Te “ravaai” i roto i te mau pape no Fiti
FITI—te faahaamanaˈo ra teie iˈoa i te hoê paradaiso o te mau Miti Apatoa. Te mau pape ninamu-matie, te mau ǎau, te mau tumu haari o te taueue ra, te mau mouˈa ruperupe, te mau iˈa o te motu, te mau maa hotu e te mau tiare no te mau fenua ěê mai. E mea rahi teie mau mea i teie taamotu e 300 ra, e 1 800 kilometera te atea i te pae apatoerau no Niu Zelani i te Patitifa Apatoa. No reira, e farii paha outou ia parau e o te paradaiso o Fiti te moemoeâ o te mau taata atoa.
E mea faahiahia ˈtu â râ o Fiti no to ˈna nehenehe natura. Oia, ua rau te huru o te mau iˈa o te ǎau, ua rau atoa te huru o te mau mea i nia i te fenua. Eita paha e nehenehe e faito te taa-ê-raa e itehia ra i roto i te anoiraa o te mau opu e vai ra i Fiti i to te mau fenua atoa no Patitifa Apatoa. Te feia i roto i na pǔpǔ rahi roa ˈˈe i rotopu i to ˈna na 750 000 taata e mau taata tumu iho â no Fiti, no Melanesia mai, e te mau Inidia tei fanauhia i Fiti, te huaai o te feia rave ohipa tei afaihia mai Inidia mai i te tau aihuaraau Beretane. Te vai atoa nei râ te mau taata no Banaba, no te fenua Tinito, Europa, Gilbert, Rotuma, Tuvalu, e te tahi atu â.
I roto i teie totaiete e ua rau te ihotumu, ua rohi te mau Ite no Iehova i roto i te ohipa “ravaai”. (Mareko 1:17) E mea fifi mau ia poro i te parau apî maitai o te Basileia o te Atua i roto i teie faanahonahoraa opu e rave rau nunaa. Na mua roa, te vai ra te mau fifi no te reo e te ihotumu ia haapaiuma. Noa ˈtu o te reo beretane te reo paraparauhia, e titauhia râ e rave rahi taime ia paraparau i te reo Fiti, Hindi, Rotuma, e te tahi atu mau reo.
E tia ia ravehia i te mau raveraa taa ê no te aparau i te feia o te mau faaroo e rave rau. Tei roto te rahiraa o te mau taata tumu no Fiti e te tahi atu no te mau motu e rave rahi huru faaroo kerisetiano. E mau Hindou, e Mahometa, e e Sikh te huiraatira Inidia, e Hindou iho â râ te rahiraa. E mea rahi te mau fare pure i te mau oire e te mau oire rii, i roto râ i na motu rahi roa ˈˈe e piti i Fiti, e mea taa ê roa te rahiraa hiero Hindou e te mau fare pure Mahometa.
E rave rahi mau Ite no reira tei haapii i na reo matamua e toru—marite, Fiti, e Hindi. E mea maitai teie ohipa aravihi no te ohipa “ravaai.” I te tahi taime e maere te mau taata ia faaroo i te hoê taata no Fiti ia paraparau Hindi ma te maumau ore e te hoê Hindou ia paraparau Fiti. No te haapaiuma i te mau taa-ê-raa i te pae ihotumu, faaroo, e o te reo, e titauhia ia faatano ia ratou iho “ia [tufa] atoa . . . i ta te [parau apî maitai] ra.”—Korinetia 1, 9:23.
“Ravaai” i roto i te hoê oire iti no Fiti
E feia auhoa e te farii maitai te mau taata tumu no Fiti. E mea fifi ia feruri e hau rii te hoê senekele i teie nei, e tupu pinepine na te tamaˈi i roto i te mau nunaa. Inaha, i te tau o te mau farereiraa matamua e te feia no Europa, ua matauhia o Fiti mai te hoê o te mau motu amu taata. I te pae hopea, ua ore te aroraa e te amuraa taata i te manaraa mai te hoê raatira rahi e to ˈna riroraa ei kerisetiano. Te mau taa-ê-raa e toe ra i rotopu i te mau nunaa, o te mau reo e rave rahi ïa e itehia ra i roto â i te mau mataeinaa e rave rau, noa ˈtu e o te reo Bauan, te reo papuhia.
Taa ê atu ia Suva, te oire pu, e rave rahi mau oire iti i Fiti. E ora te rahiraa taata Fiti i roto i te mau mataeinaa faaterehia e te hoê turaga ni koro, aore ra te hoê raatira. Ia tomo anaˈe i roto i te hoê oire iti no te “ravaai”, e peu matauhia ia farerei i taua taata ra no te ani i te parau faatia no te poro i te mau utuafare atoa i reira. I te tahi mau taime eita te reira e faatiahia no te mea te patoi nei te mau ekalesiatiko o te tahi mau oire iti i te mau Ite no Iehova. Eaha te huru ia porohia i te fare o te hoê taata Fiti?
I te uputa o te fare, e tifene matou i nia i te tahua. Eita e titauhia i ǒ nei te hoê omuaraa parau maitai no te faaanaanatae i te feia i te mau fenua Apatoerau. E farii-popou-hia te taata atoa no te tauaparau no nia i te Atua. Ia titau-manihini-hia te taata ia haere e tii i ta ˈna Bibilia, e tia oioi noa oia, e ma te parau e “tulou” (e! e! eiaha e inoino mai!), e rave mai oia i roto i te vairaa buka i te hoê Bibilia Fiti e e taio oia ma te anaanatae rahi i te mau irava atoa ta te tavini e faahiti. I te tahi aˈe râ pae, e mea fifi te huru farii maitai e te faatura o te mau taata Fiti. E titauhia te hoê ite e te aravihi rahi no te faaô mai i te mau taata i roto i te aparauraa, no te faaitoito ia ratou ia pee i te hoê huru haaferuriraa au, aore ra no te tauturu ia ratou ia ite i te faufaaraa ia faaau i ta ratou iho mau tiaturiraa e te mau haapiiraa a te Bibilia.
E mea anaanatae aˈe na te rahiraa o te mau taata Fiti e tauaparau no nia i te mau tooma, maoti râ no nia i te mau fifi aore ra mau tumu parau totiale. Inaha, ua anaanatae mai te rahiraa i rotopu na hau atu e 1 400 Ite no Iehova itoito i Fiti i te parau mau a te Bibilia i muri aˈe i te hoê aparauraa no nia i te mau uiraa mai teie te huru, Eaha mau na te po auahi? O vai te haere i nia i te raˈi? e E haamouhia anei te fenua? No te atuatu râ i te anaanatae, e titauhia te faaauraa i te taata e te tamau-maite-raa. Ia hoˈi faahou oia i te taime i faaauhia, e ite-pinepine-hia e ua haere te taata fare i te teitei (faaapu) aore ra i te tahi atu vahi. E ere no te mea aita ratou e au ra i te farereiraa no te tuea-ore-raa râ o to ratou manaˈo no nia i te taime. Oia mau, e ere te reira i te mea huru ê no te mau Ite no taua vahi ra. E tamau maite râ ratou i te rave i te mau hoˈi-faahou-raa e farerei i te tahi atu taime. Aita e iˈoa to te mau aroâ aore ra mau numera to te fare no te tapao, no reira, e tia ia haamanaˈo maitai no te mau hoˈi-faahou-raa e farerei.
Te huru “ravaai” i Polinesia
I teie nei, e haere tatou e “ravaai” e te hoê tavini ratere, aore ra e te hoê tiaau haaati, ia tere atu oia e farerei i te amuiraa nainai i Rotuma. E 500 kilometera te atea o teie mau motu mouˈa auahi i te pae apatoerau i Fiti. No te tapae i reira, e na nia matou i te hoê manureva e 19 parahiraa. E 50 kilometera tuea noa te aano o te motu rahi, e 3 000 taata e noho ra i reira. E mea oneone te purumu piri tahatai, e faatuati oia i na 20 oire iti. Na Fiti e faatere ia Rotuma, e mea taa ê râ te ihotumu e te reo. No to ˈna auraa polinesia, e mea taa ê te hohoˈa o to ˈna mau taata i to te mau taata Fiti no Melanesia. I te pae faaroo, e mau katolika aore ra e mau porotetani te rahiraa o ratou.
Ia pou anaˈe e ia tau te manureva, e ite matou i te ruperupe rahi o te ururaau o te motu. E itehia te mau rauere o te mau tumu haari na te mau vahi atoa. E mea taata roa i te tauraa manureva no te farii i te manureva hoê noa taime i te hebedoma. I rotopu ia ratou te vai ra te hoê pǔpǔ Ite. Ua farii-popou-hia matou ma te mahanahana, ua inu matou i te mau pape haari tei tâpûhia no te haamâha i to matou poiha.
Aita i maoro to matou taeraa i to matou vahi faaearaa. Ua faaineinehia te hoê maa tei tunuhia i roto i te hoê ahimaa. Ua tuuhia i mua ia matou te puaa eu, te moa, te iˈa farai, te oura miti, e te mau ohi maa mai te maniota, te umara e te taro. Auê ïa tamaaraa, e auê ïa vahi nehenehe mau i raro aˈe i te mau tumu haari!
I te mahana i muri iho, ua haere matou e farerei i te mau taata i roto i te mau oire iti, piihia ho’aga na roto i te reo Rotuma. I to matou tapiriraa ˈtu i te fare matamua, horo mai nei te hoê puaa fanauˈa mai te hoê o te mau faaamuraa puaa, ma te uâ. Ite mai nei te taata fare ia matou e ua tatara maira i te opani ma te ataata, farii mai nei ia matou ma te parau e “Noya!” na roto i te reo Rotuma, ua titau manihini maira ia matou ia parahi. Ua tuuhia mai te hoê farii meia para i mua ia matou, e ua inu atoa matou i te pape haari. Te farii-maitai-raa, e ohipa tumu ïa no te taata no Rotuma.
I reira, aita te taata e feaa ra i te vai-mau-raa o te Atua aore ra o te tiaturi ra e ua tupu noa mai te mau mea. Te tiaturi nei te mau taata atoa i te Bibilia. E oioi noa to ratou ara-maite-raa i te hutihia i nia i te mau tumu parau mai te opuaraa a te Atua no te fenua. E maere te taata fare i te iteraa e eita roa ˈtu te fenua e haamouhia, e faaeahia râ e te mau taata tia o te ora ˈtu i nia iho e a muri noa ˈtu. (Salamo 37:29) E apee atoa oia i te taioraa ia faahitihia te mau irava o te haapapu ra i teie manaˈo, e farii oioi oia i te buka bibilia ta matou e pûpû atu. A faaineine ai matou i te hoˈi, ua haamauruuru mai oia ia matou no te haereraa mai ma te horoa mai na matou te hoê pute î i te meia para no te amu? E poria oioi noa te taata e poro i ǒ nei!
Ma te faaau atu i te mau taata no Inidia
Noa ˈtu e rave rahi mau nunaa ěê i roto i te mau fenua o Patitifa Apatoa, e mea taa ê roa o Fiti i roto i teie tuhaa. Ma te pee noa i te mau ihotumu no Melanesia, no Micronesia, e no Polinesia, te vai atura hoê no Asia mai. I rotopu i te mau matahiti 1879 e 1916, ua faaohipahia te feia rave ohipa faaauhia e te ture no Inidia mai i roto i te mau faaapu tô. E tau tausani taata Inidia o tei haere mai i Fiti na roto i teie faanahoraa piihia girmit (faaauraa). E mea rahi te huaai o taua mau taata rave ohipa ra i roto i te huiraatira o te fenua. Ua tapea mai ratou i ta ratou ihotumu, te reo e te haapaoraa.
O Lautoka te oire i te pae nia mataˈi o te motu rahi o Fiti. Te reira hoi te pu hamaniraa tô i Fiti e te vahi faaearaa o te rahiraa o te huiraatira Inidia. E tia mau ia faaau maitai te mau melo o na amuiraa e toru a te mau Ite no Iehova i roto i ta ratou ohipa “ravaai.” Ia poro i tera e tera fare, e tia ia ineine no te tauaparau i te hoê tumu parau ia au i te nunaa e te haapaoraa a te taata fare. E haere na tatou na muri iho i te hoê pǔpǔ Ite no taua vahi ra ia poro ratou i te mau fare i roto i te mau faaapu tô i rapae ia Lautoka.
I to matou tapiriraa ˈtu i te fare matamua, ua ite matou i te tahi mau ofe roroa i taamuhia te ahu uteute i mua i te poro o te aua. E utuafare hindou teie. Ua faaunaunahia te rahiraa o te mau fare hindou i te mau hohoˈa o to ratou mau atua. Te vai ra iho â te hoê atua auhia e te rahiraa, mai ia Krishna, e e ite-pinepine-atoa-hia te hoê vahi i haamoˈahia.a
Te tiaturi nei te rahiraa Hindou e mea maitai te mau haapaoraa atoa e mau eˈa taa ê hoi no te haamoriraa. No reira, e nehenehe te hoê taata fare e faaroo noa, e farii i te tahi mau buka, e horoa mai maa inu haumǎrû, e ma te manaˈo e e ua rave oia i ta ˈna ohipa. No te faahiti i te mau uiraa o te aratai i te mau taata fare ia tauaparau i nia i te mau manaˈo faufaa, e riro te iteraa i te tahi mau tuhaa o ta ratou haamoriraa ei tauturu. Ei hiˈoraa, ia ite tatou ia au i te mau aamu o to ratou mau atua ra e te rave nei ratou i te mau ohipa o ta te mau taata e rave rahi e uiui ra, e nehenehe tatou e ani e: “E farii anei oe i teie huru haerea no ǒ mai i ta oe vahine (tane)?” Te pahonoraa matau-roa-hia oia hoi: “Eita roa ˈtu!” I muri iho, a ui atu ai: “No reira, e tia anei i te hoê atua ia na reira?” E pinepine teie mau huru aparauraa i te faaite i te faufaaraa o te Bibilia.
Te tiaturiraa i te fa-faahou-raa i roto i te hoê tino ê, te tahi atu haapiiraa Hindou, o te hoê ïa tumu parau tano atoa no te aparauraa. Ua anihia i te hoê vahine hindou faaipoipohia o tei haapii-maitai-hia e ua pohe to ˈna metua tane aita i maoro aˈenei e: “E hinaaro anei oe e ite faahou i to oe metua tane mai ta oe i ite ia ˈna hou a pohe ai ra? Ua pahono oia e: “E, e mea faahiahia roa ïa.” Na roto i ta ˈna pahonoraa e te aparauraa i muri iho, e mea taa maitai e aita oia e mauruuru ra i te tiaturiraa e te ora ra to ˈna metua tane i roto i te tahi atu huru e eita oia e ite faahou ia ˈna. Ua putapû roa oia i te haapiiraa nehenehe mau a te Bibilia no nia i te tia-faahou-raa.
E mau uiraa ta te tahi mau Hindous e te imi ra ratou i te mau pahonoraa e au. I to te hoê Ite pororaa i te fare o te hoê taata Hindou, ua ani mai taua taata ra e: “O vai te iˈoa o to oe atua?” Ua taio atura te Ite i te Salamo 83:18 e ua faataa e o Iehova te iˈoa o te Atua e te parau ra te Roma 10:13 e no te fanaˈo i te ora e tia ia tatou ia tiaoro i taua iˈoa ra. Ua maere roa taua taata ra e ua hinaaro oia e ite hau atu â. Inaha, e hinaaro rahi to ˈna e ite. Ua faataa oia e ua maˈihia to ˈna metua tane, e tei tiaturi rahi i te mau idolo haamorihia i te utuafare, i muri aˈe i ta ˈna haamoriraa e ua pohe taue oia i muri iho. Ua tupu atoa taua huru ohipa ra i nia i to ˈna tuaane. Ua parau faahou oia e: “Ua aratai teie hohoˈa ia matou i te pohe, eiaha râ i te ora. No reira, e mea hape mau ia haamori i te reira. Peneiaˈe, e tauturu mai taua Atua ra o Iehova ia matou ia ite i te eˈa o te ora.” No reira, ua haamatahia te hoê haapiiraa bibilia e o ˈna, e ta ˈna vahine, e ta ˈna na toopiti tamarii. Ua haere oioi noa ratou i mua i te pae varua e ua bapetizohia ratou i muri iho. Ua haapae ratou i ta ratou mau idolo e te haere ra ratou na nia i te eˈa o Iehova, te Atua o te ora.
Ua haere atura matou i te hoê utuafare Mahometa. Hoê â huru feruriraa farii maitai to reira, e ua parahi oioi matou e te mau inu toetoe i roto i to matou rima. Aita matou i ite noa ˈˈe i te mau hohoˈa faaroo i nia i te mau pǎpǎˈi o te hoê noa râ irava nainai na roto i te reo Arabia. Ua parau atura matou e e te vai ra te hoê taairaa matauhia i rotopu i te Bibilia e te Buka faaroo Mahometa, oia hoi te patereareha ra o Aberahama, e ua tǎpǔ te Atua ia Aberahama e na roto i to ˈna huaai e maitai ai te mau nunaa atoa. E tia i teie parau tǎpǔ ia tupu i nia ia Iesu Mesia, Ta ˈna Tamaiti. E patoi mai te tahi mau Mahometa i te manaˈo ra e e tamaiti ta te Atua. No reira, ua faataa atura matou e mai te taata matamua ra o Adamu, ua piihia oia e tamaiti na te Atua no te mea ua poietehia oia e te Atua, e hoê â huru atoa no Iesu, e Tamaiti oia na te Atua. Aita e faufaa no te Atua e rave i te hoê vahine no te fanau mai i te mau tamarii. I te mea hoi eita te mau Mahometa e tiaturi i te haapiiraa o te Toru tahi, e nehenehe tatou e faaohipa i te reira no te faaite e Atua teitei roa o Iehova.
E avatea i teie nei, e te hoˈi maira te mau melo o to matou pǔpǔ mai te mau faaapu tô mai, no te tiai i te pereoo mataeinaa i te pae purumu no te hoˈi i te oire. Noa ˈtu te rohirohi rii, ua oaoa roa matou paatoa i ta matou ohipa “ravaai” o te poipoi. Ua hoona maitai te tutavaraa no te faaau atu i te mau huru tupuraa taa ê e te mau tiaturiraa tei farereihia.
Ua rau te huru o te mau iˈa i roto i te mau pape e i nia i te mau ǎau o Fiti. No te manuïa, e titauhia i te gonedau no Fiti (taata ravaai) te aravihi i roto i ta ˈna ohipa. Hoê â huru atoa no te ohipa “ravaai” ta Iesu i horoa na ta ˈna mau pǐpǐ. E titauhia i te mau “ravaai taata” kerisetiano te aravihi, ia faaau i ta ratou faaiteraa e ta ratou haamaramaramaraa i te mau tiaturiraa rave rau o te huiraatira. (Mataio 4:19) E hinaaro-mau-hia te reira i Fiti. E te itehia ra te mau faahopearaa i te mau tairururaa a te Ite no Iehova i te mau matahiti atoa, i reira te mau taata no Fiti, no Inidia, no Rotuma, e te mau taata no te mau nunaa taa ê e haamori ai i te Atua ra o Iehova ma te tahoê. Oia mau, te haamaitai ra oia i te ohipa “ravaai” i roto i te mau pape no Fiti.
[Nota i raro i te api]
a A hiˈo i te buka Te huitaata i nia i te eˈa o te maimiraa i te Atua (farani), piahia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., mau api 115-17.
[Hohoˈa fenua i te api 23]
(Hiˈo i te papai)
Viti Levu
Vanua Levu
Suva
Lautoka
Nandi
0 100 kilometera
0 100 mi
18°
180°
[Hohoˈa i te api 24]
Te fare matauhia i Fiti
[Hohoˈa i te api 24]
Te hoê hiero Hindou i Fiti
[Hohoˈa i te api 25]
Te “ravaai” manuïa no te mau taata i Fiti
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 24]
Fiji Visitors Bureau