Te faufaa i noaa mai ia ˈu i roto i te haapaoraa sikh — e to ˈu maimiraa i te parau mau
Faatiahia e Balbir Singh Deo
E PEAPEA noa vau ia hiˈo i te feii e vai ra i roto i te tahi e te tahi taata no te haapaoraa. I ǒ nei atoa, i Inidia nei, te apitiraa te mau taata e faahua parau ra e kerisetiano ratou i roto i te politita e te mau tamaˈi here aiˈa, e ohipa matarohia ïa.
Aita anei te rahiraa o te mau nunaa i faaô i roto i na tamaˈi rahi e piti o te ao nei e parau ra e kerisetiano ratou? Te mau hamani-ino-raa e te mau taparahiraa taata i ravehia i mutaa ihora e te mau “kerisetiano” te tupu noa nei â ïa, ei hiˈoraa, i Irerane Apatoerau te aro nei e te taparahi nei te mau katolika e te mau porotetani te tahi e te tahi. Teie enemiraa tamau, apitihia ˈtu e te peu mataro oia hoi te haafariuraa i te taata na roto i te horoaraa ˈtu i te maa, ua faatupu ïa te reira i te hoê roo ino. Te papu ra anei ia outou e no te aha te rahiraa o te mau Inidia e au ore roa ˈi i te amuiraa faaroo kerisetiano?
Te peapea atoa nei au i te iteraa i te feii e tupu ra i roto i te mau Inidia no te mea e sikh e ere i te inidia, aore ra e inidia e ere i te mahometa. E te manaˈo nei au e tia i te mau melo o te haapaoraa mau ia here atoa i te feia aita e farii nei i ta ratou tiaturiraa. E mea faufau mau â te totoaraa e ravehia ra e te mau inidia e te mau sikhs tau matahiti i teie nei.
Teie râ, mai to ˈu mau taeae paari e toru e to ˈu taoete vahine, aita roa vau e mǎtaˈu rahi nei noa ˈtu te haavîraa uˈana tamau e vai ra. Te ite atoa ra to ˈu tuahine e ta ˈna tane e te paruruhia ra raua i te haavîraa uˈana. Eaha te tumu, ua paari hoi matou e hitu atoa i roto i te haapaoraa sikh? Hou vau e faataa ˈtu ai i te reira, te hinaaro nei au e faaite atu e te tahi mau mea no nia i te mau sikhs.
Te haapaoraa sikh
Te haapaoraa sikh, te hoê ïa haapaoraa e haamori ra hoê anaˈe iho atua, na ˈna iho ta ˈna mau papai, ta ˈna mau peu moˈa, ta ˈna mau oroa faaipoiporaa e hunaraa maˈi e tae noa ˈtu i ta ˈna mau vahi peleninaraa e te haamoriraa. Te mau tiaturiraa o na 15 milioni sikhs e ora ra i roto i te ao nei no ǒ mai ïa i te hoê gourou ra, aore ra orometua, te hoê Inidia o Nanāk te iˈoa tei ora na i te XVraa o te senekele. Te feia i pee ra ia ˈna ua parauhia ïa ratou e mau sikhs, te hoê parau sanskrit te auraa ra “pǐpǐ”.
Ua fanauhia o Nanāk i roto i te hoê utuafare inidia i Pendjab, i te pae apatoerau no Inidia. Te oire i fanauhia oia, te vai ra ïa i Pakistan i teie nei. Te rahiraa o ta ˈna mau pǐpǐ e mau taata ïa no Pendjab, noa ˈtu e te faaea ra ratou i roto i te mau mataeinaa no Inidia e te mau fenua atoa o te ao nei. I Beretane, e 300 000 mau sikhs e vai ra i reira.
I to ˈna apîraa, ua horuhoru roa o Nanāk no te mau mauiui i noaa mai na roto i te aroraa tamau e vai ra i rotopu i te mau inidia e te mau mahometa. Ia uihia ˈtu oia eaha te haapaoraa ta ˈna e maiti, ua pahono mai ra oia e: ‘Eiaha ta te mau inidia eiaha atoa ta te mau mahometa; eaha ïa te eˈa ta ˈu e pee? Te eˈa ïa o te Atua. E ere te Atua i te inidia, e ere hoi i te mahometa, te eˈa râ ta ˈu e pee to te Atua ïa.’
Noa ˈtu â ïa e aita o ˈna i opua e haamau i te hoê haapaoraa apî, ua riro maira o Nanāk ei upoo faatere no te hoê pǔpǔ haapaoraa. Mai te tahi atu mau taata e ora ra i to ˈna tau, ua faahapa oia i te faanahoraa e faataa ê ra te tahi pǔpǔ taata e te tahi pǔpǔ, e peu mataro hoi te reira i Inidia. Ua haapoto oia i ta ˈna poroi na roto i teie na faaueraa tumu e toru: te ohipa, te haamoriraa e te aroha.
Te gourou hopea
Te manaˈo ra te mau pǐpǐ a te Gourou Nanāk e e faaite mai te Atua ia ˈna iho na roto i te ravea o te gourou, aore ra orometua. E mea titauhia ïa te tahi mau taata no te mono ia Nanāk. I roto i te roaraa fatata e piti senekele, ua aratai ahuru gourous taa ê te tahi e te tahi i te mau sikhs, e haere noa ra hoi i te rahiraa. I te pae hopea, ua faaoti aˈera te ahuru o te gourou, o Gobind Singh, eiaha e gourou taata faahou i muri iho ia ˈna. Na te mau papai moˈa râ a Nanāk, ta te mau gourous sikhs, e ta te feia “moˈa” inidia e mahometa e mono ia ratou. Ua faariro aˈera te mau sikhs i taua mau papai ra i tahoêhia i roto i te hoê noa buka tei piihia te Gourou Granth Sahib ei parau na te Atua.
Hoê â huru te hanahana e te faatura e faataehia ra i te Gourou Granth Sahib e i te mau gourous taata nei. E tuuhia teie buka e e taiohia oia i roto i te hoê piha faataa-ê-hia no taua ohipa ra i roto i te mau utuafare sikhs. I roto i te mau gurdwārās (mau vahi haamoriraa sikhs), aore e idolo, aore e oroa pureraa, aore e fata e aore e pupiti. Tei nia o Gourou Granth Sahib i te mau turua tei apapahia i nia i te paepae teitei, tafarehia i te hoê ahu unauna. E taiohia mai e e himenehia hoi te mau irava no te feia atoa e hinaaro e faaroo.
Ua haamau atoa o Gobind Singh, te gourou taata hopea, i te pǔpǔ o te mau Khālsā (te mau taata “viivii ore”). O te hoê ïa au-taeae-raa taa ê roa no te mau sikhs e opua ra e auraro i te taatoaraa o te mau faauera tumu o ta ratou haapaoraa. No te faaore roa i te taa-ê-raa e vai ra i rotopu i te mau pǔpǔ o te itehia ra na roto i to ratou iˈoa matamua, e taui ïa te mau Khālsā i to ratou iˈoa. E rave te mau tane i te iˈoa pii ra Singh, te auraa “Liona”, e te mau vahine ra Kaur (Liona ufa e te Tamahine hui arii). I te tahi taime e apeehia taua mau iˈoa pii ra i te iˈoa fetii ia nehenehe e taahia e o vai tera.
I ǒ te mau Khālsā, e titau-etaeta-hia i te mau tane ia haapao i teie ture no te pae “K”, no nia i te faaneheneheraa ia taa-maitai-hia to ratou huru. A tahi, te keṣ, te opaniraa ïa ia hahu i te taa e ia tâpû i te rouru, mea potaro-maite-hia te rouru i nia. Te piti, te hoê kaṅgh, aore ra pahere, no te tapea i te rouru tei puohuhia i te hoê taamu upoo. Te toru, ia oomo ïa ratou i te kacch, aore ra piripau avae poto, ei ahu roto e, te maha ra, te karā, te hoê fifi rima auri. I te pae hopea, te hoê ïa kirpān, aore ra tipi rahi, e tia ia ravehia no te paruru i to ˈna mau tiaturiraa i te pae no te haapaoraa. Ua riro teie e pae “K” ei tapao faataa i te mau sikhs e te tahi mau pǔpǔ Inidia. Noa ˈtu e te faatupuhia ra te tahi mau tauiuiraa i te tahi mau taime, e haapao-tamau-hia teie mau peu e te mau Khālsā.
Taa ê atu i te mau hindous, e haamori ra e rave rahi mau atua, te tiaturi nei te mau sikhs i te hoê anaˈe ra atua. Eita atoa ratou e farii i te oraraa haavî ia ˈna iho, te haapaeraa maa e te amuraa i te mau maa tupu anaˈe ra. Tera râ, mai te mau hindous, te tiaturi nei te mau sikhs e ia pohe anaˈe ratou e fanau-faahou-hia mai ratou, mai te peu râ e e noaa ia ratou i te maramarama e faatiamâ ia ratou, eita ïa taua tupuraa ra e roohia mai i nia ia ratou. Te tiaturi nei ratou e te parau a te Atua, i horoahia na roto i te arai o te gourou, o te ravea hoê roa ïa e noaa ˈi teie tiamâraa. Te opuaraa hoê roa o te taata nei ia tahoêhia ïa oia e te Atua, ia matara mai oia i rapae i to ˈna tino taata.
Ta ˈu iho maimiraa
Noa ˈtu â ïa e ua paari au ei sikh, ua faatupu mai te tahi mau huru tupuraa i roto i to ˈu oraraa i te tahi mau uiraa. I te hoê â taime, auaˈa te haapiiraa a to ˈu metua tane, i farii ai au i te mau manaˈo ê atu i to to ˈu iho fetii.
E hitu matahiti to ˈu i pohe ai to ˈu mama. Ua hepohepo e ua feaa roa vau. Ua tamata te mau fetii e tamahanahana, i to matou utuafare fetii, ma te parau mai e: ‘A haamanaˈo e e pohe te feia maitatai i te apîraa ra’, e: ‘Te faaea hau maira oia i nia i te raˈi.’ Mea rahi roa ta ˈu rata i papai na to ˈu mama e i muri aˈe ra ua tutui au i te auahi, ia ite mai oia i to matou oto rahi ia ˈna. Area râ, te moemoe noa nei iho â vau, no te mea aita vau e tiaturi ra e farerei faahou â vau ia ˈna ia tae i te hoê mahana.
I muri iho, ua tuatapapa maite au i te haapaoraa sikh ma te taio tamau i te gourou Granth Sahib e ma te pure-hua-raa ia Gourou Nanāk. Oia mau, te tiaturi nei te mau sikhs i te atua otahi, e pinepine râ ratou i te pure atoa ia Nanāk, ta ratou hoi e manaˈo ra e e nehenehe ta ˈna e tauturu mai ia ratou ia haafatata ˈtu i te Atua. Area râ, ua uiui noa vau ia ˈu iho e no te aha ra te tahi mau taata e rave ai i te mau ohipa iino.
No to ˈna hoi hinaaro ia noaa ia matou te haapiiraa maitai aˈe, ua hopoi to matou papa ia matou, to ˈu mau taeae e ia ˈu iho nei, i roto i te hoê haapiiraa “kerisetiano”. Mai te peu e, i rotopu i te feia e parau ra e kerisetiano ratou, te vai ra te feia manaˈo maitai, te rahiraa râ i rotopu ia ratou e feia haavare mau ïa ratou. Ua parauhia mai ia matou e i te tahi pueraa e ere i te kerisetiano, e na te hoê faanahoraa ěê e aufau i ta matou mau haapiiraa mai te peu e e haere matou i te fare pureraa e e apiti atu i roto i ta ˈna mau ohipa. Mai te huru ra ïa e ia hiˈo vau, e ohipa rii peta paha teie.
Tera râ, i te 17 raa to ˈu matahiti, e ohipa tei faatupu i to ˈu anaanatae i te Bibilia. Ua faaite mai hoê hoa ia ˈu e te mau tamaˈi e te tahi atu â mau fifi taa ê e itehia ra i teie mahana, ua tohuhia ïa i roto i te Bibilia. Aita râ vau i tiaturi ia ˈna. No reira, ia ˈna i faaite mai ia ˈu te Mataio pene 24, ua maere roa vau i te iteraa e ua tohuhia iho â taua mau ohipa ra. Ua manaˈo aˈera vau e: ‘Te vai ra iho â paha i roto i te Bibilia e rave rahi mau parau mau’.
To te mau Ite haereraa mai i ǒ matou
I te hoê mahana, i te matahiti 1976, ua haere mai te hoê taurearea Ite no Iehova i ǒ matou, i Calcutta. Ua vaiiho mai oia ia ˈu i te hoê buka Votre jeunesse: comment en tirer le meilleur parti, ta ˈu i taio mai te haamataraa e tae atura i te hopea i te hoê noa mahana. Ua hoˈi faahou maira teie taurearea e ua titau manihini maira ia ˈu no te hoê putuputuraa e tupu i te Piha o te Basileia. Ua haere atura vau, e ua maere roa ˈˈe vau i reira iho.
Aita e haapaoraa to ˈu ahu — e maa piriaro noa to ˈu e te piripou patiti. Teie râ, aita e itehia ra te taa-ê-raa i rotopu i te mau taata i haere mai no nia i te ahu, te tiaraa totiale, te matahiti, te nunaa aore ra te opu fetii. Mea farii popou mau ratou. Ua parauhia mai au e parahi i mua roa, e ua faaroo vau i te hoê oreroraa parau faahiahia mau no nia i te tumu parau ra “Te faahapa ra anei te Bibilia ia ˈna iho?”. Ua haamata aˈera vau i te haapii i te mau Papai ma te tauturuhia mai e te hoê Ite ta ˈu i farerei i te Piha o te Basileia, e aita vau i haamaoro i te haere tamau atu i te mau putuputuraa taatoa.
Mea taa ê roa te mea ta ˈu e haapii ra i ta ˈu i faaroo i te fare haapiiraa “kerisetiano”. Aita te mau Ite no Iehova e haamori nei ia Iesu, i te Atua Puai-Hope râ, Tei haamorihia e Iesu iho. Hau atu, ua itehia ia ˈu te iˈoa o te Atua, mai tei papaihia i roto i te Bibilia, o Iehova ïa. — Salamo 83:18.
I roto i te mau putuputuraa i te Piha o te Basileia, te haapii ra matou i te Bibilia, aita hoi matou i na reira i te fare haapiiraa “kerisetiano”. Ua oaoa roa vau i to ˈu iteraa e te vai ra te hoê taa-ê-raa rahi i rotopu i te mau haapiiraa a te mau haapaoraa katolika e porotetani, e faahua parau nei e kerisetiano ratou, i ta te Bibilia iho e haapii mau nei. Ua faaite mai te mau Ite no Iehova ia ˈu i roto i te mau Papai e e faautua te Atua i te turu ta te mau haapaoraa “kerisetiano” e horoa ra no te mau tamaˈi e faatupuhia ra e te mau taata politita. — Ioane 17:14; 18:36; Mataio 26:52; Isaia 2:4.
Oia mau, ua ite oioi noa to ˈu mau hoa i to ˈu mau manaˈo apî. E te parau ra ratou: ‘E peu noa te reira no te hoê taime poto’. Ua maere vetahi mau melo o to ˈu fetii e ua patoi ratou i to ˈu tiaraa. Area râ, aita te iteraahia ia ˈu te parau mau i roto i te Bibilia i riro ei peu poto noa na ˈu. Aita roa ˈtu, ua haamaitai rahi maira te reira i to ˈu oraraa e ua horoa mai no ˈu te hoê oaoa hohonu mau. I hea râ e itehia ˈi te hoê au-taeae-raa mai te reira te huru i roto i te ao taatoa nei i reira te mau melo tataitahi e faaite ai i te hoê here haavare ore — eiaha noa na roto i te parau, na roto atoa râ i te ohipa?
Te anaanatae ra to ˈu fetii i te parau mau
Te manaˈo atoa ra to ˈu fetii e to ˈu haapiiraa i te Bibilia e peu noa ïa te reira. Ua tae roa o Rajinder, to ˈu taeae matahiapo, i te apee ia ˈu i roto i te hoê putuputuraa. Ua farii-popou-hia mai oia, e ua haaputapû roa te ohipa ta ˈna i ite ia ˈna. Mai reira mai, ua haere mai oia i te mau putuputuraa atoa na muri iho ia ˈu. No te mea râ e ua taa ê roa to mâua anaanatae i nia i te Bibilia i te haapiiraa faaroo i noaa ia mâua, aita ˈtura mâua e aparau tahaa noa i te fare. Ua riro maira te reira ei fifi no Rajinder, no faaipoipo noa maira hoi oia.
Te peapea noa ra o Sunita, ta ˈna vahine, i to ˈna iteraa i ta ˈna tane ia faarue noa ia ˈna no te apee ia ˈu i te Piha o te Basileia e rave rahi taime i te hebedoma. E te uiui noa ra oia iho e eaha mau na ta ta ˈna e rave ra i ǒ. Ua paraparau râ o Rajinder ia ˈna, ua ore atura te peapea, e ua ani atu oia ia ˈna ia haere na muri iho ia mâua. Noa ˈtu â ïa e aita oia e taa ra i te mau mea atoa i te haamataraa, ua apee tamau maira o Sunita ia mâua, e ua haapii atoa oia i te Bibilia.
Ua anaanatae atoa maira o Bhupinder, te hoê taeae ê atu i ta matou mau ohipa; ua ite aˈera oia i te faufaa o te mea ta matou e haapii ra, inaha te faaohipa ra hoi matou i te reira i roto i to matou oraraa. Ua haamata atoa oia i te haapii i te Bibilia. Area o Jaspal, to matou taeae iti hopea, aita ïa oia e au ra i to matou haereraa i ǒ te mau Ite no Iehova; mea au roa na ˈna e haamaˈau ia ˈu. I te hoê râ taime, ite aˈera o ˈna i te paari o te mau aˈoraa a te Bibilia, e ua haamata ihora oia i te haapii atoa. No to ˈu farii i te parau mau, ua bapetizohia vau ei Ite no Iehova i te matahiti 1978; area o Rajinder, o Sunita, o Bhupinder e o Jaspal ra, ua bapetizohia ïa ratou i te matahiti 1979.
I reira to to ˈu tuahine o Bavi e ta ˈna tane o Kartar hoˈiraa mai i Inidia i muri aˈe i to raua nohoraa e pae matahiti i Beretane. No Bavi, mai te peu e ua riro matou ei Ite no Iehova ra, e ohipa te reira na matou; teie râ, eita roa oia e hinaaro noa ˈˈe e farerei i te mau Ite. Ua faatura matou i to ˈna hinaaro, e aita matou i faahepo ia ˈna ia farii i ta matou tiaturiraa. Aita râ i maoro roa, ua haamata aˈera o Bavi e o Kartar i te uiui ia matou e rave rahi mau uiraa. Ua haapii ihora raua i te Bibilia. Ua haere noa ˈtura to raua faaroo e to raua here no Iehova i te rahi, na te reira hoi i paruru ia raua i roto i te mau haavîraa uˈana i te pae faaroo i tupu i Inidia.
E paruru te parau mau
I te 31 no atopa 1984, te mahana a taparahi-pohe-hia ˈi o Gandhi Vahine, e nehenehe e parau e aita o Bavi e o Kartar i taoto i te reira po. Te faaea ra raua i te pae apatoerau no Inidia, atea ˈtu i te toea o te fetii. I reira, e rave rahi mau sikhs i taparahi-pohe-hia e te nahoa taata. Ua faaite roa ˈtu hoi te tahi mau taata i te vahi faaearaa o te mau sikhs, e inaha, ua faautua ˈtura hoi ia ratou i te utua pohe.
Ia poipoi aˈe, i reira to Bavi e o Kartar iteraa i te rahi o te taparahiraa taata i ravehia. E noa ˈtu te ohipa i tupu na te hiti ia raua, e noa ˈtu e te afai ra raua i te iˈoa o Singh, aita raua i haamahi-ino-hia. I taua tau ra, te haapii noa ra raua i te Bibilia, tera râ, no te mau taata tapiri mai, e mau Ite no Iehova raua, e aita to raua fare i tomohia. I Calcutta atoa, ua itehia iho â i to ratou vaehaa e e mau tavini Ite no Iehova to ˈu mau taeae, e ua riro te reira ei paruru no ratou.
Te manaˈo o to matou papa
E parau mau no to matou papa, te hoê sikh, aita oia i ite i te tupuraa te opuaraa ta ˈna i hinaaro no ta ˈna na tamaroa e maha e ta ˈna tamahine. Parau mau, te rave nei to ˈu na taeae e toru i te ohipa i roto i te pu ohipa a te fetii, aita râ ratou e hinaaro ra, mai tei matǎuhia i ǒ te mau taata toroa no Inidia, ia noaa hau atu â te mau maitai materia no te tahi tau poto noa. Ua haamau râ ratou i to ratou feruriraa e to ratou mafatu i nia i te mau maitai pae varua e tia i te vairaa e te fenua apî i reira te hau e vai ai, ta Iehova i tǎpǔ mai i te mau taata atoa. Te hoê o to ˈu mau taeae te tavini ra oia ei matahiapo i roto i te hoê amuiraa kerisetiano. E piti i rotopu ia matou e tavini tauturu ïa. Ta ˈu vahine iti here o Lavinia e o vau iho nei e haamaitairaa ta mâua oia hoi te riroraa mai ei tavini no te taime taatoa i Inidia. Area râ, to ˈu tuahine e ta ˈna tane, ua bapetizohia raua ei Ite no Iehova i te matahiti 1986 e te ora ra raua i teie nei i Afirika.
Ua ite to matou papa i te ohipa maitai ta te mau faaueraa tumu tia a te Bibilia i faatupu i nia ia matou. E na te reira e faaoaoa ia ˈna. Ia parau anaˈe oia no ta ˈna mau tamarii i nia i te tahi mau taata ê atu, e haapeu roa oia. ‘Ahiri, a faaite mai na eaha ta ta ˈu tamarii ohipa ino i rave i roto i to ratou tiaraa Ite no Iehova, e tiahi ïa vau ia ratou i rapaeau i to ˈu fare’, o ta ˈna ïa e parau i te taata.
Ua faarii aˈera to matou metua tane e, te titau ra ta matou tutavaraa i te tahi mea hau atu â i te faufaa e hau roa ˈˈe hoi i te vai maoro mai i te taoˈa rahi e te roo teitei. E ua ite mata roa oia i te paruru i fanaˈohia e matou i roto i te mau mahana taparahiraa taata i tupu aita i maoro aˈenei. To matou râ hinaaro rahi ia apiti mai ïa o ˈna e te taatoaraa o te feia e maimi ra ma te mafatu taatoa i te parau mau ia matou no te haamori i te Atua mau ma te tahoê i nia i te fenua taatoa nei.
[Parau iti faaôhia i te api 24]
Ua fariro te mau sikhs i te buka parauhia Gourou Granth Sahib ei parau na te Atua.
[Hohoˈa o Balbir Singh Deo i te api 22]
[Hohoˈa i te api 25]
Mâua ta ˈu vahine, i te pǔ no te mau Ite i Inidia.