Te feia pere mâha ore—E feia pau noa
“TE HAUTIRAA moni mâha ore o te hoê maˈi o tei tuea e te maˈi o te inu-hua-raa i te ava e te faatîtîraa o te raau taero,” o ta te Orometua haapii no Farani ra o Jean Ades i parau. “O te hoê faatîtîraa teie ma te ore e faaohipa i te raau taero,” o ta ˈna ïa i parau, e “te rahi noa ˈtura te mau taata o te ite ra e ua riro ratou ei tîtî.” Ia haamâuˈa atoa te feia pere mâha ore i te tino moni rahi, e pinepine ratou i te hiaai i te faahoˈi i ta ratou pau na roto i te hauti-rahi-faahou-raa. “E haapaiuma oioi te rahiraa feia pere i to ratou inoinoraa. No vetahi râ, no te vî ore o te hiaai e pere ua haapeapea te reira i to ratou oraraa,” o ta te hoê papai vea ïa i papai no Farani. “Te tamau noa ra ratou i te tǎpǔ ia ratou iho e e faatiamâ mai ratou i te peu matauhia, na te reira hoi e faatere nei ia ratou. E tîtî ratou no te hautiraa moni.”
Teie ta te hoê tane pere no Afirika Apatoa i faˈi: “Mai te peu e e tîtî outou no te hautiraa moni, e te parahi ra outou i pihai iho i te hautiraa huira aore ra te airaa maa black jack, e aita e mea e vai faahou ra. Te tere rahi ra te adrénaline na roto i to outou mau uaua, e e parie outou i te taatoaraa o ta outou moni i nia i te hoê noa faaohuraa o te huira, aore ra te hutiraa mai i te hoê pere. . . . Auaa maoti te adrénaline ta to ˈu tino i faatupu, e nehenehe au e vai araara noa e rave rahi mahana e te po te maororaa, ma te mataitai i te mau pere e te mau numera, e ma te tiai i taua haamauruururaa faahiahia e te faito ore.” Teie ta ˈna faaotiraa: “E rave rahi atu â mai ia ˈu nei atoa o tei ore e nehenehe e faaea i te tuu i te tahi hanere moni aore ra te tahi tausani moni atoa. E tamau noa matou i te pere haapao pau roa te moni, e e ino roa to matou mau taairaa utuafare e mea fifi ia tatai.”
Ua papai te orometua haapii no te tuatapaparaa i te pae totiale ra o Henry R. Lesieur i te Fare haapiiraa tuatoru i St. John, i New York, e no te uˈanaraa o te hiaai e pere, ma te ore e tâuˈa e manuïa anei aore ra e pau ratou, “e rave rahi feia pere o te ore roa ˈtu e taoto e rave rahi mahana te maoro, ma te ore e tamaa, e ma te ore atoa e hapu i te pape. Ua mau roa to ratou feruriraa i nia i te pereraa e aita te tahi atu mau ohipa atoa i tâuˈa-faahou-hia. I te roaraa o te hautiraa, e tupu atoa te ‘ieie,’ o te ite-noa-hia na roto i te rarirariraa te mau apu rima, te otuituiraa vitiviti o te mafatu, e te manunu.”
Te faˈi nei te hoê taata tei riro na ei tîtî no te hautiraa moni e ere na te manuïaraa e turai ra e ia tamau noa o ˈna i ta ˈna peu matauhia, maoti râ te “ieie,” te oaoa o te hautiraa moni iho. “E faatupu te hautiraa moni i te manaˈo horuhoru uˈana e te maere,” o ta ˈna ïa i parau. “Ia ohu anaˈe te huira, te tiai noa ra outou e ia horoa mai te Manuïaraa i ta ˈna pahonoraa, te reira hoi te taime e taninito ai te upoo e fatata outou i te matapoirihia.” Te farii atoa ra te taata pere ra o André no Farani i teie manaˈo: “Ia parie oe e 10 000 moni farani i nia i te hoê puaahorofenua e e 100 metera te atearaa ia horo i roto i te faatitiauaraa, e nehenehe te hoê taata e parau mai ia oe e ua pohe ta oe vahine aore ra to oe metua vahine e eita roa ˈtu oe e tâuˈa noa ˈˈe i te reira.”
Te faataa ra o André e mea nafea to ˈna tamau-noa-raa i te pere i muri aˈe atoa i to ˈna haamâuˈaraa i te tahi tino moni iti rahi. Ua tarahu oia i te mau fare moni, te mau hoa e i te mau taata o te horoa i te moni e te mau faufaa moni apî rahi roa. Ua eiâ oia i te mau parau moni e ua papai hape oia i nia i te mau tabula moni haaputuhia i te fare rata. Ua haavarevare oia i te mau vahine faaea taa noa i roto i to ˈna mau tere na te mau piha hautiraa moni e e moe oia ma te rave i ta ratou mau parau tuuraa tarahu. “Mai reira mai,” o ta te taata papai vea no Farani ïa i papai, e aita o André “i haapao faahou e eita anei o ˈna e nehenehe e faatitiaifaro i to ˈna mau ati i te pae moni. Na to ˈna noa hiaai uˈana i turai ia overe oia.” Ua taparahi oia i te taata e ua tapeahia o ˈna i te fare auri. Ua ino roa to ˈna faaipoiporaa.
I roto e rave rahi tupuraa te tamau noa ra te feia pere mâha ore, mai te feia e faaohipa ra i te raau taero e te feia inu ava, noa ˈtu e e fifihia ta ratou ohipa, ta ratou ohipa tapihooraa, to ratou oraora-maitai-raa, e i te pae hopea, to ratou utuafare.
E rave rahi oire iti i Farani tei farii i te pereraa moni. I te mau vahi e te topatari ra te tahi atu mau ohipa tapihooraa, te hoonahia maira ïa te mau piha tarahu raupea. Te parau nei te mau fatu e te haamâuˈa pinepine nei te feia pere i te taatoaraa o ta ratou moni e i te hoo atu i te mau tapea rima, te mau uati, te ahu, e te tahi atu mau tauihaa faufaa ia noaa mai te moni no te aufau i te mori no to ratou pereoo. I roto i te tahi mau oire iti na te mau hiti o te mau Hau Amui no Marite, ua matara te mau piha tarahu raupea apî; i roto i te tahi mau tupuraa e nehenehe e itehia e toru aore ra e maha aore ra hau atu i nia i te hoê noa anairaa.
Ua rave te tahi mau taata i te mau ohipa iino no te haamâha noa i ta ratou peu hautiraa moni. Na roto i te mau maimiraa tei ravehia e tae mai i teie mahana, ia au i te Orometua haapii Lesieur, “ua itehia e ua rau te haerea opanihia e te ture i rotopu i te feia pere mâha ore . . . te parau moni haavare, te taviriraa moni, te eiâraa, te raveraveraa i te mau tauihaa, te eiâraa ma te faaohipa i te pupuhi, te raveraa mai i te mau parie no te mau faatitiauaraa, te eiâraa haavare, te taviriraa na roto i te mau parau tǎpǔ haavare, e te hooraa ˈtu i te mau tauihaa tei eiâhia.” Te vai atoa ra te ohipa ino a te feia rave ohipa i roto i te piha toroa ia eiâ anaˈe te feia pere i to ratou mau paoti ohipa. Ia au i te faatere o te Pu no te Haapiiraa e te Rapaauraa i te Feia pere Mâha ore, o Gerry T. Fulcher, e 85 i nia i te hanere o na tausani hau feia pere mâha ore papu maitai tei faˈi e ua eiâ iho â ratou i to ratou mau paoti ohipa. “Inaha, i te pae moni iho â râ, e mea ino roa ˈˈe te hautiraa moni mâha ore i te peu amuihia o te inu-hua-raa i te ava e i te faaohiparaa i te raau taero,” o ta ˈna ïa i parau.
Ua faaoti atoa te tahi atu mau maimiraa e fatata e piti i nia i te toru o te feia pere mâha ore o tei ore i tapeahia i te fare auri e e 97 i nia i te hanere o tei tapeahia o te farii ra e ua rave ratou i te hoê haerea opanihia e te ture no te aufau i ta ratou hautiraa moni aore ra no te faahoˈi i ta ratou mau tarahu no te pereraa. I te matahiti 1993 i roto i te mau oire na te hiti o te Ooa o Mexico i te mau Hau Amui no Marite, i reira te aanoraa te hautiraa moni faatiahia e te ture, te vai ra e 16 fare moni eiâ, e tataimaha te maraaraa i nia i te matahiti i mairi aˈenei. Ua eiâ te hoê taata i roto e vau fare moni i te hoê faito moni e 89 000 dala marite no te faahaere â i ta ˈna peu hautiraa moni matauhia. Ua eiâhia te tahi atu mau fare moni na te feia pere o tei haamâtaˈu e te mau pupuhi ia faahoˈi ratou i te tino moni a te feia tarahu.
“Ia tamata anaˈe te feia pere i te haavî i te peu matauhia, e ite ratou i te mau tapao mâha ore, mai te feia puhipuhi i te avaava atoa aore ra te mau tîtî o te raau taero,” o ta The New York Times ïa e parau ra. Te farii nei râ te feia pere e mea fifi roa ˈˈe ia haavî i te peu hautiraa moni i te tahi atu mau peu matauhia. “E mau taata inu hua i te avaava e te faaohipa i te raau taero vetahi o matou,” o ta te hoê ïa i parau, “e te farii nei matou paatoa e mea ino roa ˈˈe te hautiraa moni mâha ore i te tahi atu â mau faatîtîraa.” Ua parau te taote Howard Shaffer, no te Pu o te mau Maimiraa no nia i te Hiaai mâha ore i te Fare haapiiraa tuatoru i Harvard, e e 30 i nia i te hanere feia pere mâha ore o te tamata ra i te faaore “e te faaite nei i te mau tapao o te maˈi mai te riri aore ra te mauiui o te vairaa maa, te huenaneraa o te taotoraa, te neˈiraa toto hau aˈe i te faito au noa e te tupaˈiraa uaua.”
Noa ˈtu e te tamau noa ra ratou i te parie, o ta te taote Valerie Lorenz ïa i parau, te vahine faatere no te Pu Rahi o te Tuatapaparaa i te mau maˈi no roto mai i te Hautiraa moni i Baltimore, i Maryland, i te mau Hau Amui no Marite, “te farerei nei te feia pere” mâha ore “i te mau fifi i nia i to ratou tino: te fiva tamau, te mauiui upoo, te mau fifi o te hutiraa aho, te maˈi arapoa, te otuituiraa tauiui noa o te mafatu e te paruparuraa to ratou rima e te avae.”
Te vai ra o te haapohe roa ia ratou iho. Eaha râ te mea ino roa ˈˈe i teie mea o tei matauhia mai te hoê “faatîtîraa ino ore” o te haapohe? Ei hiˈoraa, i roto i te hoê mataeinaa no Marite, i reira te matararaa te mau piha hautiraa moni aita i maoro aˈenei, “ua tataipiti te faito o te haapoheraa ia ˈna iho ma te maere,” o ta The New York Times Magazine ïa i tapao, “aita hoi te mau taata toroa a te hau i te pae rapaauraa i ineine atura no te tapea i te maraaraa o te hautiraa moni.” I Afirika Apatoa, e toru feia pere tei haapohe ia ratou iho i roto noa hoê hebedoma. Aita i itehia i te rahiraa mau o te feia e haapohe nei ia ratou iho no te hautiraa moni e te mau tarahu tei rahi na roto i teie ravea o tei faatiahia aore ra o tei opanihia e te ture.
Te haapoheraa ia ˈna iho o te hoê ïa ravea ati no te faaore i te peu hautiraa moni ino. I roto i te tumu parau i muri nei, a hiˈo na e mea nafea to te tahi mau taata i te faatiamâraa ia ratou i te reira na roto i te hoê ravea maitai aˈe.
[Parau iti faaôhia i te api 18]
Te hoona ra te mau piha tarahu raupea—e te rave nei i te ohipa iino