Ia tapeahia outou i te fare maˈi
“I to ˈu tapearaahia i te fare maˈi no te taime matamua, ua huru ê roa ˈtura vau mai te mea ra e eita ta ˈu e nehenehe faahou e faatere i to ˈu oraraa, inaha ua riro noa vau mai te hoê numera ra te huru.”—Marie G.
“Te haamanaˈo ra vau i te taime matamua a haere ai au no te rapaau ia ˈu. Ua paruparu roa to ˈu manaˈo, mai te huru ra e aita ta ˈu e ravea no te paruru ia ˈu.”—Paula L.
UA TAPEA-Ê-NA-HIA anei outou i te fare maˈi e ua ite anei outou i teie mau huru manaˈo? Noa ˈtu e ua farerei outou i teie huru tupuraa aore ra aita, e tia ia outou ia farii e mea iti roa te feia o te feruri nei no nia i te riroraa ei taata maˈi. Teie râ, e nehenehe outou e farerei i teie ohipa i te hoê mahana. Ei hiˈoraa, i te matahiti 1987, ua faaite te tahi mau maimiraa e ua mau 1 taata i te fare maˈi i nia i te 7 i te fenua Marite. E taui teie mau numera ia au i te fenua o te ao nei. Teie râ, mai te peu e e taata haapao maitai outou, eaha ïa te mau faaineineraa te tia ia outou ia rave ia tupu noa ˈtu te reira?
“Te ravea mau hoê roa no te paruru i to outou oraora-maitai-raa, o te haapapu-maitai-raa e mea titauhia anei e ia tapeahia outou i te fare maˈi,” o ta te taote Sidney Wolfe ïa e parau ra, e faatere oia no te hoê pǔpǔ maimi no nia i te oraora-maitai-raa o te huiraatira. Noa ˈtu e eaha te vahi o ta outou e faaea ra, mai te peu e e pohehia outou i te maˈi, e tiamâraa to outou e mea titau-atoa-hia ia faaarahia outou no nia i te mau tumu mau o to outou fifi i te pae rapaauraa. Mea pinepine e nehenehe ta to outou iho taote e faataa mai i te mau pahonoraa o ta outou e titau ra.
Teie râ, mai te peu e te feaa ra outou, mea maitai aˈe ia ani atu outou i te manaˈo o te tahi atu taote. I roto i te tahi mau fenua, te titau nei vetahi mau fare parururaa e piti huru manaˈo hou ratou e farii ai i te aufau no te tahi mau tâpûraa rahi. Eiaha atoa ia haamarirau i te imi i te toru o te manaˈo no te faaafaro i te mau tuea-ore-raa no nia i te faaotiraa e te ravea rapaauraa. Teie te manaˈo faufaa roa ˈˈe: Noa ˈtu e e ani oia i te manaˈo o te hoê taote aore ra e piti aore ra hau atu, e rave te hoê taata maˈi maramarama i te taime no te faataa no ˈna iho mai te peu e mea titauhia e mea maitai anei te ravea rapaauraa e faaauhia maira.
Ia afai-ru-anaˈe-hia i te fare maˈi
Oia mau, ia tupu anaˈe te hoê ati ru, aita ïa e taime no te maimi haere i te manaˈo o te mau taote. Peneiaˈe paha, ua moe te hiroa o te hoê taata maˈi, eita ta ˈna e nehenehe e paraparau aore ra e papai ia afaihia ˈtu oia i te fare maˈi. I te tahi mau taime, e riro te mau taote i te rave oioi noa i te tahi ohipa, hou e itehia mai ai te mau fetii no te faataa i te mau titauraa aore ra te mau hinaaro o te taata maˈi. Te haapapu maira teie mau huru tupuraa i te faufaaraa ia feruri na mua e ia faanaho i te mau ohipa.a
Te titauhia nei ia rave noa te mau Ite no Iehova i te mau taime atoa i nia ia ratou, i te parau ra Haapapuraa i te pae rapaauraa/Faatiamâraa i te pǔpǔ rapaauraa, tei faaî-maitai-hia e o tei ore i mairi te taio mahana. I nia i teie parau, ua faataa maitai te taata maˈi i to ˈna mau hinaaro i te pae no te rapaauraa e te horoa atoa ra oia i te mau haamaramaramaraa faufaa roa ia nehenehe te feia a te pǔpǔ rapaauraa e faaara i to ˈna fetii aore ra i te tahi atu mau taata o tei ite eaha te mea o ta ˈna e hinaaro ra. Noa ˈtu e aita te reira e faataa ra i te mau huru tupuraa atoa, e mana to teie parau faufaa roa i mua i te ture e na ˈna ïa e faataa i te parau mai te peu e eita ta outou e nehenehe e paraparau.
Ia tupu noa ˈtu te hoê ati ru, mea faufaa atoa ia haere mai te hoê hoa piri roa aore ra te hoê fetii tei ite i to outou hinaaro e to outou mau tiaturiraa i te pae rapaauraa no te turu ia outou. Noa ˈtu e e nehenehe e na reira oioi noa aore ra eita, e riro te parau Haapapuraa i te pae rapaauraa/Faatiamâraa i te pǔpǔ rapaauraa tei faaîhia mai tei titauhia, ei ravea faufaa roa i te hoê mahana no te paruru i to outou mau tiaraa.
E nehenehe te hoê taata e ere i te hoê Ite no Iehova bapetizohia e aita ïa ta ˈna teie parau, e faaineine i te tahi parau mai teie te huru o ta ˈna iho e papai (mea maitai aˈe râ ia patapata roa). I reira oia e faataa ˈi i ta ˈna mau titauraa no nia i te ravea rapaauraa, e haapapu ai i te mau mea o ta ˈna e ore e farii, e e faaite ai e o vai te tia ia faaara ia tupu noa ˈtu te hoê ati ru.
Ia faaîhia te mau api parau e te mau parau haapapuraa
E taui te mau tiaraa o te taata maˈi ia au i te mau fenua o te ao nei. (A hiˈo i te tumu parau iti i te api 7.) I roto i te tahi mau fenua, ua rahi mau â taua mau tiaraa ra i roto i te mau matahiti i mairi aˈenei; eita te hoê taote e faatiahia ia rave i te hoê ravea rapaauraa mai te peu e aita i noaa ia ˈna te parau faatia, tei papai-roa-hia, a te taata maˈi. No reira ïa te mau fare maˈi e faaineine ai i ta ratou iho mau api parau e e titau ai ia tarima outou i te reira. Mai te peu e mai te reira te huru i roto i to outou fenua, e nehenehe te mau parau i muri nei e tauturu ia outou.
E tia ia outou ia taio maitai i te mau api parau atoa na mua ˈˈe outou e tarima ˈi no te mea ia tarima outou, te haapapu ra ïa outou e te farii ra outou, e te taa ra ia outou, i te mau parau atoa ta te api parau e faataa ra. Eiaha roa ˈtu outou ia vaiiho i te hoê taata ia turai ia outou ia tarima ru noa i te hoê api parau a te fare maˈi, aore ra te hoê api parau fariiraa i te ravea rapaauraa, mai te peu e aitâ outou i taio maite atura. Ia ore outou e afaro e te tahi tuhaa o te api parau i faaauhia mai, a faaore ïa i teie tuhaa. Ia patoi noa ˈtu te hoê taata, i te na ôraa mai e e api parau teie na te fare maˈi e eita e tia ia taui i te reira, ua riro teie api parau ei parau faaau haamanahia i te pae o te ture, e eita outou e nehenehe e faahepohia ia tarima i te hoê parau o ta outou e ore e farii ra. Noa ˈtu e eita outou e hinaaro e riro ei taata manaˈo etaeta, mea faufaa roa ia tapea outou i te hoê tiaraa aueue ore i nia i teie ohipa—e tiamâraa to outou no te patoi i te hoê noa ˈˈe tuhaa o te api parau.
E tia ia outou ia hiˈopoa maite i te mau paratarapha tataitahi no nia iho â râ i te fariiraa i te hoê tâpûraa aore ra te faaohiparaa i te toto. Ua hitimahuta roa vetahi mau Ite no Iehova i to ratou taioraa i te tahi mau parau i papaihia i nia i te hoê api parau a te fare maˈi tei parauhia hoi e ua faaineine-taa-ê-hia no ratou. Noa ˈtu e te faaite ra te mau reni matamua e e faaturahia te hinaaro o te taata maˈi no nia i te toto, te na ô ra te hoê paratarapha i muri iho e, ‘Ia tupu noa ˈtu te hoê fifi ru aore ra ia manaˈo te taote e mea titauhia, e tiamâraa to te taote no te rave i te pâmuraa toto.’ Hau atu, i te mea e te faaue maira te Parau a te Atua ia haapae te mau kerisetiano i te toto, mea maitai aˈe ia papai roa i nia i te mau api parau atoa e faaauhia mai i te parau ra “Eita vau e farii i te pâmuraa toto.” (Ohipa 15:28, 29) Mea maramarama maitai ïa to outou tiaraa i mua i te aro o te feia e rapaau ia outou. Inaha hoi, te rahi noa ˈtura te feia maˈi e patoi nei i te toto no te mea aita ratou e hinaaro e ia roohia ratou i te maˈi upaa [hépatite], te SIDA, aore ra te tahi atu mau maˈi e haapohe i te taata.b
Mea iti aˈe te tiamâraa o te feia maˈi i roto i te tahi mau fenua ia faaauhia i tei faataahia ˈtu i nia mai. I te tahi mau vahi, o te taote te ture, e e titauhia te feia maˈi ia auraro i ta ˈna parau. Teie ta te hoê taote no te hoê fenua no tooa o te râ tei ratere atu i te hoê fenua no Afirika i parau: “Aita vau i matau i teie huru taairaa i rotopu i te mau taote e te feia maˈi . . . Eita roa ˈtu te feia maˈi e paraparau mai te peu e eita oe e paraparau atu ia ratou. Eita ratou e uiui atu i to ratou taote.” Noa ˈtu e e haafifi teie huru peu i te taata maˈi, e tia i te kerisetiano paari ra—ma te faatura e te manaˈo papu atoa râ—ia haapapu maitai e e tia ia faaturahia to ˈna tiamâraa tumu na nia i to ˈna tiaraa taata, oia hoi na ˈna e faaoti no to ˈna iho tino e e tia ia anihia mai to ˈna manaˈo i roto i te mau aparauraa no nia i to ˈna oraora-maitai-raa.
A tauaparau e te feia e rapaau ia outou
O to outou taote te taata matamua e paruru ia outou e na ˈna e horoa mai i te mau haamaramaramaraa; no reira, e tia ia maiti maitai outou i ta outou taote. Te na ô ra te hoê taata papai e: “E tia ia outou ia haamanaˈo e aita te hoê taote i taa ê atu i te tahi atu mau taata. Te vai ra iho â to ratou mau huru maitatai e to ratou mau hapa mai ia tatou nei atoa. Te imi nei te rahiraa o te mau taote i te ravea maitai roa ˈˈe no ta ratou feia maˈi, teie râ, te tiaturi nei vetahi e na ratou e rave i te mau faaotiraa no outou. Ia ore anaˈe te mau tiaturiraa aore ra te huru o te taote e afaro maitai e to outou, a taui ïa i te taote.”
Ia horoahia mai te mau pahonoraa papu i ta outou mau uiraa e ia taa maitai ia outou e tia ˈi, hou outou e farii ai i te hoê ravea rapaauraa. (A hiˈo i te tumu parau iti i te api 8.) Mai te peu e eita outou e taa ra i te hoê mea, eiaha e haama i te parau atu. A ani e ia faataahia mai te reira na roto i te mau parau maramarama maitai, eiaha râ na roto i te mau parau a te mau taote. Ia tauaparau outou e te taote, mea maitai atoa ia haamauruuru atu outou ia ˈna no to ˈna taa-maitai-raa i to outou tiaraa tei niuhia i nia i to outou mau tiaturiraa i te pae faaroo.
A tamata i te haamau i te mau taairaa auhoa e te mau rave ohipa o te fare maˈi e haapao ra ia outou, mai te mau vahine utuutu mai, no te mea ua riro ratou ei tauturu rahi no te rapaau ia outou e ia ora mai outou. Ia afai mai ratou i te mau raau aore ra i te mau patia, a haapapu e na outou iho â te reira. E aniraa tano mau te reira no te mea, noa ˈtu te mau manaˈo maitatai atoa, e nehenehe te hoê hape e tupu.
Ia hiˈo-anaˈe-hia ratou, mea ohipa roa te feia o te fare maˈi, tera râ, a haamanaˈo e ua maiti te rahiraa o ratou i teie toroa no te mea te tapitapi nei ratou no te taata e te hinaaro mau nei ratou e horoa i to ratou tauturu. E nehenehe outou e turu i ta ratou ohipa mai te peu e e tamata outou i te faaite i to outou mau hinaaro aore ra to outou mau peapea ma te maramarama maitai. Eita roa ˈtu e tia i te hoê vahine utuutu maˈi (aore ra te tahi atu rave ohipa) ia rave ino ia outou na roto i te tahi mau parau mai teie te huru: “E pohe oe ia ore oe e farii i teie ravea rapaauraa.” A faaite i teie mau huru rave-ino-raa i te feia faatere i te fare maˈi e tae noa ˈtu i to outou fetii aore ra i te hoê tiaau i te pae faaroo; e nehenehe ratou e tia ˈtu no te paraparau na nia i to outou iˈoa.
E ia tupu noa ˈtu te hoê fifi?
Ua itehia e, noa ˈtu e ua haapaohia teie mau tuhaa atoa, ua tupu te aimârôraa i rotopu i te taata maˈi e te faanahoraa a te toroa rapaauraa. Mea varavara roa teie huru tupuraa, teie râ, eaha ta outou e rave ia farerei noa ˈtu outou i te reira?
A tahi, eiaha e ru noa. Mea pinepine e mea fifi roa no te feia atoa e ô mai i roto i teie ohipa, e ua aehuehu roa te feruriraa. No reira, mea maitai roa ia vai hau noa outou, ma te haerea au maitai e te faatura. A piti, a hiˈopoa e a rave mai i te mea atoa e nehenehe e tauturu ia outou. Te vai ra paha i te fare maˈi te tahi taata tei riro ei auvaha no te feia maˈi o ta outou e nehenehe e farerei e o te tauturu mai ia outou.
Te faaara nei te mau Ite no Iehova i te mau matahiapo o ta ratou amuiraa. E nehenehe atoa ta teie mau taata aˈo paari e te aravihi e tauturu mai ia outou ia itea mai i te hoê fare maˈi o te faatura i to outou tiaraa mai te peu e ua rahi roa te fifi e e titauhia ia afaihia outou i roto i te fare maˈi ê atu.c Eita atoa e moehia i te mau kerisetiano mau ia tiaturi i te puai o te Atua ra o Iehova. I roto i teie mau huru tupuraa fifi mau, mea varavara roa ia itehia mai hoê anaˈe ravea o te arai i te mau fifi atoa, e ia tiaturi noa tatou i to tatou iho puai, eita paha tatou e taa e eaha te tia ia maiti. Ua ite vetahi e i muri aˈe i to ratou tamataraa i te mau ravea atoa e vai ra ia ratou ra, ua fariu atu ratou i nia i te Atua e ua itea mai ia ratou i te tamǎrûraa e tae noa ˈtu i te mau ravea manaˈo-ore-hia.—Korinetia 1, 10:13; Philipi 4:6, 7.
Maitai e eita outou e roohia i teie mau huru fifi, teie râ, mea au aˈe ia faaineine ia outou. A haamanaˈo atoa e te vai ra te tahi mau mea e titauhia ia outou i te fare maˈi. E vahi maitai roa te fare maˈi no te faaite i te mau huru maitatai kerisetiano mai te faaoromai, te mauruuru no te maitai e faaitehia mai, e oia atoa te farii maitai i te feia e tauturu maira ia outou. Ia matara outou, e riro te hoê rata poto noa e faataehia ˈtu i te pǔpǔ rave ohipa a te fare maˈi, aore ra te hoê taoˈa iti tei pûpûhia ei tapao haamauruururaa, i te haaputapû roa ia ratou. E nehenehe atoa hoi to outou faaearaa i te fare maˈi e riro ei ravea no te horoa i te hoê faaiteraa tano mau na roto i to outou haerea maitai, ma te turu atoa i te roo maitai ta te mau kerisetiano mau e fanaˈo ra ei feia maˈi.—Petero 1, 2:12.
[Nota i raro i te api]
a Mea maoro i teie nei, ua papai te hoê taata papai bibilia i te hoê maseli i faauruahia mai o te tuu ra i te tapao i nia i te faufaa o teie huru faaineineraa: “E ite te taata haapao i te ino, e ua ape ihora; te haere noa ra râ te ite ore e pohe atura.”—Maseli 22:3.
b A hiˈo i te vea Nafea te toto ia faaora i to outou ora? (1990), neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
c Mai tei haapapuhia i roto i te tumu parau i te api 12, te fanaˈo nei te mau Ite no Iehova i te mau ravea faufaa roa no te tauturu mai ia ratou ia faaruru i te mau fifi i te pae rapaauraa e no te faaau e te feia rave ohipa a te fare maˈi.
[Tumu parau tarenihia i te api 5]
Ia mau noa ˈtu outou i te fare maˈi
Te mau faanahoraa te tia ia rave:
□ 1. A rave i te parau Haapapuraa i te pae rapaauraa/Faatiamâraa i te pǔpǔ rapaauraa tei faaîhia mai tei titauhia aore ra te hoê papai i tarimahia e faataa ra i to outou mau hinaaro.
□ 2. A maiti maitai i ta outou taote.
□ 3. A haapapu e mea titauhia anei ia tapeahia outou i te fare maˈi.
□ 4. A haapao maitai ia taio outou e ia faaî outou i te mau apî parau a te fare maˈi. Mai te peu e e Ite no Iehova outou, a faaara oioi atu ïa.
□ 5. Ia navai maitai te mau tauihaa o ta outou e afai, mai te tahi ahu, te tahi mau taoˈa no te fare pape, te tahi mau buka.
□ 6. A vaiiho atu i ta outou mau piru i te fare, aore ra te mau matini uira, e te moni.
[Tumu parau tarenihia i te api 7]
Tabula o te mau tiaraa o te taata maˈi
Ia fariihia te hoê taata i te fare maˈi, eiaha oia ia mǎtaˈu i teie vahi ma te manaˈo e ua erehia o ˈna i to ˈna tiaraa taata. E mau tiaraa to ˈna ta te rahiraa o te mau fare maˈi e te pǔpǔ rapaauraa e oaoa nei i te faatura. Ua faataa-poto-hia mai vetahi o teie mau tiaraa ia au i te hoê tabula e hoê ahuru tiaraa no roto mai i te buka ra Nafea ia ape i te fare maˈi (beretane), a Lila L. Anastas, R.N.d
E tiaraa to te taata maˈi:
1. Ia fanaˈo i te rapaauraa maitai e te faatura o te feia rave ohipa aravihi.
2. Ia ani i ta ˈna taote i te mau haamaramaramaraa papu e te tano no nia i ta ˈna hiˈopoaraa, te ravea rapaauraa, e te faahopearaa e opuahia ra na roto i te mau parau e taa-maitai-hia e te taata maˈi.
3. Ia horoa mai to ˈna taote i te haamaramaramaraa e titauhia ia nehenehe oia e rave i te hoê faaotiraa ma te taa maitai i te ohipa o ta ˈna e rave ra hou e ravehia ˈi te tahi faanahoraa e/aore ra te tahi ravea rapaauraa. Mai te peu e te vai ra te mau ravea monoraa maitatai, e tiaraa to te taata maˈi ia faaarahia oia.
4. Ia patoi i te hoê ravea rapaauraa ia au i te mau otia i faatiahia e te ture.
5. Ia titau e ia tapea-huna-hia te parau no te rapaauraa e ravehia ra i nia ia ˈna.
6. Ia tiaturi e eita roa ˈtu te mau haamaramaramaraa e te mau papai atoa no nia i to ˈna rapaauraa ia faaitehia.
7. Ia tiaturi e, ia au i tei tia ia ˈna, e nehenehe te fare maˈi e pahono i te mau aniraa atoa a te taata maˈi i te pae no te tauturu aore ra te afairaa ˈtu ia ˈna i roto i te tahi atu vahi rapaauraa ia faatiahia te reira i te pae no te rapaauraa.
8. Ia faaarahia oia i te mau taairaa atoa ta te fare maˈi e rave e te tahi atu pu e haapao i te oraora-maitai-raa, mai te peu e e ravehia te reira no ˈna.
9. Ia faaitehia oia mai te peu e e faaau mai te fare maˈi e rave i te tahi tamataraa i nia ia ˈna o te ohipa i nia i to ˈna vai-maitai-raa aore ra to ˈna rapaauraa.
10. Ia tiaturi e e rapaau-tamau-hia oia e ia ite oioi oia e o vai ma te mau taote e nehenehe e haapao ia ˈna e teihea roa ratou.
[Nota i raro i te api]
d Te faataa ra te buka ra Te mau tiaraa o te feia maˈi—Buka iti aratai no nia i te mau tiaraa o te feia maˈi (beretane) (buka i neneihia e te Taatiraa marite no te mau tiaraa tivila) i te hoê “Tabula o te mau tiaraa o te taata maˈi” e 25 manaˈo to roto.
[Tumu parau tarenihia i te api 8]
Te parururaa i te taata maˈi e to ˈna tahoê-maite-raa
“Eita te hoê taata i parihia e tia ˈtu i mua i te haavaraa e aita to ˈna e paruru, mai te reira atoa, eita e tia ia haere atu te hoê taata i te fare maˈi o te hoê oire rahi e aita te tahi fetii aore ra te hoê hoa piri roa i pihai iho ia ˈna no te haapao i to ˈna maitai e no te faateitei i te reo ahiri e mea titauhia.”—June Bingham, The Washington Post, 12 no atete 1990.
“I roto i te roaraa o te tau, aita roa ˈtu i matauhia i roto i te feruriraa e te mau peu a te mau taote e ia apiti atoa mai te taata maˈi i roto i te mau faaotiraa i te pae rapaauraa. E mea na roto i te huru tupuraa fifi mau to te feia maˈi haapiiraa e ia ani noa mai ratou i te mau uiraa papu maitai, e riri roa ïa tatou ia ratou, inaha, mea au ore roa na tatou i teie mau huru uiraa.
“Teie râ, ua riro te manaˈo ra e ua ite tatou e eaha te mea maitai aˈe no ta tatou feia maˈi e no reira, eiaha ïa e uiui mai ia rave noa ˈtu tatou i te tahi ohipa, ei manaˈo hape roa e inaha, e nehenehe tatou e maere i te itoito i faaitehia no te turu i teie nei manaˈo. . . .
“Eita paha tatou e afaro e te feia maˈi, e e tae roa paha tatou i te tatamaˈi, aore ra i te faaamuamu ia ratou, teie râ, e tia ia tatou ia na reira ma te hinaaro e tauturu ia ratou. I te pae hopea, e tia ia tatou ia faatura i te mea ta te feia maˈi e hinaaro ra aore ra e ore e hinaaro ra ia tatou ia rave.”—Taote Jay Katz, taote i te pae no te feruriraa, orometua haapii i te Fare haapiiraa tuatoru Yale, The Medical Post, Kanada.
“E ere te feia maˈi i te mau tamarii, e e ere atoa te mau taote i te mau metua. . . . Oia mau, mea huru ê roa ia ite e e tia ia faahaamanaˈo atu i te feia haapii i te toroa taote e tae noa ˈtu i te mau taote iho e, ia farerei te feia maˈi i te mau taote, te tiai nei ratou . . . e ia tiaturihia mai ratou e ia tiaturi atu ratou ia vetahi ê, ia faarirohia ratou ei feia paari e ia ore ratou ia haavarehia, ia paraparauhia mai e ia faaroohia mai ratou, ia haapaohia to ratou tiaraa taata, eiaha râ ratou ia faahepohia mai, ia faaturahia to ratou huru oraraa, e ia vaiihohia ratou ia ora i to ratou oraraa mai ta ratou iho i faaoti.”—Te vai-mamû-noa-raa te taote e te taata maˈi (beretane), a te taote Jay Katz.
“E haamata ta tatou ohipa ia farerei tatou i te taata maˈi. Ia farerei ratou e 4 mirioni taata i te mahana, e nehenehe ta te mau taote marite e faaite, eiaha noa i to tatou aravihi, i to tatou hamani maitai atoa râ, to tatou aroha, e to tatou haapao maitai i te taata maˈi tataitahi o ta tatou e rapaau nei.”—James E. Davis, taote e peretiteni o te Taatiraa a te mau taote marite.