Te aimârôraa no nia i te mau fare haapaoraa tamarii
Mea au roa teie vahi: mea faaunaunahia te mau piha hautiraa i te mau peni haviti maitai, te mau hohoˈa e te mau hohoˈa i penihia e te mau tamarii. Ua faanaho-maitai-hia hoi te mau hauti i nia i te mau paˈepaˈe. E faaroo-noa-hia te tuôtuô a te mau tamarii.
“Te haapao nei matou fatata 130 tamarii”, ta Bernice Spence ïa i faaite mai ia matou, te vahine mea here roa hoi na ˈna te tamarii e faatere ra i taua fare haapaoraa tamarii ra. No hea mai teie mau tamarii? Te rahiraa i rotopu ia ratou, e mau tamarii ïa ua haere te mau metua e rave i te ohipa e te faaea ra ratou i pihai iho i ta matou fare haapaoraa tamarii. Area ta matou mau rave ohipa ra, te vai ra e rave rahi mau vahine haapii e parau tuite ta ratou.”
E HOROA mai te hoê fare haapaoraa tamarii faatere-maitai-hia, te vai ra to ˈna mau rave ohipa haapao maitai e te aravihi, i te hoê hiˈoraa maitai. E topa te hau o te mau metua ia ite anaˈe ratou e te rave-maitai-hia ra ta ratou mau tamarii i reira. E noa ˈtu â te reira, te vai ra iho â te mau aimârôraa no nia i te mau fare haapaoraa tamarii. Eaha te tumu? Te tahi no te mea ïa aita te taatoaraa o te mau fare haapaoraa tamarii e haapao ra i te mau titauraa a te ture. E mea reporepo roa vetahi e e ere i te mea faatere-maitai-hia; aita e ravai ra te mau rave ohipa e mea rahi roa te tamarii.
Mea maitai roa te rahiraa o te mau fare haapaoraa tamarii a te oire no New York, tera râ i te matahiti 1987 ra, ua aufau te oire 201 milioni dala marite, oia hoi hau atu i te 4 800 dala marite (fatata 100 000 tara) na nia i te tamarii hoê. Te ite-atoa-hia ra teie huru maitai o te utuuturaa i roto i te mau fenua mai ia Tuete i reira te faataa ra te mau faatereraa i te hoê tabula faufaa rahi na te mau fare haapaoraa tamarii. E ere râ hoi mai te reira te tupuraa i roto i te mau fenua navai ore, i roto atoa hoi i te tahi mau oire no te mau Etats-Unis, eita e navai te moni tauturu a te Hau. Eaha ïa te hopea? E ere ïa te mea maitai te mau utuuturaa i nia i te mau tamarii.
E mau utuuturaa mama
E tupu te reira, i roto atoa hoi i te mau fare haapaoraa tamarii a te taata taitahi. E tia ia tatou ia parau e te vai ra te tahi mea maitai roa. Tera râ, i roto i te tahi mau fare, ua faatopa ratou i te moni haamauˈaraa na roto i te faaitiraa mai i te feia haapao tamarii e ma te faarahi mai i te mau tamarii. Aore ra e faaiti ratou i te haamauˈaraa na roto i te aufauraa i te moni avae nainai roa e no reira eita ïa te feia aravihi e hinaaro i te reira ohipa.
Parau mau, e rave rahi te feia haapao tamarii teie e farii nei i te rave i te ohipa noa ˈtu te nainai ta ratou moni avae, te tumu no to ratou ïa here i te mau tamarii. Ia ere-anaˈe-hia te reira eaha ïa te tupu mai? Ua taa ïa ia Samuel e ta ˈna vahine i te reira. Ua faatere aˈena raua i te hoê fare haapaoraa tamarii no Lagos, i Nigéria, e tae noa ˈtura i te taime e tia ia raua ia opani. Te faatia ra o Samuel e: “I te mau taime atoa e haere ai ta ˈu vahine e hoohoo haere aore ra no te tahi tumu taa ê atu, e ite iho â oia ia hoˈi mai oia e aita te mau rave ohipa i haapao maitai i te mau tamarii.” — Hiˈo api 6.
I te mau Etats-Unis, mea etaeta roa te hiˈopoaraa a te Hau i te mau fare haapaoraa tamarii tataitahi. Teie ta te vea Newsweek e faˈi ra, “e ere te rahiraa o te mau ture a te Hau i te mea papu, e aita hoi ta te Hau te moni e aita te mau taata e navai no te hiˈopoa i te mau fare haapaoraa tamarii”.
Te haapaoraa i te tamarii i roto i te mau utuafare taitahi
Mai te mau fare haapaoraa tamarii atoa a te Hau, te fariihia nei te tahi mau pǔpǔ rii tamarii i te fare iho o te hoê mama haapao. No te mea hoi e moni mama ta ratou ia faaauhia i te mau fare a te Hau, mea au aˈe ïa na te taata, inaha te itehia ra 75 % o te mau tamarii marite e haapaohia ra i reira. E metua vahine iho â teie mama haapao tamarii.
E nehenehe te haapaoraa i te tamarii i roto i te hoê utuafare e horoa i te hoê â huru oraraa e to te fare iho, te here o te mama haapao e te amuimuiraa i te tahi atu mau tamarii. Mea varavara râ te hiˈopoahia taua mau fare haapaoraa tamarii ra. No reira, mai ta te Globe and Mail no Toronto e faaite ra, ua rau te huru faito o te haapaoraa i te tamarii i roto i te fare tataitahi i Canada, ei hiˈoraa te vai ra “te mea maitai roa e te mea ino roa”, e 10 % i rotopu ia ratou mea ataâta roa ïa no te mau tamarii.
Te mau fare haapaoraa tamarii — Nafea ratou ia ohipa i nia i te mau tamarii
No taua mau taa-ê-raa rahi ra e vai ra i rotopu i te mau fare haapaoraa tamarii, i fifi roa ˈi te mau taata maimi ia haapapu i te ohipa ta ratou e faatupu i nia i te mau tamarii. Parau mau, e manaˈo maitai to te tahi mau taata e turu ra i te mau fare haapaoraa tamarii. No reira, i roto i ta ˈna buka Te mau fare haapaoraa tamarii (beretane), te parau ra o Alison Clarke-Stewart e: “Te parau maitai apî i matara mai na roto i te taatoaraa o taua mau maimiraa ra i faatupuhia i Canada, i Beretane, i Tuete, i Tchécoslovaquie e i te mau Etats-Unis teie ïa, mai te peu e e mea maitai te aupururaa, eita ïa te mau fare haapaoraa tamarii e haafifi i te tupuraa o te feruriraa o te mau tamarii.” Te faaite atoa nei te tahi mau maimiraa e te fanaˈo nei te mau tamarii no roto mai i te mau utuafare fetii navai ore i te mau faaanaanataeraa i te pae o te feruriraa e faatupuhia ra i te fare haapaoraa tamarii.
Area râ, te faaara ra te feia maimi ra o Belsky e o Steinberg e: “I roto i te rahiraa o te mau tupuraa, ua faatupuhia te mau maimiraa i nia i te mau fare haapaoraa tamarii e vai ra i roto i te mau fare haapiiraa tuatoru, aore ra tei taatihia ia ratou. E itehia ïa i reira te mau porotarama faataa-maitai-hia, mea navai te feia rave ohipa ia faaauhia i te rahiraa o te mau tamarii. (...) Teie râ, e ere te rahiraa o te mau fare haapaoraa tamarii i reira te mau metua e vaiiho ai i ta ratou mau tamarii mai te reira te huru e peneiaˈe e ere iho â i te mea maitai roa.” Eaha ïa te huru o te mau tamarii e vaiihohia ra i roto i te mau fare haapaoraa tamarii faito au noa? Te pahono mai nei o Belsky e o Steinberg e: “E mea iti roa ta matou i ite no nia i te ohipa a te mau fare haapaoraa tamarii i nia i te mau tamarii.” — Vea Te tupu-maite-raa te tamarii (beretane), buka 49, api 929, 930.
Mea iti roa ˈtu â ïa te mea i itehia no nia i te ohipa a te haapaoraa i te tamarii i roto i te utuafare taitahi. E au ra e mea iti roa te faaanaanataeraa a te mama haapao i nia i te tupu-maite-raa o te feruriraa e o te here o te tamarii. Te hepohepo noa ra oia i te pae no te maa e eiaha atoa te tamarii ia rave i te mau ohipa nevaneva e a hoˈi noa mai ai te mama. E e pinepine hoi te roohia ˈtu te mama e te parahi noa ra oia i mua i te afata teata.
E mea iti atoa hoi te mau mea i itehia no nia i te huru o te ohipa a te fare haapaoraa tamarii i nia i te mau auraa i te pae no te here e vai ra i rotopu i te mama iho e te tamarii, aore ra no nia i te au-rahi-raa te tamarii i te feia e haapao ra ia ˈna. Ua haapapu mai râ te mau uiuiraa manaˈo e ia anihia ˈtu ia ratou ia maiti i rotopu i te mama iho e te mama haapao, no te rahiraa o te tamarii mea au aˈe na ratou to ratou iho mama.
Te mau fifi e itehia ra ia amuimui atu e te tahi atu mau tamarii
Te faufaa o te mau fare haapaoraa tamarii teie ïa, i reira te tamarii e haapii ai ia faahoa maitai e te tahi atu pae. Te vai ra hoi te pae ino. Te horoa mai nei te Bibilia i teie aˈoraa: “E ino te parau maitai i te amuiraa iino ra.” (Korinetia 1, 15:33). Te faaite mai nei te mau uiuiraa manaˈo i haahia i te mau Etats-Unis e i Europa no nia i te mau tamarii e vaiihohia ra i roto i te mau fare haapaoraa tamarii e e riro mai ratou ‘ei mea aa roa, eita e faaroo i te parau a te mau taata paari, e hinaaro e faatere, e auraro ore e te faaroo ore i te aˈoraa ia faaau-anaˈe-hia ratou i te mau tamarii i haapaohia i te fare’.
Te faahua parau ra o Alison Clarke-Stewart e teie mau huru ra “e tapao ïa te reira e te paari maira oia e mea au na ˈna e ora i rotopu i te taata e eiaha tatou e haapeapea no te reira”. Eita râ teie mau parau e tamahanahana noa ˈˈe i te mau metua o te ite ra i ta ratou tamarii, i mutaa iho e mea faaroo roa, i te riroraa mai ei tamarii peu ino, no te mau metua iho â ra e imi ra i te mau ravea atoa no te haapii i ta ratou mau tamarii i te mau faaueraa tumu a te Bibilia. — Ephesia 4:29.
Te mau fifi i te pae no te oraora-maitai-raa
Te vai atoa ra te mau fifi i te pae no te oraora-maitai-raa o te mau tamarii i roto i te fare haapaoraa tamarii. Ia au i te CDC (Pû marite no te maimiraa i te mau maˈi), “e mea ru roa ia maimi i te tahi mau maˈi e roo-tamau-hia ra e te mau tamarii i roto i te mau fare haapaoraa tamarii”. I rotopu i te mau maˈi piihia e maˈi no te mau fare haapaoraa tamarii, te vai nei te hépatite A, te shigellose (te tumu no te mau mauiui opu ino mau) e te mau maˈi haapê B e faatupuhia ra e te bactérie Haemophilus influenza. E mea pinepine te tupu mai te fiva e te hi. Te tumu o taua mau maˈi ra teie ïa, no te rahi o te mau tamarii i roto i te hoê fare e e mea au hoi na ratou te tuu i roto i to ratou vaha te mau huru mea atoa e aita hoi ratou i haapiihia i te mau peu maitai i te pae no te oraraa mâ.
I roto i te hoê fare aupururaa haapao maitai, e tia ia ara i roto i taua tuhaa ra. “Te haapii nei matou i te mau tamarii ia horoi i to ratou rima i muri aˈe i to ratou haereraa ˈtu i te piha haumitiraa”, ta Delores Alexander vahine ïa, toroa aˈo i roto i te mau fare haapaoraa tamarii, i faataa mai, “eita matou e farii i te mau tamarii ta matou e ite ra e e maˈi to ratou”. I to ˈna aˈe pae, te parau ra o Bernice Spence, e faatere hoi i te hoê fare haapaoraa tamarii e: “Ia mauiui noa ˈtu te hoê tamarii i te reira iho â mahana, e pinepine matou i te niuniu i te mau metua ia tii mai e ia faahoˈi ia ˈna i te fare.” Te tahi atu â mau ravea paruru faufaa teie ïa, ia hiˈopoa-tamau-hia te mau rave ohipa e te mau tamarii e te taote.
Noa ˈtu â ïa te reira, te faˈi nei te taata maimi ra o Clarke-Stewart e “mea oioi aˈe te mau tamarii e vai ra i roto i te mau fare haapaoraa tamarii i te roohia i te hupe anoi i te fiva, te maˈi puupuu, te hupe e te hota i te mau tamarii e faaea ra i te fare iho. (...) Te tiiraa ˈtu i ta ratou tamarii e tahe ra te hupe peneiaˈe o te utua ïa e roohia e te mau mama e vaiiho ra i ta ratou tamarii i roto i te hoê fare haapaoraa tamarii i te taime e te rave ra ratou i te ohipa”. Area râ ia au i tei hohorahia na mua ˈˈe, te vai ra te mau fifi rahi aˈe i to te hupe. Eaha te auraa o te reira mau mea atoa no te mau mama e manaˈo ra e e rave i te ohipa?
[Tumu parau tarenihia i te api 6]
Te mau fare haapaoraa tamarii e te mau hamani-ino-raa i te pae taatiraa
Aita i maoro aˈenei, ua parare rahi te parau no te mau hamani-ino-raa i ravehia e te tahi mau rave ohipa i nia i te mau tamarii e vai ra i roto i te mau fare haapaoraa tamarii. Ua riro anei teie mau fare ei pû no te feia e hinaaro i te mau taatiraa pae tino e te mau tamarii e no te feia e au ra i te mau hohoˈa faufau no nia i te tamarii?
Aita roa ˈtu vetahi mau mama haapao tamarii i au i teie huru uiraa. Teie ta Bernice Spence, vahine faatere i te hoê fare haapaoraa tamarii i parau: “Mea riri roa na ˈu te reira. Aita roa ˈtu vau e au ra ia faainohia te roo o te mau fare haapaoraa tamarii. Te rahiraa o te mau taata ta ˈu i matau i roto i te mau fare haapaoraa tamarii e mau taata haapao maitai ïa e te haapeapea ra ratou no te mau tamarii.”
Ua haamau râ vetahi mau faatere i te mau faaotiraa etaeta. Ua tauaparau te A ara mai na! e o Doby Flowers, vahine mono faatere no te Piha no te pae o te tupu-maite-raa te tamarii no te oire o New-York. Ua hau atu i te 40 000 mau tamarii i roto i te mau fare haapaoraa tamarii o ta ˈna e hiˈopoa nei. Ua faˈi oia e: “Te maiti maitai nei matou i ta matou feia rave ohipa. Te hiˈopoa nei matou e aita anei ratou i tapeahia no te taparahiraa aore ra no te hamani-ino-raa i te mau tamarii. Mai te matahiti 1984 maira, te rave nei matou i te tapao o to ratou rimarima.”
Mea au anei na te feia hamani ino i te tamarii i te pae taatiraa i te ohipa i roto i te mau fare haapaoraa tamarii? Te pahono nei te potii ra o Flowers e: “Te vai ra te feia e hinaaro i te mau taatiraa pae tino e te mau tamarii i roto i te haapaoraa, i te haavaraa e i roto i te fare haapiiraa. E itehia ratou i rotopu i te feia moni e te feia veve, i roto i te mau toroa atoa, i te mau nunaa atoa e te mau huru oraraa atoa.” Tera râ, mai ta te taote o Roland Summit, taote aravihi no te pae o te feruriraa e rapaau ra i te mau tamarii o tei hamani-ino-hia i te pae taatiraa, e faahiti ra “e rahi atu â te fifi no te hoê tamarii ia hamani-ino-hia oia,inaha, te erehia ra oia i te mau aupururaa a to ˈna metua vahine.”
Eaha ˈtura ïa ta te mau metua e nehenehe e rave mai te peu e te haere tamau nei ta ratou mau tamarii i roto i te hoê fare haapaoraa tamarii? Te parau ra o Doby Flowers e: “A faaroo i ta outou tamarii. A parahi e a aparau atu e o ˈna. A ara maite i te mau tauiuiraa e itehia ra i roto i to ˈna huru, e te mau tapao o to ˈna hepohepo, mai te omaharaa i te roˈi i te po aore ra te hoê au ore rahi taue no te fare haapaoraa tamarii.” Ua riro mau te haapiiraa i te tamarii e te ara-maite-raa o te mau metua ei paruru hau aˈe i te maitai i mua i te mau hamani-ino-raa i te pae taatiraa. — Hiˈo i te A ara mai na! no te 22 no eperera 1985, “Te mau hamani-ino-raa i te mau tamarii — Te mau ravea no te paruru ia ratou”.
[Hohoˈa i te api 5]
Eaha te ohipa a te fare haapaoraa tamarii i nia i te mau auraa e vai ra i rotopu i te mama e to ˈna tamarii?