Te faatitiauaraa i te pae tapihooraa tauihaa e ta outou ravea no te hoo mai

I TE avae novema 1985, ua tae maira ta te hoê mitionare marite e ora ra i Tapone, te tino moni ra e 2 000 dala marite, ta to ˈna metua vahine i hapono mai, o te faatia ia ˈna ia hoˈi atu i te mau Etats-Unis i te tau veavea i muri aˈe no te mau tau faafaaearaa. Te hoo o te moni tapone i taua taime ra, e 200 yens ïa hoê dala marite, ahiri teie taata i taui oioi noa i ta ˈna moni, ua noaa ïa ia ˈna e 400 000 yens. Aita, ua opua aˈera oia e tiai i te taime e hoo mai ai oia i ta ˈna titeti manureva i te avae tiurai 1986. I rotopu râ i taua tau ra, ua topa te dala marite i raro 160 yens; te mau 2 000 dala marite, e 320 000 yens noa ˈtura ïa. Ua pau ïa taua mitionare e 80 000 yens no to ˈna noa tapearaa i ta ˈna moni e hitu avae te roaraa. O tei navai i te omuaraa no te aufau i to ˈna parahiraa i nia i te manureva e to ta ˈna vahine, eita ˈtura ïa e navai faahou.

E ere noa te feia ratere e haere ra i te mau fenua ěê teie e roohia nei i te toparaa o te dala marite. I te mau Etats-Unis, ua riro atoa te feia i hoo mai, aita i maoro aˈenei, i te mau taoˈa na Tapone mai aore ra na Europa Tooa o te râ mai, ei feia i roohia i teie fifi. Te faaite ra te tahi mau tuatapaparaa e, i te mau Etats-Unis, ua maraa te moni o te mau pereoo, te mau afata pataraa hohoˈa, te mau uati e tae noa ˈtu te mau uaina e te mau pata paari i faataehia mai, i nia i te faito 10 e tae atu i te 20 %, i te matahiti i mairi aˈenei. Ei hiˈoraa, te hoê afata pataraa hohoˈa tapone faahiahia roa ˈˈe i hoohia e 400 dala marite i te avae atopa 1985, e hoohia ïa e 450 dala marite i te avae tiunu 1986, o te hoê ïa maraaraa rahi 12,5 %. Ia au i te hoê taata tuatapapa i te pae o te moni no marite, “ia tauiui faahou â te faito o te moni taui, mea papu e e ite atu tatou i te mau maraaraa o te moni o te mau tauihaa, rahi roa ˈtu â”.

Teie râ, ua riro te maraaraa o te moni o te mau tauihaa ei hoê noa tupuraa o teie fifi. Mea teimaha roa teie tupuraa i te pae faanavairaa faufaa no te mau pû ohiparaa i Tapone e i Heremani Tooa o te râ. A maraa noa ˈi te moni o te hoê afata pataraa hohoˈa i rotopu tau avae mai te 400 i nia i te 450 dala marite, te topa ra ïa taua tauihaa noa râ ia hoohia mai i te moni tapone mai te 98 000 i te 78 000 yens. Te manaˈohia ra e ua pau te hoê o te mau fare hamaniraa tauihaa uira rahi roa ˈˈe i Tapone, e 30 milioni dala marite i te mau taime atoa a topa ˈi te dala marite i raro hoê yen ia faauhia i te moni tapone. Hoê â te mau fifi i te pae o te hamaniraa pereoo, te hamaniraa auri, te hamaniraa ahu e i roto i te tahi atu â mau hamaniraa e titau i te hooraa ˈtu i to rapae.

Ia tamau noa ratou i te hoo rahi atu, e farii te mau pû ohiparaa rarahi ia faatopa roa ˈtu i ta ratou moni i raro e ia faaiti i ta ratou moni apî. No te mea eita ratou e nehenehe e amo i teie huru pau, e topatari roa te mau pû ohiparaa nainai aˈe. Ia au i te Mainichi Shimbun, te hoê o te mau vea rahi roa ˈˈe no Tokyo, te reira tei roohia i na 292 totaiete tapone i rotopu i te avae atopa 1985 e te avae atete 1986. No reira, i te matahiti i mairi aˈenei, ua ite mai te mau rave ohipa tapone i te maraaraa nainai roa ˈˈe o ta ratou moni avae a 31 matahiti i teie nei, oia hoi fatata e 4,5 %. Ua maraa te faito o te mau taata aita e ohipa i nia i te 2,9 %, te faito rahi roa ˈˈe ïa mai te matahiti 1953 maira. Ia au i te peretiteni o te Taatiraa tapone o te feia fatu ohipa, e nehenehe e mataˈu e e “maraa [teie faito] i nia i te 7 e tae atu i te 8 %”.

Te mau faahopearaa o te aifaito-ore-raa i te pae tapihooraa tauihaa

No te aha râ hoi teie toparaa o te dala marite? Ei faaohieraa, e faahopearaa teie fifi no te faatitiauaraa tuutuu ore i te pae tapihooraa tauihaa e faatupuhia nei e te mau fenua e rave rau o te ao nei. Te hoo atu nei te tahi mau fenua i te mau tauihaa i to rapae hau atu i ta ratou e faatae mai nei, e te faahopearaa, o te hoê ïa moni apî. O te reira ïa te huru, ei hiˈoraa, i Canada e i Tapone, 18,6 milia dala marite ta te tahi apî no te matahiti 1986 e e 82,7 milia dala marite ta te tahi.

I te tahi aˈe pae, te faatae mai nei te tahi mau fenua mai te mau Etats-Unis, i teie nei, i te mau tauihaa, hau atu i ta ratou e hapono atu nei i to rapae. Mea papu maitai te mau faahopearaa o te hoê tupuraa mai teie i nia i te pae faanavairaa faufaa o te fenua iho. E faatupu te pau e itehia mai i reira, i te hoê maraaraa rahi roa o te feia aita e ohipa e e haaparuparu te reira i te pae faanavairaa faufaa.

No to ratou ite-maite-raa e e au te maitairaa o te pae faanavairaa faufaa o te ao taatoa nei i te maitairaa o te pae faanavairaa faufaa marite, ua haaputuputu te mau faatere hau i te pae o te moni e te feia faatere i te mau fare moni rahi o na fenua rahi e pae i haere i mua i te pae faanavairaa faufaa, i te avae setepa 1985 ra e ua faaau ratou e ia faatopahia te dala marite i raro aˈe i te tahi atu mau moni faahiahia roa ˈˈe. Auaa teie toparaa o te dala marite, mai tei manaˈohia ra, e mâmâ-rii-hia mai te mau tauihaa marite e e hoo-rahi-hia ˈˈe i te mau fenua ěê, o te nehenehe ïa e faarahi i te mau hooraa ˈtu i to rapae a te mau Etats-Unis. I te pae hooraa i roto i te fenua iho, e topa rii ïa te hooraa no te mea e maraa te moni o te mau mea i nia. Mai tei manaˈohia, e nehenehe ïa te mau Etats-Unis e faaiti i to ratou pau i te pae tapihooraa tauihaa.

Mai te haamataraahia i te faaohipa i teie tabula, ua topa te dala marite i raro i nia i te faito e 20 % ia faaauhia i te mark, te yen, te farane e te tahi atu â mau moni faahiahia roa ˈˈe. Ua taui anei râ te reira e ia faatupu roa ˈtu i te mau faahopearaa i nia i te aifaito-ore-raa i te pae tapihooraa tauihaa a te mau Etats-Unis? Ma te paraparau atu i te feia toroa i te pae tapihooraa tauihaa e te mau melo o te faatereraa tapone, ua parau o Malcolm Baldridge, te papai parau a te Hau marite i te pae Tapihooraa tauihaa, i te matahiti i mairi aˈenei e: “Noa ˈtu te mau faatitiaifaroraa i faatupuhia i te pae tauiraa moni, eita te pau i te pae tapihooraa tauihaa [i rotopu i te mau Etats-Unis e Tapone] e faaitihia i teie nei matahiti.”

Inaha, mea au roa iho â na te mau marite te mau tauihaa e faataehia mai nei. No reira te mau faataeraa mai i te mau pereoo tapone i fatata roa ˈi i te aifaito i te matahiti 1986 ra i to te matahiti 1985. No te mea hoi ua maraa te moni o te pereoo tataitahi, e fatata roa taua numera taatoa noa râ o te mau pereoo i faataehia mai, te faahopearaa, o te hoê ïa maraaraa, eiaha râ te hoê toparaa o te faufaa taatoa o te mau faataeraa mai. I te pae hopea, ua maraa te pau a te mau Etats-Unis i te pae tapihooraa tauihaa mai te 118 milia dala marite i te matahiti 1985 i nia i te hoê numera aitâ i itehia aˈenei 175 milia i te matahiti 1986, fatata hoê tuhaa i nia i te toru o teie pau rarahi tei faatupuhia ïa i te pae o te mau hooraa i rotopu ia ˈna e ia Tapone.

Eita teie e tupu nei i Tapone e te mau Etats-Unis e taotia-noa-hia ˈtu i nia i teie noa nau fenua. E au te faatitiauaraa i te pae tapihooraa tauihaa ia tatou paatoa. Eaha râ to te reira tumu? Eaha te nehenehe e ravehia? Te vai ra anei te hoê ravea papu maitai?

[Hohoˈa i te api 18]

No te aha te moni o te hoê afata pataraa hohoˈa tapone faahiahia roa e maraa ˈi mai te 400 i nia i te 450 dala marite i roto noa tau avae?