VAIRAA PAPAI NATIRARA Watchtower
Watchtower
VAIRAA PAPAI NATIRARA
Tahiti
ǎ,ě,ǐ,ǒ,ǔ,ˈ
  • ǎ
  • ě
  • ǐ
  • ǒ
  • ǔ
  • ˈ
  • BIBILIA
  • PAPAI
  • PUTUPUTURAA
  • w95 15/9 api 26-29
  • O vai na te mau massorètes?

Aita e video no teie tuhaa.

Eiaha e inoino, te vai ra te tahi fifi e te video.

  • O vai na te mau massorètes?
  • Te Pare Tiairaa te faaite ra i te Basileia o Iehova 1995
  • Upoo parau iti
  • Papai tei tuea
  • Te utuafare o Ben Asher
  • Hoê haamanaˈoraa taa ê titauhia
  • Eaha ta ratou tiaturiraa?
  • Te faufaaraahia i ta ratou ohipa
  • Eaha te papai a te mau massorètes?
    Te Pare Tiairaa te faaite ra i te Basileia o Iehova 1995
  • Te hoê papai bibilia Hebera tei riro ei hohoˈa
    Te Pare Tiairaa te faaite ra i te Basileia o Iehova 1992
  • Noa ˈtu ua tamatahia te taui ta ˈna poroi
    Te Pare Tiairaa e faaite ra i te Basileia o Iehova (No te taata atoa) 2016
  • Faahohonuraa numera 5—Te tuhaa Hebera o te mau Papai Moˈa
    “Te mau Papai atoa, e mea faaurua ïa e te Atua e e mea faufaa”
Ite hau atu â
Te Pare Tiairaa te faaite ra i te Basileia o Iehova 1995
w95 15/9 api 26-29

O vai na te mau massorètes?

UA FAAHEREHERE o Iehova, “te Atua parau mau,” i ta ˈna Parau, te Bibilia. (Salamo 31:5) I te mea râ e ua tamata o Satani, te enemi o te parau mau, i te faaino e i te faaore i te reira, nafea ïa tatou e fanaˈo ai i te Bibilia mai tei papai-tumu-hia?—A hiˈo i te Mataio 13:39.

E nehenehe te tahi pahonoraa e itehia i roto i te hoê parau a te Orometua haapii ra o Robert Gordis: “Aita te manuïaraa o [te] mau papai parau hebera, piihia massorètes aore ra ‘feia faaherehere i te tutuu,’ i haafaufaa-rahi-hia. Ua papai faahou teie mau papai parau aita to ratou e iˈoa i te Buka Moˈa ma te haapao maitai e te atuatu rahi.” Noa ˈtu e aita tatou i ite e o vai mau te rahiraa o taua mau papai parau ra i teie nei mahana, ua tapao-maitai-hia te iˈoa o te hoê utuafare massorète—Ben Asher. Eaha ta tatou i ite no nia ia ratou e to ratou mau hoa massorètes?

Te utuafare o Ben Asher

Ua papai-maite-faahou-hia te tuhaa o te Bibilia papai-tumu-hia na roto i te reo Hebera, pii-pinepine-hia te Faufaa Tahito, e te mau papai parau ati Iuda. Mai te senekele ono e tae atu i te senekele hoê ahuru o to tatou nei tau, ua piihia teie mau papai parau e massorètes. Eaha ïa te ohipa o ta ratou i rave?

Tau senekele te maoro ua papaihia te reo Hebera na roto noa i te mau reta piri vauera, na te taata taio e imi i te mau reta vauera. I te tau râ o te mau massorètes, ua moehia te faahitiraa parau tano o te reo Hebera no te mea aita te rahiraa o te mau ati Iuda i paraparau faahou i taua reo ra. Ua haamau te mau pǔpǔ massorètes i Babulonia e i Iseraela i te tahi mau tapao tei tuuhia na pihai iho i te mau reta piri vauera no te faataa i te mau tuuraa reo e te faahitiraa parau tano o te mau reta vauera. Ua faatupuhia e toru faanahoraa taa ê, te faanahoraa râ o tei mana rahi roa ˈˈe, ta te mau massorètes ïa i Tiberia, na te Miti no Galilea, te utuafare a Ben Asher.

Te horoa ra te mau pu e pae ui o te mau massorètes no roto noa mai i teie utuafare, o tei haamata ia Asher te Matahiapo no te senekele vau o to tatou nei tau. Te tahi atu mau melo o Nehemiah Ben Asher, Asher Ben Nehemiah, Moses Ben Asher, e i te pae hopea, o Aaron Ben Moses Ben Asher no te senekele hoê ahuru o to tatou nei tau.a Tei mua roa teie mau taata i te feia o tei haamaitai roa i te mau tapao papaihia o te faaite maitai roa ˈˈe i ta ratou e manaˈo ra no nia i te faahitiraa parau tano o te papai bibilia hebera. No te papai i teie mau tapao, ua tia ia ratou ia faataa i te niu o te faanahoraa tarame hebera. Aita roa ˈtu te hoê faanahoraa maramarama maitai no te tarame hebera i haapapuhia. No reira, e nehenehe te hoê taata e parau e tei rotopu teie mau massorètes i te feia faanaho tarame hebera matamua.

O Aaron, te massorète hopea o te utuafare o Ben Asher, te taata matamua o tei papai e o tei nenei i teie haamaramaramaraa. Ua rave oia i te reira i roto i te hoê buka oia hoi te upoo parau “Sefer Dikdukei ha-Te’amim,” te buka matamua o te mau faanahoraa tarame hebera. Ua riro teie buka ei niu no te ohipa a te tahi atu mau taata faanaho tarame hebera i te mau senekele i muri iho. Ua riro noa râ ei tuhaa iti o te ohipa faufaa roa ˈˈe a te mau massorètes. Eaha ïa te reira?

Hoê haamanaˈoraa taa ê titauhia

Te haapeapearaa matamua a te mau massorètes oia hoi te papai-faahou-raa ma te tano i te taˈo taitahi, te reta taitahi atoa, o te Bibilia. Ia tano maitai te papairaa, ua faaohipa te mau massorètes i te mau hiti o te api taitahi no te tapao i te tahi haamaramaramaraa o te faaite i te tahi tauiraa i roto i te papai tei ravehia ma te haapao ore aore ra ma te hinaaro mau e te mau papai parau tahito. I roto i teie mau nota i te hiti api, ua tapaopao atoa te mau massorètes i te mau huru taˈo matau-ore-hia e te mau faatuearaa, ma te tapao e ehia rahiraa taime te reira e fa ˈi i roto i te hoê buka aore ra i roto i te mau Papai Hebera taatoa. Ua papaihia teie mau faahitiraa i roto i te hoê anairaa parau haapotohia, i te mea e mea iti roa te area. Ei mauhaa hau atu â no te hiˈopoaraa, ua tapao ratou i te ropuraa o te parau e te reta o te tahi mau buka. Ua haere roa ratou i te taio i te reta taitahi o te Bibilia no te haapapu maitai i te papairaa tano.

I nia e i raro i te mau hiti o te api, ua papai te mau massorètes i te tahi atu â mau faahitiraa no nia i te mau nota haapotohia i te mau hiti.b Ua tauturu te reira no te hiˈopoa i ta ratou ohipa. I te mea e aita te mau irava i tanumerahia ˈtura e aita e buka faahororaa no te Bibilia, mea nafea te mau massorètes i te raveraa i te tahi atu mau tuhaa o te Bibilia no te faatupu i teie hiˈopoaraa? I nia e i raro i te mau hiti, ua tabula ratou i te hoê tuhaa o te hoê irava tuea no te faahaamanaˈo ia ratou e ihea roa te taˈo aore ra te mau taˈo faahitihia e itehia ˈi i roto i te Bibilia. No te iti o te area, e papai pinepine ratou i te hoê noa parau faufaa no te faahaamanaˈo ia ratou i te irava tuea taitahi. Ia faaohipahia teie mau nota i te hiti api, e tia i teie mau papai parau ia tamau aau i te Bibilia hebera taatoa.

E tuuhia te mau tabula roroa no te mau hiti api i roto i te tahi atu tuhaa o te papai. Ei hiˈoraa, te faataa ra te nota a te mau massorètes i te hiti api o te Genese 18:3 e toru reta hebera, קלד. E tuea te reira na roto i te reo Hebera i te numera 134. I roto i te tahi atu tuhaa o te papai, te itehia ra te hoê tabula o te faataa ra e 134 vahi i reira te mau papai parau na mua ˈˈe i te mau massorètes i te tatararaa ma te hinaaro mau i te iˈoa Iehova i roto i te papai hebera, ma te mono i te reira e te parau ra “Fatu.”c Noa ˈtu e ua ite ratou i teie mau tauiraa, aita te mau massorètes i hinaaro e taui i te papai tei tufahia ia ratou. Tera râ, ua faahiti ratou i teie mau tauiraa i roto i te mau nota i te hiti api. No te aha râ te mau massorètes i horoa ˈi i teie huru ara-maite-raa oia hoi ia ore te papai ia tauihia i to te mau papai parau tahito tauiraa i te reira? Ua taa ê anei to ratou huru tiaturiraa ati Iuda i to te feia i mono atu ia ratou?

Eaha ta ratou tiaturiraa?

I te roaraa o taua tau ra i to te mau massorètes haereraa i mua, ua faaô te faaroo ati Iuda i roto i te hoê aroraa tiaturiraa papu hohonu mau. Mai te senekele matamua o to tatou nei tau mai â, ua rahi atu â te mana o te faaroo ati Iuda a te mau rabi. Maoti te papairaa o te Talmud e te mau tatararaa horoahia e te mau rabi, ua riro maira te papai bibilia ei pitiraa o te tuhaa no te tatararaa a te mau rabi o te ture i parau-noa-hia. No reira, ua erehia paha te faaherehere-maitai-raahia te papai bibilia i to ˈna faufaaraa mau.

I te senekele vau, ua orure hau te hoê pǔpǔ piihia te mau caraïtes i teie huru raveraa. No te haamatara i te faufaaraa o te haapiiraa bibilia tataitahi, ua patoi ratou i te mana faatere e te mau tatararaa a te mau rabi e te Talmud. Ua farii ratou i te Bibilia anaˈe mai to ratou mana faatere. Ua faarahi te reira i te titauraa o te hoê tatararaa tano i taua papai ra, e ua noaa i te mau tuatapaparaa a te mau massorètes i te hoê mana faaapîhia.

I nia i teihea faito to te tiaturiraa a te mau rabi aore ra a te mau caraïtes manaraa i nia i te mau massorètes? Te faataa ra o M. H. Goshen-Gottstein, hoê taata aravihi no te mau papai bibilia hebera tahito, e: “Ua papu roa i te mau massorètes . . . e ua haafaufaa ratou i te hoê tutuu tahito, e e riro te faaôraa ˈtu i roto ma te hinaaro mau no ratou ei ohipa ino roa ˈˈe.”

Ua faariro te mau massorètes i te papai-faahou-raa ma te tano i te Bibilia mai te hoê ohipa moˈa. Noa ˈtu e ua turai-rahi-hia ratou e te tahi atu mau tuatapaparaa faaroo, e au ra e aita te ohipa a te mau massorètes i manahia e taua mau parau tiaturiraa papu ra. Ua faatupu te mau nota poto roa i te hiti api i te aimârôraa i te pae faaroo. Ua riro te Bibilia iho ei haapeapearaa na ratou; eita ratou e hauti e te reira.

Te faufaaraahia i ta ratou ohipa

Noa ˈtu e aita o Iseraela i te pae tino i riro faahou ei nunaa maitihia e te Atua, ua pûpû roa teie mau papai parau ati Iuda ia ratou no te faaherehere ma te tano i te Parau a te Atua. (Mataio 21:42-44; 23:37, 38) Ua haapoto-maitai-hia te manuïaraa o te utuafare o Ben Asher e te tahi atu mau massorètes e Robert Gordis, o tei papai e: “Ua faatupu omoe taua feia haehaa ra, e mau rave ohipa fati ore râ . . . i ta ratou ohipa fifi mau no te faaherehere i te Bibilia ia ore te reira ia moehia aore ra ia tauihia.” (The Biblical Text in the Making) Ei faahopearaa, i to te feia Reforomatio o te senekele 16 mai ia Luther e Tyndale haavahavaharaa i te mana faatere o te ekalesia e te haamataraa i te huri i te Bibilia na roto i te mau reo matauhia e te taatoaraa ia taio, ua noaa ia ratou i te hoê papai hebera faaherehere-maitai-hia ei niu no ta ratou ohipa.

Te tamau noâ ra te ohipa a te mau massorètes i te haafaufaa ia tatou i teie nei mahana. Ua riro ta ratou mau papai hebera ei niu no te mau Papai Hebera no te Tatararaa a te ao apî o te mau Papai Moˈa. Te tamau noâ ra teie tatararaa i te hurihia na roto e rave rahi mau reo ma te hoê â huru feruriraa oia hoi te pûpûraa e te haapeapearaa no te tano-mau-raa o tei faaitehia e te mau massorètes tahito. E tia ia tatou ia faaite i te hoê â huru feruriraa na roto i te haapao-maite-raa i te Parau a te Atua ra o Iehova.—Petero 2, 1:19.

[Nota i raro i te api]

a Na roto i te reo Hebera te auraa o te parau “ben” oia hoi “tamaiti.” Ua riro ïa o Ben Asher ei “tamaiti na Asher.”

b Te piihia ra te mau nota a te mau massorètes i te mau hiti api e te Masora Iti. Te piihia ra te mau nota i nia e i raro i te mau hiti api e te Masora Rahi. Te piihia ra te mau tabula tuuhia i roto i te papai e te Masora Hopea.

c A hiˈo i te Tuhaa hau 1B i roto i te Tatararaa a te ao apî o te mau Papai Moˈa ma te mau faahororaa (farani).

[Tumu parau tarenihia/Hohoˈa i te api 28]

Te faanahoraa no te faahitiraa parau hebera

UA TAEREHIA te maimiraa i te ravea maitai roa ˈˈe no te papai i te mau tapao vauera e tuuraa reo, e tau senekele i rotopu i te mau massorètes. No reira, eita e maerehia i te tamau-noa-raa te ui taitahi o te utuafare o Ben Asher i te maimi â. Te faataa ra te mau papai i vai mai i te mau huru papairaa e raveraa a na massorètes toopiti hopea noa o te utuafare a Ben Asher, o Moses e o Aaron.d Te faaite ra te hoê tuatapaparaa no te faaauraa i teie mau papai e ua haamau o Aaron i te tahi mau faanahoraa no nia i te tahi mau tuhaa iti o te faahitiraa parau e o te tapaoraa o tei taa ê i ta te feia a to ˈna metua tane, o Moses.

Ua ora o Ben Naphtali i te hoê â tau e o Aaron Ben Asher. E rave rahi mau papai i roto i te Buka tahito Cairo a Moses Ben Asher o tei faaotihia e na Ben Naphtali i papai. No reira, peneiaˈe ua haapii o Ben Naphtali i raro aˈe ia Moses Ben Asher aore ra ua faaherehere raua toopiti i te hoê tutuu tahito atu â tei matauhia. E rave rahi mau aivanaa o tei tuatapapa i te mau taa-ê-raa i rotopu i te mau faanahoraa a Ben Asher e ta Ben Naphtali, ua papai râ o M. H. Goshen-Gottstein e: “E au ra e mea tano ia faaoti i na faanahoraa e piti i roto i te utuafare a Ben Asher e ia faaite i te taa-ê-raa o te mau papai: Ben Asher versus Ben Asher.” Mea tano ïa ia faahiti i te hoê anaˈe huru raveraa a Ben Asher. E ere i te faahopearaa o te huru teitei i roto mai e ua fariihia ˈtura te mau huru raveraa a Aaron Ben Asher. No te mea noa ua arue te aivanaa a te Talmud o te senekele 12 ra o Moses Maimonides i te hoê papai a Aaron Ben Asher ua au-roa ˈˈe-hia te reira.

[Hohoˈa—Papai Hebera]

Tuhaa o te Exodo 6:2 ma te mau pereota vauera e te vauera ore e te mau tiro tuuraa reo

[Nota i raro i te api]

d Te horoa ra te Buka tahito parauhia Codex no Cairo (895 o to tatou nei tau), o te haaputu noa i te mau peropheta tahito e hopea, i te hoê hiˈoraa o te mau huru raveraa a Moses. Te faarirohia ra te mau buka tahito Aleppo (s.930 o to tatou nei tau) e Leningrad (1008 o to tatou nei tau) ei mau hiˈoraa o te mau huru raveraa a Aaron Ben Asher.

[Hohoˈa i te api 26]

Tiberia, te pu o te ohipa a te mau massorètes mai te senekele vau e tae atu i te senekele hoê ahuru

[Faaiteraa i te tumu]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.

    Papai reo Tahiti (1985-2026)
    Haere i rapae
    Haere i nia
    • Tahiti
    • Hapono
    • Ta oe e hinaaro
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Parau no te faaohiparaa
    • Eita e puharahia
    • Maiti eaha te ore e puhara
    • JW.ORG
    • Haere i nia
    Hapono