Te mau taoˈa hauti o teie nei mahana—Eaha ta ratou e haapii ra i ta tatou mau tamarii?
E HINAARO iho â te tamarii e hauti. Ia au i te buka Te maitiraa i te mau taoˈa hauti na te tamarii (beretane), “e hamani noa iho â” te mau tamarii oraora maitai “i ta ratou iho mau tuhaa ohiparaa no te hiˈo haere e no te moemoeâ.” E parau mau atoa hoi te reira i te tau tahito. I taua tau ra e mea matarohia ia ite i te mau tamarii i te ‘hautiraa i nia i te mau aroâ.’ (Zekaria 8:5) I roto i teie huru hauti e pinepine te itehia te mau hautiraa ravea rau e te manaˈonaˈohia.—A faaau e te Mataio 11:16, 17.
Ma te tano roa, ua piihia te hauti e ohipa na te tamarii, e ahiri e parau mau, e nehenehe ïa e parauhia e te mau taoˈa hauti e mau mauhaa ohiparaa na te tamarii. Te parau ra te vea Te mau metua (beretane) e: “Ua riro te hauti ei ravea ia ite te tamarii i te huru o te ao. . . . Te hautiraa e te mau taoˈa hauti e faaiti ïa i te huru o te ao i te faito o te tamarii, te hoê ao o ta te tamarii e nehenehe e fafa e e faatere. E faaetaeta te hautiraa i te uaua iˈo e e faarahi i te ite i te faanaho, e te faaau e te tahi atu mau tamarii, e horoa i te ravea no te hiˈopoa i te mau otia e vai ra i rotopu i te mea mau e te moemoeâ, e e haapii i te mau tamarii ia tauaparau te tahi e te tahi, ia vaiiho i te tahi atu ia hauti atoa, ia tufa i te mau tauihaa. E faaitoito te hautiraa i te manaˈonaˈoraa e e noaa mai te aravihi i te faatitiaifaro i te mau fifi.”
E mea faufaa atoa te mau taoˈa hauti i te tau Bibilia. I te eruraahia te repo i Iseraela ua itehia mai te tahi mea faufaa no nia i te mau taoˈa hauti a te tamarii, mai te hauti maniania a te aiû, te mau hio, e te mau farii araea e te mau pereoo nainai. Te faataa ra Te buka parau paari o te ao nei e: “I Afirika i tahito ra, mea au roa na te tamarii te mau popo, te mau animala rii haavare, e te mau taoˈa hauti e hutihia e te rima. E arearea te mau tamarii no Heleni e no Roma i tahito ra i te mau poti, te mau pereoo iti, te mau taoˈa faaohu e te mau tupi. I Europa i te matahiti 476 e tae atu i te matahiti 1453, o te mau poro araea, te mau taviriraa maniania, e te mau pepe ahu e faahautihia e te rima te mau taoˈa hauti auhia e te rahiraa.”
I teie nei mahana e tuhaa faufaa â to te mau hauti o te faaitoito, o te faaanaanatae e o te haapii atoa hoi. Te hoohia nei râ te hoê anairaa rahi atâta o te mau taoˈa hauti o te ore roa e tia ia haapopouhia. Te parau ra te hoê tumu parau o te vea Time o te matahiti 1992 e: “Eiaha e tiai rahi i te mau taoˈa hauti apî e rave rahi o teie matahiti ahiri e te imi ra oe i te tahi peu arearea maitai, e te tia. Te haafaufaa nei fatata te mau pu rahi atoa hamaniraa taoˈa hauti i te mea faufau. Te hoê huru taoˈa hauti taa ê mau o te apu upoo uraina e au i te apu upoo mau o ta te tamarii e nehenehe e faariro “ei mea hairiiri roa.” Te hoo-atoa-hia ra te mau taoˈa hauti pere pihae te huru, ma te faahohoˈa i tei ravehia nei e te tino. Te faaruru nei te mau metua e te mau tamarii atoa i te mau faaheporaa puai ia hoo ratou i teie mau taoˈa hauti.
Te hooraa ˈtu i te mau tamarii
Te tapao ra te vea Pediatrics in Review e “ua faariro te Ture [tahito] a Hammurabi ei hara faautuahia e te pohe ia hoohia ˈtu te tahi noa ˈˈe mea i te hoê tamarii.” I teie nei râ mahana, aita roa ˈtu te feia hamani taoˈa e te feia faatianiani e haama aˈe i te hoo atu i te mau tamarii ite ore i ta ratou mau taoˈa moni rahi. Ma te faaohipa i te mau ravea apî paari i te pae no te maimiraa, ua ite te feia hamani taoˈa hauti i te huru feruriraa o te mau tamarii. E ma te taui rii noa i ta ratou mau taoˈa, e nehenehe ratou e faariro ei mea tahito roa te taoˈa no te matahiti i mairi iho nei, e ei mea hinaaro-roa-hia ïa to teie nei matahiti.
E haafaufaa rahi atoa te pu hamaniraa taoˈa hauti i te puai o te afata teata. I te mau Hau amui no Marite, ua î roa te porotarama afata teata na te tamarii i te mau faatianianiraa taoˈa hauti. Ma te faaohiparaa i te taviriraa hohoˈa aravihi, e te amuiraa ˈtu te mau hohoˈa taa ê, e te upaupa o te haaputapû, e faariro mai te mau faatianianiraa i te mau taoˈa hauti faufaa ore ei mea faahiahia e te anaanatae roa. Noa ˈtu e e nehenehe te taata paari e taa i te haavare o teie huru raveraa, “te tiaturi nei râ te tamarii apî e te faataa papu ra te mau faatianianiraa i te huru mau o te taoˈa hauti.”—Pediatrics in Review.
I te mea mau, te rahiraa o te mau porotarama afata teata a te tamarii e mau faatianianiraa taoˈa hauti ïa. Ia au i te buka Te mau fifi matarohia i te rapaauraa i te tamarii (beretane), teie mau porotarama “ua hamanihia ïa no te hooraa ˈtu i te hoê taoˈa hauti maoti i te haapii e aore ra i te haafaufaa i te oraraa o te mau tamarii.” Ua faaoteo mai te porotarama “Te mau honu Ninja afa tamarii,” ei hiˈoraa, “ua hau atu i te 70 mau taoˈa, te hoê maa e amuhia ra i te inuraa taofe, e te hoê hohoˈa taviri.”
Ia au i te vea Pediatrics in Review, “te haapapu ra e rave rahi maimiraa e e onoono noa te mau tamarii o te mataitai i te mau faatianianiraa ia hoo mai ta ratou mau metua i te taoˈa e faaitehia ra.” Te parau ra te fatu o te hoê taiete taoˈa hauti o te mau nunaa atoa e: “A mataitai noa na i te mau tamarii e huti ra i te ahu a to ratou mau metua e taa iho â ia oe eaha ta ratou e parau ra: ‘Ia ore oe e hoo mai i teie taoˈa hauti, e pohe au.’” Eita ïa e maerehia, e i Kanada anaˈe iho, e haamâuˈa te feia hoo hau atu i te 12 tausani mirioni dala i te matahiti atoa no te hooraa mai i te mau taoˈa hauti na to ratou mau tamarii, to ratou mau mootua, e to ratou mau hoa.
Te mau taoˈa hauti tamaˈi
O te mau hauti tamaˈi video te mau taoˈa au-roa-hia e te pu hamaniraa taoˈa hauti. Te faahua parau ra te feia e mǎrô ra no te turu i te mau taoˈa hauti tamaˈi e e tauturu teie mau hauti ia ite i te faatitiaifaro i te mau fifi, i te faatuea i te mata e te rima, e te aravihi i te raveraa, e ma te faaitoito atoa i te hinaaro e ite. “Ia faaohipa-maitai-hia,” ta te hoê tumu parau o te vea The Toronto Star e parau ra, “e ere te hoê taoˈa hauti uira i te mea ino, e nehenehe atoa hoi e haapii.” ‘Tera râ,’ te faˈi ra te vea, ‘e pinepine hoi e hauti teie o te faataa ê i te tamarii i te tahi atu mau tamarii, e a riro roa ˈi ei umeraa manaˈo.’
A hiˈopoa na i te hoê tamaroa tei riro te manaˈo i te pere hauti tamaˈi video. Te na ô ra to ˈna metua vahine e: “E tamaiti maere mau o ˈna—eita oia e faarue i te afata e ia pohe noa ˈtu te taatoaraa ia ˈna.” Ehia matahiti to teie tamarii? E piti noa matahiti! Ua opupu roa to ˈna rimarima rahi i te patapata-noa-raa i te mau pitopito e maha e tae atu i te pae hora i te mahana. Aita râ hoi to ˈna metua vahine e haapeapea ra. “Teie noa to ˈu fifi e hinaaro o ˈna ia ravehia te mau mea atoa i reira iho,” o ta ˈna e parau ra ma te haapaaina i to ˈna mau rimarima. “E mea vitiviti roa” te hauti “. . . , e e ere hoi te oraraa mau mai te reira te vitiviti.”
Ia au i The Toronto Star, te manaˈo ra te tahi feia patoi i te mau hauti video e “e faaiti” teie mau hauti “i te hinaaro o te tamarii ia haapii i te hauti ma te manaˈonaˈo noa, ma te taio aore ra ma te tahi atu mau peu arearea no mutaa ihora, e ma te ume ia ratou ia ore faahou e rave i ta ratou ohipa haapiiraa i te fare.” Ua tae roa te tahi feia haapii tamarii i te parau e ‘e ati faahema mau te mau hauti video e e nehenehe e faatupu mai i ǒ te mau tamarii te hoê haerea haavî uˈana, e te faaearaa o ˈna anaˈe iho.’
I te faaiteraahia i roto i te mau parau apî a te afata teata te mau topitaraa i roto i te tamaˈi i te Ooa no Peresia i te matahiti 1991 ua ani-rahi-hia ˈtura te mau taoˈa hauti tamaˈi matarohia. Te taoˈa ani-roa-hia o te mau pereoo rii paauri a te nuu marite, te mau mauhaa uta atomi rusia, e te mau manureva tautau irakia. Te mǎtaˈu nei te feia aravihi e i te hautiraa e teie mau taoˈa hauti e faaitoito paha te reira i te haerea ino aore ra eita paha te tamarii e huru ê faahou i mua i te haavîraa uˈana. I te pae hopea roa, ia na reira anaˈe te patoi ra ïa i te manaˈo o te irava Bibilia o te Isaia 2:4, o tei tohu e te nunaa a te Atua e “ore roa ïa e faaineine-faahou-hia no te tamaˈi.”—Te Bibilia beretane apî.
Ua itehia te mau tupuraa i reira te mau taoˈa hauti oti roa, mai te pupuhi pape puai roa i te faatupuraa mai i te haavîraa uˈana mau. I roto i te hoê oire no Marite apatoerau, ua tae roa te hoê aroraa e te hoê pupuhi uraina pape puai i te hope na roto i te hoê pupuhiraa mau, e ua pohe ïa te hoê tamaroa 15 matahiti te paari. I roto i te tahi atu tupuraa, ua pepe ino roa e piti nau taurearea i te pupuhi a te hoê taata o te hae roa i te rariraa o ˈna i te mau pupuhi pape puai. E rave rahi roa mau tupuraa uˈana i haamata mai na roto i te mau aroraa e te mau pupuhi pape ino ore.
Te poroi ta oe e horoa ra
E mea iti roa te mau metua o te amo ra i ta ratou hopoia e farii mau ra i te haavîraa uˈana. Mea ruperupe roa hoi te pu hamaniraa taoˈa hauti tamaˈi. I te tahi taime mea ohie aˈe na te mau metua ia ofati i ta ratou iho mau tiaturiraa maoti i te faaruru i te riri rahi a te hoê tamarii. I te na reiraraa, e ino rahi paha ta ratou e faatupu ra i nia i te tamarii. Te faataa papu ra te hoê vahine maimi i te pae o te oraora-maitai-raa o te feruriraa o Susan Goldberg e: “Ia horoa anaˈe tatou i te mau taoˈa hauti i ta tatou mau tamarii, te faaite ra tatou e te farii ra tatou i te mea o ta teie taoˈa hauti e faahohoˈa ra.” E parau mau, e i te tahi mau taime e faaite iho â te tahi mau tamarii i te haerea tamarii tatamaˈi. “Aita anaˈe e pupuhi hauti” ta te hoê taote no te pae o te feruriraa e turu ra, “e hamani ïa te tamarii i ta ratou iho, e tae roa ˈtu i te faaohiparaa i te rima.” Peneiaˈe. E tia ra anei ia faaitoito te hoê metua i te tamaˈi ma te horoaraa i te tamarii i te mau hauti e au i te mau mauhaa no te haavîraa uˈana.
E parau mau atoa hoi e mea iti te mau tamarii e pee noa i te hoê oraraa taparahiraa taata no te mea ua hauti ratou i te hoê pupuhi hauti. Ahiri e e horoa oe i teie mau huru taoˈa hauti i ta oe mau tamarii, eaha ïa te poroi o ta oe e horoa ra? Te hinaaro ra anei oe e ia tiaturi ratou e ohipa hauti noa te haavîraa uˈana aore ra te taparahiraa i te taata e te tamaˈi e ohipa anaanatae roa ïa te reira? Te haapii ra anei oe ia faatura ratou i te mau faaueraa tumu a te Atua? Te na ô ra ta ˈna Parau e: “Te rave parau ino ra, ua riri roa tana [ta te Atua] aau ia ˈna.”—Salamo 11:5.
Te tapao ra o Susan Goldberg i mua ˈtu e ‘ia hau atu te mau tamarii i te pere haavî uˈana ma te faatia-noa-hia e te mau metua, e haavî uˈana iho â ratou no te faaafaro i to ratou mau fifi.’ Te parau nei te Bibilia i roto i te Galatia 6:7: “O ta te taata e ueue ra, o ta ˈna â ïa e ooti mai.” E ooti mau anei te hoê tamarii i te mau huru maitatai i te mau pere haavîraa uˈana?
Ia hiˈo-maitai-hia te reira, e mea taa ê iho â te mau tamarii atoa. A riro noa ˈi te manaˈo a te hoê tamarii i te hauti video uira, eita paha ïa te tahi atu e tâuˈa. E e nehenehe e aimǎrôhia te mea e faaau mau anei te tamarii aore ra aita i te tano uira haamou e haapohe o te afata video i te haavîraa uˈana o te oraraa mau. E tia ïa i te mau metua ia faaoti eaha te mea maitai aˈe no ta ratou iho mau tamarii e ia ara maitai ia maiti anaˈe ratou i te mau taoˈa hauti a te tamarii.
[Hohoˈa i te api 6]
E tauturu te hautiraa i te tamarii ia ite i te faaau te tahi i te tahi