Maimonides—Te taata i taui i te haapaoraa ati Iuda
“MAI TE tau o te Mose o te Bibilia tae atu i te tau o Mose Maimonides, aita e taata e nehenehe e faaauhia ia Maimonides.” E taa i te mau ati Iuda atoa i teie mau parau taipe no te faaite i te faahiahia o te philosopho ati Iuda ra no te 12raa o te senekele, e tatara ra i te parau taipe, e faataa ra i te manaˈo o te Talmud e o te mau Papai, o Moses Ben Maimon—tei matau-atoa-hia na roto i te iˈoa Maimonides e o Rambam.a I teie nei mahana, aita te rahiraa i matau ia Maimonides, noa ˈtu e e puai rahi to ta ˈna mau papai i nia i te mau ati Iuda, te mau mahometa, e te mau huru manaˈo o te ekalesia i to ˈna ra tau. I roto i te tupuraa matamua, ua taui oia i te haapaoraa ati Iuda. O vai o Maimonides, e no te aha e rave rahi ati Iuda i farii ai ia ˈna mai “te pitiraa o te Mose”?
O vai o Maimonides?
Ua fanauhia o Maimonides i Córdoba, i te fenua Paniora, i te matahiti 1135 o to tatou nei tau. To ˈna metua tane, o Maimon, tei horoa rahi i roto i ta ˈna faaineineraa matamua i te pae faaroo, e taata haapii matau-maitai-hia oia i roto i te utuafare taa ê a te mau rabi. I to te mau Almohad haruraa ia Córdoba i te matahiti 1148, tei mua ïa te mau ati Iuda i te maitiraa e farii i te haapaoraa Mahometa aore ra e horo ê. Ua haamata aˈera te hoê tau roa uiuiraa no te utuafare o Maimonides. I te matahiti 1160 ua ora aˈera ratou i Fez, Morocco, i reira te noaaraa ia ˈna i te faaineineraa ei taata haapii i te taoˈa natura. I te matahiti 1165 ua tia ˈtura i to ˈna utuafare ia horo i Paletetina.
Teie nei râ, e ere te huru tupuraa i te fenua Iseraela i te mea papu. Te faaruru nei te nunaa iti ati Iuda i te ati no ǒ mai i te tamaˈi faaroo a te amuiraa faaroo kerisetiano e oia atoa i te puai o te mau mahometa. I muri aˈe noa e ono avae i te “Fenua Moˈa,” ua ite aˈera o Maimonides e to ˈna utuafare i te haapuraa i Fustat, te oire tahito no Cairo, i Aiphiti. I reira te aravihi o Maimonides i te fariiraahia e te rahiraa. I te matahiti 1177, ua riro atura oia ei faatere no te nunaa ati Iuda, e i te matahiti 1185 ua nominohia oia ei taata haapii i te natura i te apooraa o te aratai Mahometa tuiroo no Saladin. Ua tapea noa mai o Maimonides i taua na tiaraa e piti ra tae roa i to ˈna pohe i te matahiti 1204. Ua matau-maitai-hia ta ˈna mau hiˈopoaraa i te pae rapaauraa e ua parauhia e tae roa i te vahi atea no beretane, ua tamata te Arii ra o Richard Coeur-de-Lion i te titau ia Maimonides ei taata haapii i te natura no ˈna iho.
Eaha ta ˈna i papai?
E rave rahi buka ta Maimonides i papai. A horo ê atu ai oia i te hamani-ino-raa a te mau Mahometa, e te oraraa ma te tapuni, ua haaputu oia i te rahiraa o ta ˈna mau papai matamua, Commentary on the Mishnah.b Ua papaihia te reira na roto i te reo arabia, ua haamatara oia e rave rahi mau haapiiraa e mau parau i roto i te Mishnah, i te tahi taime e e atea ê roa oia i roto i te mau faataaraa o te haapiiraa philosopho a Maimonides no nia i te haapaoraa ati Iuda. I roto i te tuhaa e faataa ra i te Sanhedrin ma te maramarama maitai, ua haamau o Maimonides e 13 faaueraa tumu matamua o te faaroo ati Iuda. Aita roa ˈtu te haapaoraa ati Iuda i horoa i te hoê faatureraa papu. I teie nei, ua riro na 13 faaueraa tumu i te pae faaroo a Maimonides ei hiˈoraa no nia i te anairaa parau o te faatureraa ati Iuda.—A hiˈo i te tumu parau tarenihia, api 23.
Ua imi o Maimonides i te haapapu i te anairaa tano o te mau mea, i te pae tino aore ra i te pae varua. Ua patoi oia i te faaroo matapo, ma te ani i te mau faataaraa no te mau mea atoa ia au i te mea o ta ˈna i ite e e mau haapapuraa tia e te tano. Ua aratai taua ohipa matauhia ia papai i ta ˈna ohipa tei manuïa rahi roa—Mishneh Torah.c
I te tau o Maimonides, ua matau noa te mau ati Iuda i te “Torah,” aore ra “Ture,” tei tuea eiaha noa i te mau parau i papaihia e Mose i te mau faataaraa atoa râ a te mau rabi o teie Ture i te roaraa o te mau senekele. Ua faatiahia taua mau manaˈo ra i roto i te Talmud e i roto e rave rahi tausani faaotiraa a te mau rabi e mau parau papai no nia i te Talmud. Ua farii o Maimonides e ua aratai te faito teitei e te tatuhaaraa o teie mau haamaramaramaraa atoa i te faito au noa o te mau ati Iuda ia ore e rave i te mau faaotiraa i roto i to ratou oraraa o te mau mahana atoa. Aita te rahiraa e nehenehe e faatupu i te haapiiraa roa no nia i te mau buka i papaihia e te mau rabi, ua papaihia hoi te rahiraa na roto i te reo aramea e reo fifi hoi ia taa. Ua nenei atura o Maimonides i taua mau haamaramaramaraa ma te haamatara i te mau faaotiraa ohie ia faaohipa, e ma te faanaho i te reira na roto i te hoê anairaa e 14 buka, tei tatuhaahia ia au i te tumu parau. Ua papai oia i te reira na roto i te reo hebera maramarama maitai e o te tahe noa.
Ua riro mau â te Mishneh Torah ei aratai ohie e ua mǎtaˈu te mau aratai ati Iuda e ia rave roa te reira i te parahiraa o te Talmud. Teie nei râ, ua ite te feia atoa o te patoi i te ohipa maimiraa rahi o tei faatupuhia. Ua riro teie ture tei faanahohia ma te maramarama ei ohipa i faaoti-roa-hia, o tei horoa i te hoê ora apî no te faanahoraa ati Iuda ta te taata faito au noa e nehenehe e faatia aore ra e taa.
No reira, ua opua faahou o Maimonides e papai i te tahi atu ohipa faufaa—The Guide for the Perplexed. Na roto i te huriraa o te Heleni matauhia i roto i te reo arabia, matau roa aˈera e rave rahi ati Iuda ia Aristote e te tahi atu mau philosopho. Ua feaa te manaˈo o vetahi, ma te taa i te fifi no te faatuati i te auraa mau o te mau parau bibilia e te mau manaˈo philosopho. I roto i te buka ra The Guide for the Perplexed, ua imi na o Maimonides, o tei haafaahiahia rahi hoi ia Aristote, i te faataa i te huru mau o te Bibilia e te haapaoraa ati Iuda ia nehenehe e tuati e te mau haaferuriraa e te tereraa manaˈo philosopho.—A faaau e te Korinetia 1, 2:1-5, 11-16.
Ma te amui atu i teie ohipa faufaa rahi e te tahi atu mau papai i te pae faaroo, ua papai o Maimonides ma te mana rahi no nia i te tuhaa o te rapaauraa e no nia i te tuatapaparaa i te reva. Eita e nehenehe e ore e haapao i te tahi atu tuhaa o ta ˈna mau papai e aano noa ˈtura. Te faataa nei te Encyclopaedia Judaica e: “Te tuu nei te mau papai a Maimonides i te tapao i roto i te hoê tau na roto i te mau rata i papaihia. O ˈna te ati Iuda papai rata matamua o tei faaherehere-rahi-hia te mau rata. . . . Ua haaputapû ta ˈna mau rata i te feruriraa e te mafatu o te feia taio, e ua taui o ˈna i ta ˈna huru papairaa no te faatano i nia ia ratou.”
Eaha ta ˈna i haapii?
I roto i ta ˈna nau faaueraa tumu e 13 no nia i te faaroo, ua horoa o Maimonides i te mau tuhaa rarahi maramarama maitai no nia i te tiaturiraa, no roto mai vetahi i te mau Papai. Tera râ, te faahapa nei te hituraa e te vauraa o te faaueraa tumu i te tumu mau o te mau Papai tei niuhia i nia i te faaroo i roto ia Iesu ei Mesia.d Ma te haapao i te mau haapiiraa apotata a te amuiraa faaroo kerisetiano, mai te Toru tahi, e te haavare ite-maitai-hia i haapararehia na roto i te faataheraa toto i te roaraa o te mau tamaˈi faaroo, eita iho â e maerehia e aita o Maimonides i faahohonu atu â i te parau o te tiaraa Mesia o Iesu.—Mataio 7:21-23; Petero 2, 2:1, 2.
Ua papai o Maimonides e: “Te vai ra anei te hoê ofai turori rahi aˈe i te [Kerisetianoraa] iho? Ua parau te mau peropheta atoa no nia i te Mesia mai te hoo o Iseraela e to ˈna faaora . . . [Area te Kerisetianoraa] ua rave ïa oia e ia taparahihia te mau ati Iuda e te ˈoˈe, ia haapurarahia e ia faahaehaahia to ratou mau taata i ora mai, e ia tauihia te Torah, e ia hape te rahiraa o te ao nei e ia tavini i te hoê atua ê atu i te Fatu.”—Mishneh Torah, “The Laws of Kings and Their Wars,” pene 11.
Teie nei râ, ia au i te faatura atoa o te nehenehe e horoahia ˈtu, mea au aˈe na e rave rahi ati Iuda e ore e tâuˈa ˈtu ia Maimonides i roto i te tahi mau tuhaa no nia i te mau ohipa ta ˈna i faahiti ma te ore e huna. Na roto i te mana rahi e maraa noa ra o te haapaoraa ati Iuda papu ore (Kabbalah), ua haamata te mau ati Iuda i te farii i te peu hiˈo fetia. Ua papai o Maimonides e: “E rutuhia te taata e faatupu i te ohipa hiˈo fetia e o te faanaho i ta ˈna ohipa aore ra tereraa i nia i te taime i horoahia e te feia e hiˈo nei i te raˈi . . . Ua riro teie mau tumu parau atoa ei mau ravea haavareraa e faahemaraa . . . O tei tiaturi i te reira . . . e taata maamaa ïa e te erehia ra oia i te feruriraa maitai.”—Mishneh Torah, “Laws of Idolatry,” pene 11; a faaau e te Levitiko 19:26; Deuteronomi 18:9-13.
Ua faahapa atoa o Maimonides ma te maramarama maitai i te tahi atu peu: “Ua haamau te mau [Rabi] no ratou iho i te tahi titauraa moni no ǒ mai i te mau taata e te nunaa, e ua turai i te taata ia tiaturi, na roto i teie mau parau maamaa mau, e mea titauhia te reira e ua tano atoa . . . Ua hape te reira mau parau atoa. Aita roa ˈtu e parau otahi, i roto i te Torah aore ra i roto i te mau parau o te feia paari i tuatapapa i te [Talmud], o te turu nei i taua haapiiraa ra.” (Commentary on the Mishnah, Avot 4:5) Taa ê atu i taua mau rabi ra, ua rave o Maimonides ma te itoito no te faaamu ia ˈna iho i te ohipa ei taata tuatapapa i te ora, aita roa ˈtu oia i farii noa ˈˈe e ia aufauhia oia no ta ˈna mau ohipa i te pae faaroo.—A faaau e te Korinetia 2, 2:17; Tesalonia 1, 2:9.
Nafea te haapaoraa ati Iuda e te tahi atu mau haapiiraa i te tauiraahia?
Ua tapao te orometua ra o Yeshaiahu Leibowitz no te fare haapiiraa teitei no nia i te Hebera, i Ierusalema e: “Ua riro o Maimonides ei taata o te faatupu i te mana rahi i roto i te aamu o te haapaoraa ati Iuda, mai te matahiti o te mau Patereareha e to te mau Peropheta tae roa i to tatou nei tau.” Ua faahiti te Encyclopaedia Judaica e: “Aita e nehenehe e faaau i te mana o Maimonides i roto i te faanahoraa i tupu a muri aˈe i roto i te haapaoraa ati Iuda. . . . Ua haere atea ˈtu â o C. Tchernowitz . . . ma te parau hoi e ere na Maimonides te hape i parari ai te haapaoraa ati Iuda na roto e rave rahi pûpû faaroo amaha e mau tiaturiraa . . . Ua manuïa rahi ra oia i te tahoê i te mau manaˈo taa ê.”
Na roto i te faanaho-faahou-raa i te mau manaˈo ati Iuda no te faaineine i to ˈna mau manaˈo na roto i te hoê faanahoraa tano e te ohie, ua taui roa o Maimonides i te haapaoraa ati Iuda. Ua farii te feia haapii e te rahiraa o te mau taata i teie faataaraa apî ei mea ohie e te faahiahia. Ua farii atoa te feia e patoi nei ia ˈna i te huru hiˈoraa a Maimonides. Noa ˈtu e ua hinaaro ta ˈna mau papai e faatiamâ i te mau ati Iuda ia ore ratou e faatere-faahou-hia e te mau faahitiraa hopea ore, e rave rahi mau faatiaraa rahi mau i papaihia i muri iho no nia i te mau ohipa a Maimonides.
Te faataa ra te Encyclopaedia Judaica e: “Ua riro o Maimonides . . . ei taata philosopho ati Iuda hau roa ˈˈe i te faufaa no te Tau no ropu, e ua riro ta ˈna buka ra Guide of the Perplexed ei buka philosopho hau roa ˈˈe i te faufaa tei papaihia e te hoê ati Iuda.” Noa ˈtu e ua papaihia na roto i te reo arabia, ua hurihia râ te buka ra The Guide for the Perplexed na roto i te reo hebera i te tau a ora noa ˈi o Maimonides e aita i maoro i muri iho na roto i te reo Latino, ia nehenehe oia e tuatapapahia i roto i te mau fenua no Europa. Ei faahopearaa, ua ite-oioi-hia te mau parau otahi a Maimonides no nia i te mau haapiiraa philosopho a Aristote e te mau manaˈo ati Iuda i to ˈna eˈa i roto i te huru feruriraa fariihia a te amuiraa faaroo kerisetiano. Ua faaohipa pinepine te mau taata haapii o taua tau ra a te amuiraa faaroo kerisetiano, mai ia Albertus Magnus e o Thomas Aquinas, i te huru hiˈoraa a Maimonides. Ua mana atoa te reira i nia i te huru hiˈoraa o te feia haapii mahometa. Ua ohipa te mau tuatapaparaa philosopho a Maimonides i muri iho i nia i te feia philosopho ati Iuda, mai ia Baruch Spinoza, o te faataa ê taatoa i te haapaoraa ati Iuda orthodoxe.
E nehenehe e farii e ua riro o Maimonides ei taata i ohipa ma te itoito mau i te pae o te feruriraa o tei ora na mua ˈˈe i te tau i rotopu i te XV te XVI o te senekele. Ua riro noâ ta ˈna mau parau onoono no nia i te faatuatiraa i te faaroo e te feruriraa ei faaueraa tumu papu. Ua aratai taua mau faaueraa tumu ra ia ˈna ia paraparau uˈana no te patoi i te mau peu tahutahu i te pae faaroo. Teie nei râ, ua pinepine oia i te faataupupuhia e te hiˈoraa ino o te amuiraa faaroo kerisetiano e te mana o te mau parau philosopho a Aristote no te huti taatoa mai i te mau faaotiraa ia au i te mau parau mau bibilia. E aita i tuea i te manaˈo o te taatoaraa no nia i te mau parau i papaihia i nia i te menema o Maimonides—“Mai ia Mose tae atu ia Mose, aita e taata i au i te huru o Mose”—e nehenehe râ e farii e na ˈna i taui i te tereraa e te faanahoraa o te haapaoraa ati Iuda.
[Nota i raro i te api]
a “Rambam” e reta parau hebera ïa, te hoê iˈoa tei amuihia e te mau reta matamua o te mau parau ra “Rabbi Moses Ben Maimon.”
b E haaputuraa te Mishnah no te mau faatiaraa parau a te mau rabi, tei niuhia i nia i te huru hiˈoraa o te mau ati Iuda i te ture i parau-noa-hia. Ua papaihia te reira i te hopearaa o te piti e te omuaraa o te toru o te senekele o to tatou nei tau, ma te faatupu i te haamataraa o te Talmud. No te tahi atu mau haamaramaramaraa, a hiˈo i te vea iti ra Connaîtrons-nous un jour un monde sans guerre? api 10, neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
c E parau hebera te Mishneh Torah no roto mai i te Deuteronomi 17:18, e papai-faahou-raa aore ra e faahiti-faahou-raa o te Ture.
d No te tahi atu â mau haamaramaramaraa no nia i te haapapuraa e o Iesu te Mesia i tǎpǔhia mai, a hiˈo i te vea iti ra Connaîtrons-nous un jour un monde sans guerre? mau api 24-30, neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
[Tumu parau tarenihia i te api 23]
NA 13 FAAUERAA TUMU I TE PAE FAAROO A MAIMONIDESe
1. O te Atua te Poiete e te Faatere o te mau mea atoa. Na ˈna anaˈe i rave, e rave ra, e e rave i te mau mea atoa.
2. E taata otahi o te Atua. Aita e tahoêraa i rapae au mai Ia ˈna.
3. Aita to te Atua e tino. Eita e nehenehe e faatano i nia Ia ˈna i te mau taoˈa i te pae tino.
4. O te Atua te matamehai e te hopea.
5. Mea maitai ia pure i te Atua anaˈe iho. Eita te hoê taata e pure i te tahi atu taata aore ra i te tahi atu mea.
6. Ua tano te mau parau atoa a te mau peropheta.
7. Ua tano te parau tohu a Mose i roto i to ˈna taatoaraa. O ˈna te raatira o te mau peropheta atoa, na mua ˈˈe e i muri aˈe ia ˈna.
8. Te taatoaraa o te Torah e vai ra i teie nei mahana hoê â ïa e tei horoahia ia Mose ra.
9. Eita te Torah e taui, e aita te Atua e horoa mai i te tahi atu.
10. Ua ite te Atua i te mau hinaaro e te mau manaˈo atoa o te mau taata.
11. E haamaitai te Atua i te mau taata e haapao i ta ˈna mau faaueraa, e e faautua oia i te feia e faahapa atu Ia ˈna.
12. E haere mai te Mesia.
13. E faahoˈihia mai te feia pohe i te ora.
[Nota i raro i te api]
e Ua faataa o Maimonides i taua mau faaueraa tumu ra i roto i ta ˈna buka Commentary on the Mishnah, (Sanhedrin 10:1). Ua farii te mau ati Iuda i muri iho i te reira ei haapueraa ture mana. Ua haaputuhia te parau i nia nei ia au i te anairaa e vai ra i roto i te buka pure a te mau ati Iuda.
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 21]
Jewish Division / The New York Public Library / Astor, Lenox, and Tilden Foundations