau anei tatou i te hoê huru tupuraa ino roa e e mea faufaa mau e ia ohipa mai te Atua?’ A hiˈopoa na i te mau tupuraa e na outou iho e faaoti.
Te mau uru raau
Na te mau uru raau e faanehenehe ra i te fenua e e horoa ra i te maa e te vahi hapuraa na te tahi mau mirioni huru animala e ora ra. A tupu noa ˈi te mau tumu raau e a hamani noa ˈi ratou i te maa, te rave atoa ra ratou i te tahi atu mau ohipa faufaa no te oraraa; ei hiˈoraa, te huti nei ratou i te mǎhu ino e te faarue nei ratou i te mataˈi ora. No reira, te parau nei te vea ra National Geographic e “te pûpû nei ratou i te hoê ravea no te paruru i te ora i nia i te fenua nei mai ta tatou e ite ra, teie e haapeapeahia e te haaveavearaa o te fenua”.
Teie nei râ, te hamani ino nei te taata i to ˈna ô i te pae o te uru raau i horoahia na ˈna. I Marite Apatoerau e i Europa, te pohe nei te mau uru raau no te viiviiraa o te reva. Te faaorehia ra te mau uru raau haumi no te haamâha i te mau hinaaro o te mau fenua e haere ra i mua i te pae tapi hooraa. Ua faataa te hoê vea no te fenua Afirika e, no te matahiti 1989, “ua manaˈohia e faareva e 66 mirioni metera afata faito [o te mau raau no te mau fenua no te pae rua ma] — 48 % i te fenua Tapone e 40 % i Europa”.
Hau atu, i roto i te tahi mau fenua, te tutui nei te feia faaapu i te tahi mau uru raau no te haamarari i te mau fenua faaapu. Eita râ e maoro roa, e rohirohi ïa te repo paruparu o te mau uru raau, e e tia ia ratou ia tutui i te mau tuhaa fenua apî. Te manaˈohia ra e, i roto i te roaraa o te XXraa o te senekele, ua ore roa te afaraa o te mau uru raau.
Te mau moana
E ohipa faufaa atoa to te mau moana i roto i te tamâraa i te reva mataˈi; teie râ, te faaore nei râ te mau ohipa a te taata i te reira. Te rave nei te mau moana e rave rahi mǎhu ino e e faarue mai te mau manumanu nainai parauhia phytoplancton i te mataˈi ora. Te faataa ra o George Small na roto i teie mau parau i te faufaa o taua ohuraa o te ora ra: “E hitu ahuru i nia i te hanere o te mataˈi ora i hurihia i roto i te reva mataˈi i te matahiti tataitahi, no roto mai ïa i te mau mea ora ra parauhia plancton i roto i te miti.” Tera râ, te faaite ra vetahi mau aivanaa e e nehenehe te rahiraa o te phytoplancton e topa roa no te itiraa mai te tuhaa ozone i roto i te reva mataˈi, itiraa e manaˈohia ra e na te taata te hape.
Hau atu, te faarue nei te taata i roto i te miti i te mau pehu, i te mori arahu e oia atoa te mau pehu taero roa no te oraraa. A faatia noa ˈi vetahi fenua ia taotia i te rahiraa o te mau pehu o te nehenehe e faaruehia i roto i te miti, vetahi râ, te patoi nei ïa ratou. Te rave atoa nei te mau fenua no te pae tooa o te râ i te tiaraa no te faarue i te mau pehu iino atomi i roto i te miti. Ua horoa o Jacques-Yves Cousteau, te taata tuiroo e tuatapapa ra i te miti, i teie faaararaa: “Mai te peu e te hinaaro nei tatou e faaora i te huitaata nei, e tia ïa ia tatou na mua roa ia faaora i te mau moana.”
Te pape mâ
Te haaviivii atoa ra te taata i ta ˈna pape inu! I te matahiti tataitahi, i roto i te mau fenua veve, te pohe nei te tahi tau mirioni taata no te pape viivii. I roto i te mau fenua hoona aˈe, ua viivii te mau pu pape no te tahi mau taoˈa mai te mau raau faahoturaa fenua e te mau raau tupohe manumanu, e haere ra i roto i te mau anavai e e ô nei i roto i te mau pu pape e vai ra i raro i te fenua. I te matahiti 1986, ua tae te hamaniraa raau tupohe manumanu i roto i te ao nei, i nia i te faito e 2,3 mirioni tane, e ia au i te mau tabula, te haere noa ra to ˈna hamaniraa i nia, i te faito e 12 %, i te matahiti tataitahi.
Ua riro atoa te mau faarueraa pehu taero i te tahi atu â pu no te viiviiraa o te reva. Te faataa ra te vea ra Scientific American e: “Ua riro te mau tura hamanihia e te auri e te vai ra te mau pehu taero i roto, ei paura, mai te huru ra e ua faataerehia te paainaraa, e e paaina iho â ia tutae auri anaˈe te reira.” Hoê â huru taua huru haaviiviiraa ra, ta te vea e parau faahou ra, i te viiviiraa “i roto i te mau tausani farii pehu taero o te ao atoa nei”.
Eaha ïa te faahopearaa? I nia i te fenua atoa nei, te taui ra te mau anavai pape, i mutaa ihora e mau anavai mâ hoi, ei mau faataheraa pape no te mau fare hamaniraa tauihaa. Ei hiˈoraa, te manaˈohia ra e te inu ra e 20 mirioni taata no Europa i te pape no te Rhin, e i te mea e ua viivii roa te pape o taua anavai ra, e mea atâata roa ia rave i te niaraa o te vari e vai ra i roto i to ˈna tahora no te faaî i te fenua.
Te mau huru raveraa no te faaapu
Ma te peapea mau, te hamani ino ra te taata i ta ˈna atoa mau fenua faaapu. Ia au i te Scientific American, i te fenua Marite noa, ua ino roa e 20 % o te mau fenua tei faarahihia i te pape. No te aha? No te mea ua afai mai te hoê pipiraa rahi e rave rahi roa miti i roto i te repo. Ua faaino vetahi fenua e rave rahi tuhaa repo o tei nehenehe e tanuhia i te maa. Te parau nei te buka ra The Earth Report e: “E rave rahi fenua i teie nei o te vai noa e aita e nehenehe e tanuhia i te maa, no te miti e vai ra i roto i te repo, mai e rave rahi atoa fenua i haamaitaihia maoti te mau tabula ohipa pipiraa pape apî.” Te tahi atu fifi tei parare roa, o te veveraa ïa o te mau aua aihere no te mea ua rahi roa te mau nǎnǎ animala, e e faatupu ïa te reira i te aanoraa o te mau medebara.
Ua rahi roa te mau pereoo uira
Tera te ohipa e tupu ra no te fenua e te pape o to tatou nei palaneta. Eaha te nehenehe e parau no te mataˈi? Ua ino atoa te reira e e rave rahi tei nehenehe e faahapahia. No te faahiti hoê noa, e parau tatou no te pereoo. No roto mai te mau faaararaa i muri nei i na vea tuiroo e toru i te pae o te ite aravihi: “Te haaviivii rahi nei te mau pereoo i te mataˈi i te tahi atu ohipa a te taata.” (New Scientist). “I nia i te palaneta, te taiohia ra i teie nei hau atu i te 500 mirioni pereoo (...). Te haamâuˈa nei taua mau pereoo ra fatata hoê tuhaa i nia i te toru o te hamaniraa mori arahu o te ao atoa nei (...). Ua hau aˈe te faito maraaraa o te numera o te mau pereoo ia faaauhia i te faito o te taata.” (Scientific American). “Ua riro te mori, i te mau tuhaa atoa o to ˈna hamaniraa, o to ˈna faaohiparaa e o to ˈna haamouraa, ei pu matamua no te viiviiraa o te vahi nohoraa e no te mau maˈi.” — The Ecologist.
I te parau, te hamani-ino-hia nei to tatou palaneta, te faainohia ra. Ta ˈna mau miti, ta ˈna pape inu, ta ˈna mau fenua faaapu e oia atoa to ˈna reva mataˈi, ua viivii roa te reira i roto i to ˈna taatoaraa. Oia mau, mea navai noa te reira no te parau e ua piri roa te taime i reira te Atua e haapao ai i te ohipa o te fenua e ‘e haamou ai i te feia e hamani ino ra i te fenua’. (Apokalupo 11:18.) Teie nei râ, ua viivii roa te fenua e te mau mea ino roa ˈtu â. E hiˈopoa na tatou eaha taua mau mea ra.
[Parau iti faaôhia i te api 4]
“Mai te peu e te hinaaro nei tatou e faaora i te huitaata nei, e tia ïa ia tatou na mua roa ia faaora i te mau moana.” — Jacques-Yves Cousteau.