Nafea to te afata teata tauiraa i te ao
I te tau veavea i mairi aˈenei, ua taui te afata teata i te ao ei tahua tueraa popo rarahi. I Roma, i te fenua Italia, aita e taata i itehia na nia i te mau purumu. Ua mataitai tau 25 milioni feia no Italia i te haruraa aˈua no te ao nei. I Buenos Aires, i te fenua Ra-Parata, e au ra e ua vai ano te mau purumu, e no tauâ tumu ra. I Cameroun, i Afirika tooa o te râ, i reira tauâ mau anapanaparaa ninamu huru ê e hautiuti ai i nia i te mau haamaramarama a tuô ai te mau milioni taata ma te tahoê. I Lebanona tei roohia i te tamaˈi, ua tamau te mau faehau i te mau afata teata i nia iho i to ratou mau pereoo pa auri tei faaea i te tere. Te manaˈohia ra e e 20 % o te huiraatira o te fenua tei mataitai i te tuhaa hopea o te tataˈuraa, ma te hutihia e te afata teata mai te mau pepe i mua i te ama auahi, e to ratou hohoˈa mata i turamahia e te hoê mori mohimohi.
E ere teie anaˈe tupuraa faahiahia a te afata teata tei tupu. I te matahiti 1985, fatata hoê i nia i te toru o te huiraatira o te fenua—fatata 1 600 000 000 taata—tei mataitai i te hautiraa upaupa rock piihia Live Aid. Ua haaparare na taoˈa peeutari ahuru ma piti i te porotarama i roto tau 150 fenua, mai te fenua Islande e tae atu i te fenua Ghana.
Na te mau vahi atoa, te rave ra te afata teata i te hoê tauiraa aravihi. Ua apeehia te tauiraa i rotopu i te mau afata teata e ta ratou mau hohoˈa ruru noa o te mau matahiti 1920 e 1930 e te mau matini aravihi o teie tau apî tei amui i te peni e te maramarama o te mau hohoˈa, e te hoê uˈanaraa o te mau hooraa na te ao nei. I te matahiti 1950, tei raro mai i te pae milioni afata teata i roto i te ao nei. I teie mahana, fatata e 750 000 000 e vai nei.
E faahohoˈa maitai te mau huru tupuraa mai te haruraa aˈua o te ao nei i te mana o te afata teata no te tahoê i te palaneta ei hoê anaˈe pu opereraa parau apî. Ua taui te afata teata i te huru o te taata no nia i te ao e haaati ra ia ratou. Ua tauturu oia i te haaparareraa i te mau parau apî e te mau manaˈo, te mau faufaa atoa e te mau peu, mai tera e tera fenua, tei tapeahia e te mau otia politita e te mau vahi e vai ai ratou. Ua taui te afata teata i te ao. Te parau nei vetahi e e nehenehe oia e taui ia outou.
Ua taui o Johannes Gutenberg i te ravea haapuroro, a nenei ai oia i te Bibilia matamua i te matahiti 1455. I teie nei, e nehenehe e faatae oioi i te huru poroi atoa na te hoê faito rahi aˈe o te huiraatira, na roto i te hoê taime poto roa e te mama aˈe. Ua ite oioi te mau Hau i te mana o te vea neneihia e ua tamata ratou i te taotia na roto i te faatupuraa i te mau ture taa ê. Teie râ, ua parare noa ˈtu te mana o te ravea neneiraa i rotopu i te huiraatira. I te omuaraa o te matahiti 1800, ua tapao te taata papai aamu ra o Alexis de Tocqueville e e mana faahiahia to te mau vea no te haamau hoê â manaˈo i roto i te feruriraa o na 10 000 taata i roto noa hoê mahana.
I teie nei, e tuatapapa anaˈe na i te parau no te afata teata. E nehenehe ta ˈna e haamau hoê â manaˈo i roto tau hanere milioni feruriraa—hoê â taime! E ma te taa ê i te api i neneihia, eita oia e titau i to ˈna feia mataitai ia haapii ratou i te ohipa huru rau o te taioraa, eita atoa oia e ani ia ratou ia hamani ratou iho i ta ratou mau hohoˈa e to ratou mau manaˈo na roto i te feruriraa. E horoa oia i ta ˈna mau poroi na roto i te mau hohoˈa e te taˈi e te mau umeraa atoa ta ˈna e faatupu.
Ua taa oioi te feia politita i te puai faahiahia o te afata teata. I te fenua Marite, ua faaohipa o Dwight D. Eisenhower i te afata teata ma te aravihi a tupu ai ta ˈna ohipa maitiraa peretiteni i te matahiti 1952. Ia au i te buka ra Ma te haapuai—Te mau tauiraa o te afata teata marite (beretane), ua upootia mai o Eisenhower i te maitiraa no te mea e ua faaite oia e o ˈna te taata tataˈu politita “aravihi roa ˈˈe” o tei tia mai na roto i te afata teata. Te faaite ra te buka e ua nehenehe te afata teata e hauti i te hoê tiaraa faufaa roa ˈtu â i roto i te upootiaraa mai o John F. Kennedy i nia ia Richard M. Nixon i te maitiraa i te matahiti 1960. I muri aˈe i te hoê tauaparauraa na roto i te afata teata, ua faaite te feia mataitai e mea au aˈe na ratou ia Kennedy. Teie râ, ua manaˈo te feia i faaroo i taua tauaparauraa ra na roto i te radio e ua tuea noa raua. No te aha taua taa-ê-raa ra? Ia hiˈohia o Nixon, mea marearea oia e mai te huru ra e ua rohirohi oia i roto i te afata teata, area ia Kennedy ra, mea pautuutu maitai e ua paapaa i te mahana, ua faaite oia e te tiaturiraa e te oraora maitai o te tino. I muri aˈe i te maitiraa, ua parau o Kennedy no te afata teata e: “Eita matou e manuïa mai te peu e aita taua taoˈa iti ra.”
Ua tamau noa “taua taoˈa iti” ra i te faaite i to ˈna mana i roto i te ao paatoa. Ua haamata vetahi e pii ia ˈna te toru o te puai rahi. Ua nehenehe te faaohiparaa i te mau taoˈa peeutari e faatae i te mau tapao na rapae atu i te mau otia e te mau moana. Ua faaohipa te feia faatere o te ao nei i te afata teata mai te hoê tahua ia noaa mai te tauturu a te mau fenua e no te faaite i te hape a te feia ta ratou e aro ra. Ua faaohipa te tahi mau Hau ia ˈna no te faatae i te haaparareraa i roto i te mau fenua enemi. E mai ta te mau faatereraa i tamata atoa i te taotia i te itearaa a Gutenberg i to ratou taaraa i to ˈna mana, e rave rahi mau hau o tei faatere i te afata teata. I te matahiti 1986, fatata te afaraa o te mau fenua tei haaparare i ta ratou mau porotarama i raro aˈe i te hiˈopoaraa a te Hau.
Teie râ, ua faariro te mau haereraa i mua i te pae o te ravea aravihi i taua hiˈopoaraa ra ei ohipa fifi. E faatae te mau taoˈa peeutari no teie mahana i te mau tapao ta te feia taa ê atoa e nehenehe e haruharu maoti te mau antennes paraboliques haihai roa. E horoa te faaohiparaa i te mau pata hohoˈa vidéo nainai, o te nehenehe e amohia, e te rahiraa feia haapii taviri teata, i te hoê rahiraa hohoˈa no nia i te mau huru tupuraa atoa te tia ia faaitehia.
Te haaputu nei te hoê pu haapuroro parau apî marite, te CNN (Cable News Network), i te mau parau apî no roto mai e 80 fenua e e haapuroro atu ai na te ao paatoa. Maoti teie ravea tuutuu ore i roto i te ao taatoa nei i te pae no te haapurororaa i te parau apî, e nehenehe ai e faaite i te hoê tupuraa i roto i te mau fenua atoa fatata i te hoê â taime.
Aita te afata teata e faatia noa ra i te mau huru tupuraa, te taui rahi noa ˈtura atoa oia i te tupuraa. Ua hauti te afata teata i te hoê tiaraa faufaa i roto i te tabula o te mau orureraa tei faaaueue ia Europa Hitia o te râ i te matahiti 1989. Ua tuôtuô te feia orure i Prague, i te fenua Tekolovakia, na nia i te mau purumu, ma te titau “i te mau pataraa o te mau ohipa e tupu i te reira iho taime” na roto i te afata teata. E i te vahi i haamanii ai te feia orure no mutaa ihora i te toto no te haru i te tahi mau fare a te Hau, te mau paturaa i haapaarihia no te paruru, aore ra te pu a te mau mutoi, ua aro te feia orure no te matahiti 1989 na mua ia nehenehe ratou e faaohipa i te mau fare a te afata teata. Inaha, ua haamata te faatereraa apî no Roumania e faatere i te fenua mai roto mai i te pu a te afata teata! No reira, aita roa ˈtu e faarahihia ra i te parau ia piihia te afata teata te toru o te pu rahi.
Teie râ, eita te afata teata e faaite noa i to ˈna mana i roto i te politita. Te taui atoa ra oia i te mau peu e te mau faufaa o te ao nei. Mea pinepine te fenua Marite i te parihia i te ‘haavîraa i te pae no te mau peu,’ oia hoi te faaheporaa i ta ˈna mau peu i te ao nei na roto i te arai o te afata teata. I te mea e o te fenua Marite te fenua matamua o tei faatupu e rave rahi mau porotarama teata hoona, i te hopea o te mau matahiti 1940 e i te mau matahiti 1950, ua hoo aˈera te feia hamani hohoˈa marite i te mau porotarama i te tahi atu mau nunaa no te hoê tino moni mama aˈe i ta ratou iho.
I te pae hopea o te mau matahiti 1980, ua hoo mai te fenua Kenya e 60 % o ta ˈna mau porotarama afata teata; o Auteralia, e 46 %; te fenua Equateur, 70 %; e te fenua Paniora, 35 %. No te fenua Marite ïa te rahiraa. Ua haapararehia te hoê porotarama marite, La petite maison dans la prairie, i roto e 110 fenua. Ua itehia te porotarama ra Dallas i roto e 96 fenua. Ua faahapa vetahi no te oreraa te peu o te fenua a haamauhia ˈi te afata teata na te ao nei, e ua parare te imiraa e te hooraa i te mau taoˈa materia no Marite mai.
E rave rahi mau fenua tei aro i teie ‘haavîraa i te mau peu.’ I te fenua Nigeria, ua autâ te feia e ohipa ra i roto i te mau pu haapurororaa parau apî e te mau hohoˈa e te faaino ra te mau porotarama ěê i te peu o te fenua; te peapea nei ratou i te iteraa e mea ite aˈe te feia mataitai no Nigéria i te ohipa e tupu ra i te fenua Marite e i Beretane i te ohipa e tupu ra i Nigéria. Hoê â huru i Europa. A tupu ai te hoê rururaa a te apooraa marite, aita i maoro aˈenei, ua parau te paoti rahi o te neneiraa vea Robert Maxwell, ma te riri, e: “Eita e tia i te hoê fenua ia faatia i te peu ěê ia haavî i ta ˈna peu tumu.” Ei faahopearaa, ua haamata te tahi mau Hau i te faahepo i te mau otia i nia i te mau numera o te mau porotarama ěê o te nehenehe e haapararehia i nia i te mau pu haapurororaa o te fenua.
E ere te peu tumu anaˈe teie e haafifihia ra te ‘haavîraa i te mau peu.’ E nehenehe atoa ta ˈna e faaino i te palaneta. E tuhaa ta te hinaaroraa e hoo mai, te haamâha-oioi-raa i te hinaaro, a te totaiete no te pae Tooa o te râ, i roto i te viiviiraa o te mataˈi, te taeroraa o te pape, te ino-paatoa-raa o te fenua. Mai ta te hoê taata papai no The Independent, te hoê vea no Lonedona, i papai: “Ua faatianiani te afata teata i mua i te ao i te manaˈo anaanatae o te hoê tiamâraa i te pae materia—te hoê manuïaraa no te pae Tooa o te râ—e moemoeâ noa hoi, no te mea e nehenehe oia e roaahia maoti noa te faainoraa i te natura ma te ore e nehenehe e tataˈihia.”
Ma te papu maitai, te taui nei te afata teata i te ao i teie mahana, e e ere na roto i te maitai. Teie râ, te vai ra ta ˈna mau faahopearaa taa ê atu â i nia i te mau taata. E roohia anei outou i te reira?
[Parau iti faaôhia i te api 14]
E nehenehe te vea papai e haamau hoê manaˈo i roto hoê ahuru tausani feruriraa hoê noa mahana
[Parau iti faaôhia i te api 15]
E nehenehe te afata teata e haamau hoê manaˈo i roto tau hanere milioni feruriraa hoê â taime