Baranaba—“Te tamaiti o te tamahanahanaraa”
EAHA te taime hopea outou i te tamahanahanaraahia e te hoê hoa? Te haamanaˈo ra anei outou i te taime hopea o to outou tamahanahanaraa i te tahi atu taata? I te tahi taime, e hinaaro paatoa tatou i te faaitoitoraa, e e mauruuru rahi to tatou i te feia e horoa i te reira ma te here! E titau te tamahanahanaraa ia rave i te taime no te faaroo, no te taa i te huru, e no te tauturu. Ua ineine anei outou no te na reira?
O Baranaba te tahi taata o tei faaite i teie anaanatae mau i roto i te hoê faito faahiahia mau, o tei riro na ei “taata maitai hoi oia, e ua î i te [varua moˈa] e te faaroo.” (Ohipa 11:24) No te aha e tauaparauhia i no nia ia Baranaba? Eaha ta ˈna i rave i faahitihia i teie mau parau no nia ia ˈna?
Te hoê taata tauturu hamani maitai
O Iosepha to ˈna iˈoa, ua horoa râ te mau aposetolo i te hoê iˈoa pii o tei tano maitai i to ˈna huru—Baranaba, oia hoi te auraa “te tamaiti o te [“tamahanahanaraa,” MN].”a (Ohipa 4:36) No haamau-noa-hia ˈtura te amuiraa kerisetiano. Te manaˈo ra vetahi e ua riro na o Baranaba ei pǐpǐ na Iesu. (Luka 10:1, 2) Noa ˈtu e ua tano aore ra aita, ua horoa maira oia i te hoê hiˈoraa maitai no ˈna iho.
I muri noa ˈˈe i te Penetekose 33 T.T., ua hoo o Baranaba, e ati Levi hoi oia no te motu no Kupero, ma te aau tae i te tahi mau fenua e ua horoa oia i te moni na te mau aposetolo. No te aha oia i na reira ˈi? Te faaite ra te faatiaraa i roto i te buka Ohipa ia tatou e, i rotopu i te mau Kerisetiano no Ierusalema i taua taime ra, ua “tufahia ihora na ratou atoa e au maite aˈera.” Ua ite maitai iho â o Baranaba e te vai ra te hoê hinaaro, e ua rave atura oia i te hoê ohipa ma te mahanahana. (Ohipa 4:34-37) E taata moni paha oia, aita râ oia i haamarirau i te pûpû i ta ˈna mau taoˈa materia e ia ˈna iho no te faahaere i te mau faufaa o te Basileia i mua.b “I te mau vahi atoa e ite o Baranaba i te taata aore ra i te mau huru tupuraa e titau ra i te faaitoitoraa, ua horoa oia i te mau faaitoitoraa atoa tei maraa ia ˈna,” o ta te taata ite ra o F. F. Bruce ïa e parau ra. Te matara maira te reira i roto i te piti o te tupuraa i reira oia e itehia ˈi.
I te area matahiti 36 T.T., ua tamata o Saulo no Tareso (o tei riro mai te aposetolo Paulo i muri iho), e Kerisetiano hoi oia i taua taime ra, i te farerei i te amuiraa no Ierusalema, tera râ, ua “mǎtaˈu anaˈe ihora ratou ia ˈna, aore i faaroo e, e pǐpǐ oia.” E nafea oia ia haapapu i te amuiraa e ua taui mau â oia i te faaroo e aita oia e opua ra ma te haavarevare i te faaore faahou i te amuiraa? “Ua [tauturu] aˈera Baranaba [ia ˈna], aratai atura ia ˈna i te mau aposetolo ra.”—Ohipa 9:26, 27; MN; Galatia 1:13, 18, 19.
Aita i haapapuhia e no te aha o Baranaba i tiaturi ai ia Saulo. Noa ˈtu eaha te tupuraa, ua ora na “te tamaiti o te tamahanahanaraa” ia au i te auraa o to ˈna iˈoa pii na roto i te faarooraa ia Saulo e i te tautururaa ia ˈna ia matara mai roto mai i te hoê fifi e au ra e aita e ravea. Noa ˈtu e ua hoˈi o Saulo i muri iho i to ˈna oire tumu ra o Tareso, ua tupu te auhoaraa i rotopu i na taata e piti. I te mau matahiti i muri iho, ua faatupu te reira i te mau faahopearaa faufaa.—Ohipa 9:30.
I Anetiohia
I te area matahiti 45 T.T., ua tae roa te parau apî no nia i te mau ohipa maere e tupu ra i Anetiohia no Suria—oia hoi e rave rahi feia o taua oire ra e paraparau ra i te reo Heleni, tei riro mai ei feia faaroo. Ua tono atura te amuiraa ia Baranaba no te hiˈopoa maitai e no te faanahonaho i te ohipa i reira. Aita ratou i nehenehe e rave i te hoê maitiraa paari aˈe. Te na ô ra o Luka e: “E tae atura oia i reira, e ite atura i te hamani maitai o te Atua, oaoa ˈtura, e aˈo atura ia ratou atoa ia ati atu i te Fatu ma te aau atoa. E taata maitai hoi oia, e ua î i te [varua moˈa] e te faaroo; e te feia rahi hoi tei amuihia i te Fatu ra.”—Ohipa 11:22-24.
E ere o te reira anaˈe ta ˈna i rave. Ia au i te parau a te taata ite ra o Giuseppe Ricciotti, “e taata ohipa o Baranaba, e ua taa oioi ia ˈna i te faufaaraa ia rave i te ohipa no te haapapu e e horoa mai teie huru ruperuperaa faahiahia roa i te hoê ootiraa rahi. No reira i hinaaro-matamua-hia ˈi te feia rave ohipa no te ootiraa.” I te mea e no Kupero oia, ua matau iho â paha ïa o Baranaba i te amuimui atu i te mau Etene. Ua manaˈo paha oia e ua aravihi maitai oia no te poro i te mau etene. Tera râ, ua ineine oia i te faaô mai ia vetahi ê i roto i teie ohipa anaanatae e te faaitoito.
Ua manaˈo atura o Baranaba ia Saulo. Ua faarooroo paha o Baranaba i te parau tohu i faaitehia ia Anania i te taime a taui ai o Saulo i te faaroo, oia hoi o te taata hamani ino i tahito ra te ‘farii maitihia, no te hopoi i te iˈoa o Iesu i mua i te aro o te mau Etene.’ (Ohipa 9:15) No reira, reva ˈtura o Baranaba i Tareso—tau 200 kilometera te atea no te tere atu i reira—e imi ia Saulo. Ua ohipa amui raua, ei mau hoa, hoê matahiti taatoa, e “i Anetiohia na” i taua tau ra “te mairiraahia to te mau pǐpǐ iˈoa e [K]erisetiano.”—Ohipa 11:25, 26.
I te roaraa o te faatereraa a Kalaudio, Ohi 11:28 ua tupu aˈera te oˈe rahi i roto e rave rau mau vahi o te Hau emepera Roma. Ia au i te parau a te taata tuatapapa aamu ati Iuda ra o Josèphe, i Ierusalema “e rave rahi taata tei pohe no te mea aita ta ratou e ravea ia noaa mai te maa.” No reira, “ua opua ihora” te mau pǐpǐ i Anetiohia “e hapono te taata atoa i te taoˈa e au ia ˈna ihora, ei tauturu atu i te mau taeae i parahi i Iudea ra. I na reira ˈtura hoi ratou, hapono atura i te mau peresibutero i te rima o Baranaba raua o Saulo ra.” I muri aˈe i te rave-faahope-raa i taua ohipa ra, ua hoˈi atura raua e o Ioane Mareko i Anetiohia, i reira to raua nominoraahia ei peropheta e ei orometua o te amuiraa.—Ohipa 11:29, 30; 12:25; 13:1.
Te hoê tuhaa taviniraa mitionare taa ê
Ua tupu atura te hoê ohipa maere mau. “E te haamori ra ratou [“ia Iehova,” MN] ma te haapaeraa maa, ua parau maira te [varua moˈa], A faataa mai na ia Baranaba raua o Saulo, no te ohipa i haapaohia e au na raua ra.” A feruri na! Ua faaue te varua o Iehova e ia horoahia na raua te hoê tuhaa taviniraa taa ê. “E o raua hoi i tonohia e te [varua moˈa] ra, haere tia ˈtura ïa i Seleukia; e mai reira hoi, fano atura raua i Kupero.” Ua tano mau â ia piihia o Baranaba e aposetolo, aore ra tei tonohia.—Ohipa 13:2, 4; 14:14.
I muri aˈe i to raua fanoraa na Kupero e to raua faatauiraa i te faaroo a Serigio Paulo, te faatere mataeinaa Roma o te motu, ua fano atura raua i Perege, i te pae tahatai apatoa o te râ no Asia Iti, i reira to Ioane Mareko faarueraa mai ia raua e hoˈi atura i Ierusalema. (Ohipa 13:13) E au ra e tae mai i taua taime ra, ua rave na o Baranaba i te tiaraa upoo, peneiaˈe ei hoa aravihi aˈe. Tera râ, mai taua taime ra, na Saulo atura ïa (oia hoi o Paulo) i rave i te upoo. (A faaau e te Ohipa 13:7, 13, 16; 15:2.) Ua inoino anei o Baranaba i teie tupuraa? Aita, e Kerisetiano paari oia o tei farii ma te haehaa e te faaohipa atoa ra o Iehova i to ˈna hoa ma te puai. Na roto i to raua arai, ua hinaaro noa o Iehova e ia faaroohia te parau apî maitai i te tahi atu mau tuhaa fenua.
Inaha, na mua ˈˈe raua i tiahi-ê-hia ˈi i rapaeau ia Anetiohia i Pisidia, ua faaroohia te parau a te Atua i taua fenua taatoa ra na roto i te arai o Paulo raua o Baranaba, e e rave rahi taata o tei farii i te poroi. (Ohipa 13:43, 48-52) I Ikonio, “e feia rahi hoi to te ati Iuda e te Heleni i faaroo.” Ua turai te reira ia Paulo raua o Baranaba ia parahi maoro i reira, ‘i te parauraa i te parau a [“Iehova,” MN] ma te mǎtaˈu ore, e ua tuu maira i te tapao e te semeio na to raua rima e rave.’ I to raua faarooraa e te opuahia ra e pehi ia raua i te ofai, ua horo ê atura raua ma te paari e ua tamau atura i te rave i taua ra ohipa i Lukaonia, i Lusetera, e i Derebe. Noa ˈtu te mau tupuraa atâta i Lusetera, ua tamau noa o Baranaba raua o Paulo “i te faaitoitoraa i te aau o te mau pǐpǐ, e te aˈoraa ˈtu ia ratou ia mau papu maite â ratou i te parau; e te na ôraa ˈtu e, E na roto tatou i te pohe rahi e ô atu ai i te basileia o te Atua ra.”—Ohipa 14:1-7, 19-22.
Aita nau toopiti taata poro itoito i vaiiho i te reira ia haamǎtaˈu ia raua iho. Ua tamau râ raua i te hoˈi e patu i te mau Kerisetiano apî i te mau vahi i reira raua i te faarururaa i te mau patoiraa uˈana, ma te manaˈoraa e tauturu i te feia aravihi no te amo i te tiaraa upoo i roto i te mau amuiraa apî.
Te parau o te peritomeraa
Tau 16 matahiti i muri aˈe i te Penetekose 33 T.T., ua apiti atoa o Baranaba i roto i teie parau faufaa roa o te peritomeraa. “Ua haere maira e toofanu mau taata [i Anetiohia no Suria] mai Iudea mai e ua haapii maira i te mau taeae, na ô maira, Ia ore outou ia peritomehia mai te peu a Mose ra, e ore outou e ora.” Ua ite o Baranaba e o Paulo ma te paari e e ere i te reira, e te aimârô noa nei ra raua i nia i teie tumu parau. Maoti i te faatupu i to raua tiaraa mana, ua ite papu raua e e tia ia faaafarohia teie uiraa no te parururaa i te vai-maitai-raa o te huitaeae. Ua tuu atura raua i te uiraa i te tino aratai i Ierusalema, i reira ta raua mau parau faataa e tauturu ai no te faaafaro i teie fifi. I muri iho, ua tonohia ˈtura o Paulo raua Baranaba, o tei faahohoˈahia mai te “pue taeae here o tei faaruru i to raua [“nephe,” MN], no te iˈoa o to tatou Fatu o Iesu Mesia,” no te faaara i te faaotiraa i te mau taeae i Anetiohia. I te taioraahia te rata no ǒ mai i te tino aratai ra, e na roto i te mau oreroraa i vauvauhia, ua “oaoa ˈtura ma te mauruuru [“i taua faaitoitoraa ra,” MN]” e ua “itoitohia ˈtura” te amuiraa.—Ohipa 15:1, 2, 4, 25-32.
“Te mârô rahi”
I muri aˈe e rave rahi mau faatiaraa maitatai no nia ia ˈna, e manaˈo iho â paha ïa tatou e eita ta tatou e nehenehe e pee i te hiˈoraa o Baranaba. Tera râ, e taata tia ore “te tamaiti o te tamahanahanaraa” mai ia tatou paatoa. I te taime a opua ˈi o ˈna e o Paulo i te piti o to raua tere mitionare no te farerei i te mau amuiraa, tupu ihora te hoê feiiraa. Ua opua aˈera o Baranaba e aratai atoa to ˈna taeae fetii o Ioane Mareko, aita râ o Paulo i manaˈo e mea tano, mai te taime a faarue mai ai Ioane Mareko ia raua i to raua tere mitionare matamua. Tupu atura hoi “te mârô rahi ia raua iho, e taa ê atura raua, rave atura Baranaba ia Mareko, fano atura i Kupero,” area “o Paulo ra, apiti atura ïa ia Sila, e reva ˈtura” na te tahi atu eˈa ê.—Ohipa 15:36-40.
Auê te oto e! Tera râ, te haapii maira teie tupuraa ia tatou i te tahi mau mea no nia i te huru o Baranaba. “Ua riro noa ei haamaitairaa na Baranaba o tei ineine noa i te rave i te hoê faaotiraa atâta e te tuuraa i te tiaturiraa i nia ia Mareko no te piti o te taime,” o ta te hoê taata ite ïa e parau ra. Mai ta taua taata papai ra i faahiti, “ua tauturu [paha] te tuuraa i te tiaturiraa o Baranaba i nia ia Mareko ia patu oia i to ˈna iho tiaturiraa e ua riro atoa te reira mai te hoê faaitoitoraa no te tapea maite i ta ˈna faaotiraa.” Ei faahopearaa, ua haapapu-maitai-hia taua tiaturiraa ra, tau mahana i muri aˈe i te taime a farii atoa ˈi o Paulo i te faufaaraa o Mareko i roto i te taviniraa kerisetiano.—Timoteo 2, 4:11; a faaau e te Kolosa 4:10.
E nehenehe te hiˈoraa o Baranaba e turai ia tatou ia faaherehere i te taime no te faaroo atu, no te taa i te huru, no te faaitoito i te feia paruparu e no te horoa atoa i te tauturu papu i te mau taime atoa tei roto tatou i te hinaaro. Ua riro te vahi faahiahia roa ˈˈe o to ˈna anaanatae mau i te taviniraa i to ˈna mau taeae ma te mǎrû e te itoito, mai te mau faahopearaa maitatai ta ˈna e faatupu mai ei faaitoitoraa. Auê ïa haamaitairaa i te iteraa i te mau taata mai ia Baranaba ra i te huru i roto i ta tatou amuiraa i teie mahana!
[Nota i raro i te api]
a Te piiraa i te hoê taata “te tamaiti o” te hoê huru maitai, te haamatara ra ïa i te hoê huru faahiahia roa ˈˈe. (A hiˈo i te Deuteronomi 3:18, nota i raro i te api, MN.) I te senekele matamua, e matauhia na i te faaohipa i te mau iˈoa pii o tei huti i te ara-maite-raa i nia i te mau huru maitatai o te hoê taata. (A faaau e te Mareko 3:17.) Hoê huru haamauruururaa teie a te huiraatira.
b I to ratou hiˈopoaraa i te mea i haamauhia e te Ture a Mose, ua uiui vetahi e mea nafea to Baranaba, te hoê ati Levi, faturaa i te hoê tuhaa fenua. (Numera 18:20) E tia râ ia tapaohia e aita i papu e tei Paletetina anei te fenua aore ra tei Kupero. Hau atu, peneiaˈe e e tuhaa fenua hunaraa noa te reira i hoohia mai e Baranaba i te vahi no Ierusalema. Noa ˈtu râ, ua hoo o Baranaba i to ˈna fenua no te tauturu ia vetahi ê.
[Hohoˈa i te api 23]
E ‘taata maitai hoi o Baranaba, e ua î oia i te [varua moˈa] e te faaroo’