No hea roa mai te po auahi
“TE PO AUAHI”, te faataa ra te Buka parau paari Apî katolika (beretane), o te parau ïa e “faaohipahia no te faaite i te vahi e tuuhia ˈi te feia i faautuahia”. Te haapapu ra te hoê buka parau paari porotetani i te po auahi mai “te vahi i reira e faautuahia ˈi te feia iino”a. Teie râ, aita te tiaturiraa i te hoê vahi e faautuahia i muri aˈe i te pohe i haamata noa i roto i te mau Ekalesia matamua a ta amuiraa faaroo kerisetiano. Ua haamata te reira e rave rahi senekele hou te amuiraa faaroo kerisetiano i fa mai ai.
Te po auahi no Mesopotamia
Fatata e 2 000 matahiti hou Iesu i fanauhia ˈi, ua tiaturi na te feia no Sumer e te feia no Babulonia i te hoê ao i raro aˈe i te repo, ta ratou i pii na “te fenua aita e hoˈi-faahou-raa mai”. Te itehia ra taua tiaturiraa tahito ra i roto i te mau pehepehe sumériens e akkadiens matauhia i raro aˈe i te upoo parau ra e “Himene a Gilgamesh” e “Pouraa o Ishtar i roto i te mau po auahi”. Ta ratou faataaraa i taua faaearaa a te feia pohe ra, o te hoê ïa fare pouri mau, “te fare eita hoê aˈe taata e faarue ia tomo-anaˈe-hia i roto”.
Area te mau huru tupuraa o tei itehia i roto i taua vahi ra, te haapapu ra te hoê tuhaa parau tahito no Asura e “ua î roa te ao no raro mai i te mea riaria”. Te faatia ra te tamaiti hui arii no Asura, ma te manaˈo e ua horoahia ia ˈna te hoê orama no taua faaearaa ra i raro aˈe i te repo a te feia pohe, e ua hautiuti noa to ˈna mau avae no te mau mea ta ˈna i ite atu. Ma te faataa ia Nergal, te arii no te mau po auahi, ua faatia aˈera oia e: “Ua tuô mai oia i nia ia ˈu ma te uuru, mai te hoê riri uˈana o tei haruru mai te hoê patiri ino rahi mau.”
I roto i te mau haapaoraa no Aiphiti e no te pae Hitia o te râ
Ua tiaturi na te mau taata no Aiphiti i Tahito ra i te pohe-ore-raa te nephe, e te vai ra ta ratou iho tatararaa no te oraraa no muri aˈe. Te faataa ra Te Buka parau paari Apî beretane e: “I roto i te mau faataaraa parau no nia i te mau oroa hunaraa no Aiphiti, e rave rahi roa ati riaria mau i nia i te eˈa e aratai tia i te ao no a muri aˈe: animala rahi riaria mau, roto auahi, opani o te ore roa e nehenehe e tomo atu ma te ore e faahiti i te hoê parau tahutahu e te hoê taata aratai riaria mau o te tia e ia ape i ta ˈna mau opuaraa ino mau na roto i te ohipa tahutahu.”
Ua faatupu te mau haapaoraa inidia irania e rave rau huru tiaturiraa i nia i te mau faautuaraa i muri aˈe i te pohe. Ia au i te haapaoraa e haamori ra ia Brahma, te haapapu ra te Encyclopædia Universalis e: “Te vai ra e rave rahi huru faataaraa parau i nia i na piti ahuru ma hoê po auahi ferurihia e te mau Hindous. E amuhia te feia hara e te mau animala taehae e te mau ophi, e e tunu-paa-maitai-hia ratou, tapûpûhia ratou e te mau ěê, haamauiuihia ratou e te poihâ pape e te poia, tunuhia ratou i roto i te hinu aore ra faararerarehia ratou e te taoˈa no te faahuˈahuˈa i te maa, amuihia ratou i roto i te mau farii i hamanihia e te auri aore ra e te ofai.”
Te vai atoa ra ta te jaïnisme e ta te bouddhisme ta ratou huru hiˈoraa no nia i te po auahi i reira te feia hara tei ore i tatarahapa e haamauiuihia ˈi. Te vai atoa ra ta te zoroastrisme, tei haamata i te fenua Irania, aore ra Peresia, te hoê po auahi — te hoê vahi toetoe, hauˈa ino i reira te nephe o te feia hara e haamauiuihia ˈi.
Mai te huru ra e, ta tatou ïa e tapao mai, e ere te mau haamauiuiraa i roto i te po auahi a to Aiphiti, a te mau hindous, a te mau jaïnistes, a te mau bouddhistes e a te mau zoroastriens e mea mure ore. Ia au i taua mau haapaoraa ra, i muri aˈe i te hoê tau haamauiuiraa mau, e taui te mau nephe o te feia hara to ratou vahi e to ratou huru, ia au i te tiaturiraa o te tereraa o te oraraa taata o na haapaoraa tataitahi. Hoê â huru ïa ta ratou mau hiˈoraa o te po auahi i te vahi tamâraa a te mau katolika.
Te mau po auahi heleni, étrusque e no Roma
Ua tiaturi na te mau Heleni no te Tau tahito e e ora te nephe i muri aˈe i te pohe (psukhê, parau o te faaohipa-atoa-hia no te pepe). No ratou, e piihia te basileia o te feia pohe, Hade e e faaterehia e te hoê atua hoê â iˈoa. I roto i ta ˈna buka Orpheus — Aamu taatoa no nia i te mau haapaoraa, ua faahiti te taata papai farani ra o Salomon Reinach, i teie mau parau no nia i te mau taata no Heleni e: “Te hinaaro nei te hoê tiaturiraa tei parare roa e ia ô [te nephe] i roto i te mau Po auahi, i muri aˈe i te tereraa i nia i te pape uriuri no te Styx i nia iho i te poti a te taata faatere tahito ra o Charon, o tei ani, no te aufau i te tereraa, i te pene [moni] tei tuuhia i roto i te vaha o te taata pohe. I roto i te mau Po auahi, e tia ïa oia i mua i na haava e toru no taua vahi ra (...); faautuahia no ta ˈna mau taparahiraa taata, e e haamauiuihia oia i roto i te pouri (...). Ua feruri-atoa-hia no nia i te limepo, vahi i reira e tuuhia ˈi te mau nephe o te mau tamarii tei pohe i to ratou vai-apî-roa-raa, e te hoê vahi Tamâraa i reira te tahi mau huru raveraa maitai aˈe e tamâ ˈi te mau nephe.” Ia au i te hoê buka parau paari (The World Book Encyclopedia), “e roohia [te mau nephe e tapae i raro i te pouri] i te hoê haamauiuiraa mure ore”.
I te fenua Italia, e tiaturi atoa na te mau Etrusques, o tei ora na mua ˈtu i to Roma, i te hoê haamauiuiraa i muri aˈe i te pohe. Te parau ra te Titionare no nia i te mau haapaoraa e: “Na te haapao maitai a te mau Etrusques i ta ratou feia pohe e haapapu ra to ratou tiaturiraa i te mau po auahi, e mai te hiˈoraa a to Babulonia, e feruri na ratou mai te hoê vahi haamauiuiraa e hepohepo rahi no te mau mânes [varua o te feia pohe]: o te mau pûpûraa taraehara anaˈe a to ratou mau tupuna e nehenehe e tamǎrû i ta ratou utua.” Te parau ra te tahi buka hororaa e: “E faahohoˈahia te mau menema étrusques i te mau hohoˈa riaria mau o tei aratai i te manaˈo o te feia peni hohoˈa kerisetiano no te po auahi.”
Ua farii atoa te feia no Roma i te po auahi étrusque, ma te pii atu ia ˈna Orcus aore ra Infernus. Ua rave atoa mai ratou i te mau aai heleni no nia ia Hadès, te arii o taua vahi i raro i te repo ra, ma te pii atu ia ˈna Orcus aore ra Pluton.
Te mau ati Iuda e te mau Papai hebera
Eaha ïa ta tatou e parau no nia i te mau ati Iuda hou te tau o Iesu? No ratou, e taio tatou i roto i te Buka parau paari beretane (1970) e: “Mai te senekele V na mua ˈˈe ia Iesu Mesia, ua faatupu te mau ati Iuda i te taatiraa piri roa e to Peresia e to Heleni, e piti nunaa e vai ra te tahi mau manaˈo papu maitai no te oraraa no a muri aˈe. (...) I te tau o te Mesia, ua roaa i te mau ati Iuda i te tiaturiraa e e faautuahia te mau nephe ino i roto i te Geena i muri aˈe i to ratou pohe.” Teie râ, te haapapu ra te Encyclopædia Judaica e: “Aita roa e itehia i roto i te mau Papai i te hoê noa ˈˈe mea o te horoa ra i taua tiaturiraa tei haapiihia i muri roa ˈˈe no nia i te Geena.”
E parau mau taua faahitiraa parau hopea nei. Aita roa ˈtu te mau Papai hebera e vaiiho noa ˈˈe ia manaˈo e, i muri aˈe i te pohe, e haamauiuihia te nephe i roto i te po auahi. No roto mai taua haapiiraa hairiiri mau i te mau haapaoraa na mua ˈˈe i te diluvi no Babulonia, e ere râ no roto i te Bibilia. Ua haamata te haapiiraa a te amuiraa faaroo kerisetiano no nia i te haamauiuiraa i roto i te po auahi e te mau taata matamua no Babulonia. E hoˈi roa ïa te tiaturiraa katolika no nia i te haamauiuiraa no te haamaitai faahou i roto i te hoê vahi tamâraa, i te mau haapaoraa matamua no Aiphiti e no te pae Hitia o te râ ma. No roto te limepo i te aai heleni. Te mau pure e te mau ô no te feia pohe, no roto ïa i te mau peu étrusques.
No nia i tei hea râ huru feruriraa papu to taua mau haapiiraa ra no nia i te hoê haamauiuiraa mau i muri aˈe i te pohe, i haamauhia?
[Nota i raro i te api]
a Cyclopædia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, M’Clintock et Strong, tuhaa 4, api 165.
[Hohoˈa i te api 5]
Te tereraa na nia iho i te Styx ia au i tei faataahia i roto i te “Po auahi” a Dante.
[Faaiteraa i te tumu]
Dover Publications, Inc.