Te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa”—No roto anei i te Bibilia?
TE 22 no Atopa 1844, e taio mahana i tiai-rahi-hia e tau 50 000 taata i te Pae Hitia o te râ o te mau Hau Amui no Marite. Ua parau na hoi to ratou aratai faaroo ra o William Miller e e hoˈi mai o Iesu Mesia i taua mahana ra. Ua tiai noa ˈtura te mau pǐpǐ a Miller i roto i ta ratou mau vahi putuputuraa e po noa ˈtura. Ua po atura e ua ao maira, e aitâ te Fatu i fa mai. No to ratou inoino, ua hoˈi atura ratou i te fare e ua haamanaˈohia ˈtura taua mahana ra mai te mahana “Inoinoraa Rahi.”
Teie râ, ua mono maira te tiaturiraa i te inoinoraa. Ua manuïa te hoê vahine apî o Ellen Harmon te iˈoa, i te faatiaturi i te hoê pǔpǔ iti pǐpǐ a Miller e, ua faaite mai te Atua ia ˈna na roto i te orama e ua tano ta ratou numeraraa i te tau. Ua tiaturi oia e ua tupu iho â te hoê ohipa faufaa roa i taua mahana ra—ua tomo ïa te Mesia i taua taime ra i roto i “te vahi moˈa roa o te hiero i nia i te raˈi.”
Hau atu i te hoê ahuru matahiti i muri iho, ua itea maira i te taata poro Ativenete ra o James White (o tei faaipoipo ia Ellen Harmon) te hoê pereota no te faataa i te huru o te ohipa a te Mesia mai te matahiti 1844 mai â. I roto i te vea ra Review and Herald o te 29 no Tenuare 1857, ua parau o White Tane e, ua haamata o Iesu i te hoê “haavaraa hiˈopoaraa.” Riro roa mai nei te reira ei tiaturiraa tumu na te tahi tau hitu mirioni taata e pii nei ia ratou, te mau Ativenete Mahana Hitu.
Teie râ, ua uiui na te tahi mau orometua faaturahia i roto i te Ekalesia Ativenete Mahana Hitu e, no roto mau anei te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa” i te Bibilia. No te aha ratou i feaa ˈi? Mai te peu e e Ativenete Mahana Hitu outou, e tia ia outou ia anaanatae i teie nei uiraa. Na mua roa râ, eaha mau na te “haavaraa hiˈopoaraa”?
Eaha mau na teie haapiiraa?
Te irava tumu e faahitihia ra no te turu i teie nei haapiiraa, o te Daniela 8:14 ïa. Te na ô ra teie irava e: “Ua parau atura oia ia ˈna, E piti tausani e toru hanere i te mahana ei reira te vahi moˈa e tamâhia ˈi.” No te mea e te na ôhia ra, “ei reira te vahi moˈa e tamâhia ˈi,” e rave rahi Ativenete o te faatuati nei i teie irava i te Levitiko pene 16. Te faataa nei teie pene i te tamâraa o te vahi moˈa e ravehia na e te tahuˈa rahi ati Iuda i te Mahana o te Taraehara. Te faatuea atoa nei ratou i te mau parau a Daniela e te Hebera pene 9, e faataa ra ia Iesu mai te Tahuˈa Rahi Teitei i nia i te raˈi. Te na ô ra te hoê orometua Ativenete Mahana Hitu e, ua niuhia teie nei haaferuriraa i nia i te ravea parauhia “faatuatiatiraa.” E itehia mai i te hoê taata “te hoê taˈo, mai te taˈo ra vahi moˈa i roto i te Dan. 8:14, hoê â taˈo i roto i te Lev. 16, e hoê â taˈo atoa i roto i te Heb. 7, 8, 9,” e e faaoti oia e “te vauvau ra teie mau irava atoa i te hoê â tumu parau.”
Teie te huru haaferuriraa a te mau Ativenete: E rave na te mau tahuˈa Iseraela no tahito ra i te hoê taviniraa tamahana i te tuhaa o te hiero parauhia te vahi Moˈa, o tei faatupu i te faaoreraa o te mau hara. I te Mahana o te Taraehara, e rave na te tahuˈa rahi i te hoê taviniraa tamatahiti i roto i te vahi Moˈa Roa (te piha i roto roa i te hiero) o tei faatupu i te tumâraa o te mau hara. Te faaoti nei ïa ratou e, e piti tuhaa i roto i te taviniraa autahuˈa a te Mesia i nia i te raˈi. Te tuhaa matamua, ua haamata ïa i to ˈna revaraa i nia i te raˈi i te senekele matamua ra, ua hope i te matahiti 1844, e ua faatupu i te faaoreraa o te mau hara. Te piti o te tuhaa, oia hoi te “tuhaa haavaraa,” ua haamata ïa i te 22 no Atopa 1844, te tupu noa râ i teie nei taime, e e faatupu oia i te tumâraa o te mau hara. Nafea teie tumâraa ia ravehia?
Mai te matahiti 1844 mai â, te parauhia ra e te hiˈopoa nei o Iesu i te mau ohipa ta te feia faaroo atoa (a tahi, te feia pohe, e i muri iho, te feia ora) i rave i roto i to ratou oraraa, no te faataa e e noaa anei ia ratou te ora mure ore. Teie maimiraa ïa tei parauhia, te “haavaraa hiˈopoaraa.” I muri aˈe i teie ohipa haavaraa i te taata, e tumâhia te mau hara a te feia i fariihia i muri aˈe i teie tamataraa, i roto i te mau buka tapaoraa. Area te feia i ore i fariihia ra, ia au ïa i te tatararaa a Ellen White, ‘e paraihia to ratou iˈoa i roto i te buka ora.’ No reira, “e faaotihia te utua a te taata atoa, e ora anei aore ra e pohe.” I reira ïa te vahi moˈa i nia i te raˈi e tamâhia ˈi e i reira atoa te Daniela 8:14 e tupu ai. Tera ïa te haapiiraa a te mau Ativenete Mahana Hitu. Teie râ, te faˈi nei te hoê vea Ativenete Mahana Hitu (Adventist Review) e: “Aita te pereota ra haavaraa hiˈopoaraa i roto i te Bibilia.”
Aita e tuatiraa i te pae no te taˈo
Ua haafeaa teie nei haapiiraa i te tahi mau Ativenete. Te na ô ra te hoê taata hiˈopoa e: “Te faaite ra te Aamu e ua ahoaho roa vetahi o to tatou mau aratai taiva ore i to ratou feruriraa i nia i ta tatou haapiiraa tumu no te haavaraa hiˈopoaraa.” I te mau matahiti i mairi aˈenei, o ta ˈna ïa e parau faahou ra, ua riro roa mai te ahoaho ei feaaraa, a haamata ˈi te mau orometua i te “faahapa i te tahi mau niu o ta tatou vauvauraa matauhia no nia i te vahi moˈa.” E tuatapapa anaˈe na i teie nei e piti o teie mau niu.
Niu matamua: Ua tuatihia te Daniela pene 8 i te Levitiko pene 16. E piti tuhaa e haafifi nei i teie nei manaˈo—te taˈo e te mau irava tapiri. A tahi, e rave anaˈe na i te taˈo. Te tiaturi nei te mau Ativenete e te ‘vahi moˈa tamâhia’ e faahitihia ra i roto i te pene 8 a Daniela, o te tupuraa ïa o te ‘vahi moˈa tamâhia’ i roto i te Levitiko pene 16. Ua farii-noa-hia teie nei faatuearaa e tae roa ˈtu i te taime a itea mai ai i te feia huri e, te taˈo ra “tamâhia” i roto i te Tatararaa a te Arii Iakobo (Beretane), e huriraa hape ïa o te hoê huru o te parau haa Hebera ra tsa·dhaqʹ (oia hoi “ia riro ei mea tia”) i faaohipahia i roto i te Daniela 8:14. Te na ô ra te orometua tuatapapa faaroo ra o Anthony A. Hoekema e: “Ua hape roa te huriraahia taua taˈo ra e tamâhia inaha, aita roa ˈtu te parau haa Hebera e hurihia nei e, tamâhia [oia hoi ta·herʹ], e faaohipahia ra i ǒ nei.”a Te faaohipahia ra teie taˈo i roto i te Levitiko pene 16, e te huri ra te Tatararaa a te Arii Iakobo i te mau huru o te taˈo ra ta·herʹ e, “tamâraa” e “mâ.” (Levitiko 16:19, 30) No reira, ua tano ïa te Orometua Hoekema ia faaoti oia e: “Ahiri e ua manaˈo o Daniela i te huru tamâraa i ravehia na i te Mahana o te Taraehara, e faaohipa ïa oia i te taˈo ra taheer [ta·herʹ], eiaha râ i te taˈo tsadaq [tsa·dhaqʹ].” Teie râ, aita te taˈo tsa·dhaqʹ e faahitihia ra i roto i te Levitiko, e aita o ta·herʹ e faahitihia ra i roto i te Daniela. Aita ˈtura ïa taua tuatiraa ra i te pae no te taˈo.
Eaha ta te mau irava tapiri e faaite maira?
E hiˈo anaˈe na i teie nei i te mau irava tapiri. Te parau nei te mau Ativenete e “e tia ia faataa-ê-hia” te Daniela 8:14 i te toea o te mau irava na mua ˈtu. Tera râ, mai te reira mau anei ia taio anaˈe outou i te Daniela 8:9-14 i roto i te tumu parau tarenihia ra “Te Daniela 8:14 e to ˈna mau irava tapiri”? Te faahiti ra te irava 9 i te parau no te hoê taata faaano, te hoê tara iti. Te faaite maira te mau irava 10-12 e e haere mai teie nei taata faaano e haru i te vahi moˈa. Te ani ra te irava 13 e, ‘Mai te aha ra te maoro o taua faaanoraa ra?’ E te horoahia ra te pahonoraa i roto i te irava 14: “E piti tausani e toru hanere i te mahana ei reira te vahi moˈa e [“afai-papu-hia ˈi i to ˈna tiaraa mau,” MN].” Papu maitai, te faahiti ra te irava 13 i te hoê uiraa e pahonohia ra i roto i te irava 14. Te na ô ra te orometua tuatapapa faaroo ra o Desmond Ford e: “Mai te peu e e faataa-ê-hia te Dan. 8:14 i teie nei piiraa [“Mai te aha ra te maoro?” i te irava 13], aita roa ˈtu ïa e afaro ra e te tatararaa irava.”b
No te aha te mau Ativenete e faataa ê ai te irava 14 i te toea o te mau irava? No te ape ïa i te hoê faaotiraa haama mau. Te haapapu ra te mau irava tapiri e, na te mau ohipa a te tara iti e haaviivii ra i te vahi moˈa, faahitihia i te irava 14. Area râ, te parau nei te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa” e, na te mau ohipa a te Mesia e haaviivii ra i te vahi moˈa. Te parauhia ra e e hopoi atu oia i te mau hara a te feia faaroo i te vahi moˈa i nia i te raˈi. Eaha ˈtura ïa te ohipa e tupu mai te peu e e farii te mau Ativenete i teie nei haapiiraa e oia atoa te mau irava tapiri? Teie ta te orometua ra o Raymond F. Cottrell, e Ativenete Mahana Hitu e e papai vea tahito na te SDA Bible Commentary, e papai ra: “Ia parau anaˈe tatou e te rave ra te tatararaa a te Ekalesia Ativenete Mahana Hitu i te Daniela 8:14 ia au i te mau irava tapiri, te na ô ra ïa tatou e, o te Mesia te tara iti.” Te faˈi ra te Orometua Cottrell ma te huna ore e: “Aita te mau irava tapiri e tuea ra e te haapiiraa a te mau Ativenete.” No nia i te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa,” e tia ˈtura ïa i te Ekalesia Ativenete ia rave i te hoê maitiraa—e farii i teie haapiiraa aore ra e farii i te mau irava tapiri a te Daniela 8:14. Te vahi peapea râ, ua farii oia i te haapiiraa e ua faarue oia i te mau irava. Eita ïa e maerehia, o ta te Orometua Cottrell ïa e parau ra, e ia faahapa te feia e tuatapapa maite nei i te Bibilia i te mau Ativenete no to ratou “anoiraa i roto i te Papai” i te mea aore e nehenehe “e hutihia mai no roto mai i te Papai”!
I te matahiti 1967, ua faaineine te Orometua Cottrell i te hoê tumu parau haapiiraa sabati i nia i te buka a Daniela, e ua haponohia ˈtu te reira i te mau ekalesia Ativenete Mahana Hitu na te ao nei. Te haapiihia ra i roto e, te tuati mau ra te Daniela 8:14 i te mau irava tapiri e e ere te ‘tamâraa’ i te tamâraa o te feia faaroo. Inaha hoi, aita taua tumu parau ra e faahiti noa ˈˈe ra i te parau no te “haavaraa hiˈopoaraa.”
Te tahi mau pahonoraa anaanatae mau
Ua papu mau anei i te mau Ativenete e e niu paruparu roa teie no te turu i te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa”? Ua ani te Orometua Cottrell e 27 orometua tuatapapa faaroo Ativenete tiaraa teitei, i teie nei uiraa, ‘Eaha te mau tumu i te pae no te taˈo aore ra i te pae no te mau irava tapiri, o ta outou e nehenehe e horoa mai no te faatuatiraa te Daniela pene 8 i te Levitiko pene 16?’ Eaha ta ratou i pahono mai?
“Ua haapapu mai na piti ahuru ma hitu orometua atoa e, aita roa ˈtu e tumu i te pae no te taˈo aore ra i te pae no te mau irava tapiri, e faatueahia ˈi te Dan. 8:14 e te mahana o te taraehara mau e te haavaraa hiˈopoaraa.” Ua ani oia ia ratou e, ‘Te vai ra anei ta outou te tahi atu mau tumu no te rave i teie faatuatiraa?’ Ua parau te rahiraa o te mau orometua Ativenete e aita ˈtu ta ratou e tumu, e pae tei pahono mai e ua rave ratou i teie faatuatiraa no te mea na Ellen White i parau, e e piti tei faaite e te niu ra raua i te haapiiraa i nia i te hoê “hape tano maitai” o te huriraa. Te tapao ra te Orometua Ford e: “Te haapapu maitai ra teie nei mau faaotiraa i horoahia mai e ta tatou mau orometua teitei roa ˈˈe e, aita roa ˈtu e niu papu to teie haapiiraa tumu ta tatou no nia i te Dan. 8:14.”
Te turu ra anei te buka Hebera i teie haapiiraa?
Piti o te niu: Ua tuatihia te Daniela 8:14 i te Hebera pene 9. “Ua niu tatou i ta tatou mau tutavaraa matamua atoa i nia i te Heb. 9, no te tatararaa i te Dan. 8:14,” o ta te Orometua Ford ïa e parau ra. Ua iteahia mai teie nei tuatiraa i muri aˈe i te mahana “Inoinoraa Rahi” i te matahiti 1844 ra. A imi ai oia i te tahi aratairaa, ua faatopa ˈtura te pǐpǐ a Miller ra o Hiram Edson i ta ˈna Bibilia i nia i te airaa maa ia matara i te tahi api. Eaha ˈtura te hopea? Ua matara ïa ta ˈna Bibilia i te Hebera pene 8 e te 9. Te na ô ra o Ford Tane e: “Eaha ˈtu te mea tano roa ˈˈe e te taipe o te parau a te Ativenete e tei roto i teie mau pene te taviri e noaa mai ai te auraa o te matahiti 1844 e o te Dan. 8:14!”
“E parau faufaa roa teie no te mau Ativenete Mahana Hitu,” o ta te Orometua Ford ïa e parau ra i roto i ta ˈna buka Daniela 8:14, te Mahana o te Taraehara, e te Haavaraa Hiˈopoaraa. “I roto anaˈe i te Heb. 9 . . . e itehia ˈi te hoê tatararaa huˈahuˈa o te auraa o . . . te haapiiraa no te vahi moˈa ta tatou e haafaufaa rahi nei.” Oia mau, o te Hebera pene 9 mau te pene i roto i te “Faufaa Apî” e tatara ra i te auraa parau tohu o te Levitiko pene 16. Teie râ, te parau atoa ra te mau Ativenete e, o te Daniela 8:14 mau te irava i roto i te “Faufaa Tahito” e tatara ra i te reira. Mai te peu e ua tano teie na faaiteraa e piti nei, e tia ïa ia ite-atoa-hia te hoê tuatiraa i rotopu i te Hebera pene 9 e te Daniela pene 8.
Te na ô ra o Desmond Ford e: “E ite-oioi-hia vetahi mau mea ia taio-anaˈe-hia te Heb. 9. Aita e faahiti-papu-hia ra te buka a Daniela, e aita roa ˈtu e faahitihia ra te Dan. 8:14. . . . Te vauvau ra te pene taatoa i te Lev. 16.” Te na ô ra oia e: “Aita ta tatou haapiiraa no nia i te vahi moˈa e itehia ra i roto i te buka hoê roa a te Faufaa Apî e vauvau ra i te auraa o te mau ohipa a te vahi moˈa. Ua fariihia teie nei manaˈo na te mau papai buka Ativenete tuiroo na te ao nei.” No reira, e mea paruparu roa atoa te piti o te niu no te turu i teie haapiiraa papu ore roa.
Teie râ, e ere teie i te parau apî. E rave rahi matahiti te maoro, o ta te Orometua Cottrell ïa e parau ra, “to te mau orometua tuatapapa Bibilia a te ekalesia [Ativenete] iteraa i te mau fifi i te pae no te tatararaa irava e vai ra i roto i ta tatou haapiiraa tumu no nia i te Daniela 8:14 e te Hebera 9.” Tau 80 matahiti i teie nei, ua papai te hoê melo Ativenete Mahana Hitu mana, o E. J. Waggoner, e: “Ua riro mau te haapiiraa Ativenete no nia i te vahi moˈa, e ta ˈna ‘Haavaraa Hiˈopoaraa’ . . . , ei patoiraa i te taraehara.” (Confession of Faith) Hau atu i te 30 matahiti i teie nei, ua vauvauhia ˈtu teie mau fifi i mua i te Apooraa Rahi, oia te pu aratai a te Ekalesia Ativenete Mahana Hitu.
Te mau fifi e te hoê ohipa matara ore
Ua nomino te Apooraa Rahi i te hoê “Tomite tuatapapa i te mau fifi i roto i te buka a Daniela.” Ta ˈna ohipa, o te faaineineraa ïa i te hoê tumu parau e faataa mai e nafea ia faatitiaifaro i te mau fifi i roto i te Daniela 8:14. Ua tuatapapa teie tomite 14 melo i teie uiraa e pae matahiti te maoro, aita râ ratou i manuïa i te horoa mai i te hoê ravea fariihia e te taatoaraa. I te matahiti 1980, ua parau te melo tomite ra o Cottrell Tane e, ua manaˈo te rahiraa o te mau melo tomite e, e nehenehe te haapiiraa a te Ativenete no nia i te Daniela 8:14 e “haamauhia ma te au” na roto i te “parau-noa-raa e ua tano” e “e tia ia haamoe” i te mau fifi. Ua parau â oia e: “A haamanaˈo râ, te iˈoa o teie nei tomite, e Tomite tuatapapa ïa i te mau fifi i roto i te buka a Daniela, e te na ô maira te rahiraa e, e tia ia tatou ia haamoe i te mau fifi e ia mamû noa.” Hoê â ïa huru e te “faˈiraa e aita ta tatou e pahonoraa.” No reira, aita te pae iti i farii i te turu i te manaˈo o te pae rahi, e aita ˈtura i piahia te hoê tumu parau haamanahia. Ua vai noa mai te mau fifi o teie haapiiraa e aita i matara.
No nia i teie ohipa matara ore, te na ô ra te Orometua Cottrell e: “Te vai noa nei te aimârôraa no nia i te Daniela 8:14 no te mea aita tatou i hinaaro, e tae roa mai i teie nei, e faˈi e te vai nei te hoê fifi rahi i te pae no te tatararaa irava. Eita teie fifi e matara mai te peu e e faahua parau noa tatou e aita e fifi, e mai te peu e e onoono noa tatou i te tapo i to tatou mata, tatou taitahi aore ra tatou paatoa, no te farii i to tatou iho mau manaˈo oti noa.”—Spectrum, e vea neneihia e te Association of Adventist Forums.
Te faaue nei te Orometua Cottrell i te mau Ativenete ia rave “i te hoê hiˈopoa-faahou-raa hohonu o te mau manaˈo tumu i parau-noa-hia e ua tano, e te mau faaueraa tumu o te tatararaa irava ta tatou e faaohipa nei ei niu no ta tatou haapiiraa no nia i teie irava faufaa roa o te Papai—no te faaroo Ativenete.” Te faaitoito nei matou i te mau Ativenete ia hiˈopoa i te haapiiraa no te “haavaraa hiˈopoaraa” no te ite e ua haamau-papu-hia anei to ˈna mau niu i nia i te Bibilia, aore ra ua niu-noa-hia anei i nia i te one papu ore o te tutuu.c Ma te paari, ua faaue te aposetolo Paulo e: “E hiˈopoa maite i te mau mea atoa ra; e tei maitai ra e tapea maite.”—Tesalonia 1, 5:21.
[Nota i raro i te api]
a Te faataa ra te hoê buka (Wilson’s Old Testament Word Studies) i te taˈo tsadaq (aore ra, tsa·dhaqʹ) mai teie, “ia riro ei mea tia, ia faatiahia,” e o taheer (aore ra, ta·herʹ) ra, “ia riro ei mea maramarama, te anaana, e te anapanapa; ia riro ei mea viivii ore, te mâ, e tei horoihia; ia mâ i te mau haaviiviiraa aore ra te mau repo atoa.”
b Ua riro na te Orometua Ford ei orometua haapii i te haapaoraa i te Fare haapiiraa tuatoru Pacific Union, e fare haapiiraa teie tei turuhia e te ekalesia i te mau Hau Amui no Marite. I te matahiti 1980, ua horoa te pu aratai Ativenete Mahana Hitu na ˈna i te hoê taime faaearaa ohipa e ono avaˈe no te tuatapapa i te haapiiraa, tera râ, ua patoi ratou i te mau mea i itehia mai e ana. Ua pia oia i te reira i roto i te buka ra Daniela 8:14, te Mahana o te Taraehara, e te Haavaraa Hiˈopoaraa (Beretane).
c No te hoê tatararaa papu o te Daniela pene 8, a hiˈo i te mau api 188-218 o te buka ra “Que ta volonté soit faite sur la terre,” neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
[Tumu parau tarenihia i te api 27]
Te Daniela 8:14 e to ˈna mau irava tapiri
DANIELA 8:9 “Ua tupu maira te hoê tara iti no roto i te hoê ra, o tei tupu e rahi noa ˈtura, i te pae i apatoa, e te pae i te hitia o te râ ra, e te pae i te fenua maitai ra. 10 Tupu atura hoi e taea-roa-hia to te raˈi ra; e ua huri maira i te tahi pae o te raˈi ra i raro, e te mau fetia i raro i te repo, e ua taataahi ihora. 11 Ua faarahi atura oia ia ˈna iho i te arii o taua nuu ra, e rave-ê-hia ihora te tusia no te mau mahana atoa ra ia ˈna, e haaviiviihia ihora to ˈna vahi moˈa ra. 12 E ua tuuhia ˈtura te nuu, e te tusia no te mau mahana ra, no te hara, e ua faarue oia i te parau mau i raro i te repo: e ua rave hoi i to ˈna hinaaro, e tupu atura.
“13 Ua faaroo atura vau i te hoê taata moˈa i te parauraa, ua parau atura hoi te tahi taata moˈa i taua taata moˈa i parau ra, Mai te aha ra te maoro i te taime i te orama no te tusia o te mau mahana nei, e te hara faaano ra i te taataahiraa i te vahi moˈa e te nuu ra? 14 Ua parau atura oia ia ˈna, E piti tausani e toru hanere i te mahana ei reira te vahi moˈa e [“afai-papu-hia ˈi i to ˈna tiaraa mau,” MN].”—Te Bibilia Moˈa ra.