To te haapaoraa huru a muri aˈe ia au i to ˈna huru tahito ra
6 o te tuhaa: mai te matahiti 1513 hou to tatou nei tau—Te mau buka faaroo rarahi
“Tei roto ta tatou haapaoraa i te hoê buka.”—Samuel Johnson, rohipehe e taata papai buka beretane o te senekele XVIII
TE VAI ra ta te mau haapaoraa tataitahi i te hoê aore ra e rave rau mau buka faaroo. Mai te peu e e itehia “i te mau taa-ê-raa rahi i te pae no te huru papairaa, te meumeuraa, te faito matahiti e te huru moˈa o te buka, ta te Buka parau paari apî beretane ïa e parau ra, te vai ra râ te hoê manaˈo hoê roa, oia hoi: te faariro nei te feia faaroo i ta ratou buka ei buka moˈa”. Te haapapu maira te rahiraa buka faaroo e te vai ra iho â te manaˈo faaroo i roto i te taata.
Teie te mau papai moˈa a te mau haapaoraa rarahi: te Bibilia (no te mau haapaoraa kerisetiano), te Coran [buka faaroo mahometa] (no te haapaoraa mahometa), te Talmud (no te haapaoraa ati iuda), te mau Védas (no te feia haamori ia Brahma) e te Tripiṭaka (no te feia haamori ia Bouddha)a.
Noa ˈtu e aita te mau haapaoraa tumu e farii nei i te reira ei mau buka moˈa na ratou, te faariro-atoa-hia nei vetahi atu mau buka ei mau buka faaroo. Ei hiˈoraa, te vai ra te Kojiki e te Nihon shoki, tei faaohipa na i te hoê mana rahi i roto i te oraraa o te mau Tapone e i nia i te shintō i roto i te roaraa o te mau senekele. Area te mau Tinito ra, ua rave mai ïa ratou i na Papai Tahito Hoê ahuru e ma toru a Confucius. No roto mai taua mau papai ra i te mau haapiiraa a Confucius, te hoê philosopho tinito, e taurearea hoi oia a topa ˈi Babulonia i mua i te Puai medai-peresia i te matahiti 539 hou to tatou nei tau. Mai te huru ra ïa e te vai ra i roto i na pene 496 o te buka tumu a te haapiiraa a Confucius, oia hoi te mau Analectes (Lunyu), te mau parau a Confucius iho.
Ua faariro-atoa-hia te mau buka faaroo apî ei mau buka moˈa. Te parauhia nei e e tia mau â ia tahoê atu i teie mau buka i te mau papai i fariihia. Ei hiˈoraa, te tiaturi nei te mau melo o te Ekalesia a Iesu Mesia no te mau mahana hopea e ua papaihia te Buka a Moromona i nia i te mau pǎpǎ auro e te peropheta ra o Moromona, e ua hunahia i muri iho e ta ˈna tamaiti o Moroni. Ia au i ta ratou e parau ra, tau 1400 matahiti i muri iho, i te afaraa matamua o te senekele e XIX, na te hoê melahi i ite mai i teie pǎpǎ e i horoa ˈtu ia Iosepha Semita ra, tei iriti i teie mau parau.
Hoê atoa huru no te buka ra Science et santé avec la clef des Ecritures, i nenei-na-mua-hia i te matahiti 1875 na roto i te reo beretane i raro aˈe i te upoo parau ra Science et santé. I roto i te roaraa o te mau matahiti, ua patoi uˈana o Mary Baker Eddy, te vahine i papai i taua buka nei, e ia hurihia ta ˈna buka. I muri aˈe râ, ua farii oia i te reira, ma te horoa râ i teie nei ture: “I roto i teie neneiraa apî, e tia ia tuuhia te parau na roto i te reo beretane i pihai iho i te parau na roto i te reo helemani; i nia i te hoê api, e itehia ïa te huriraa beretane i faauruahia mai e te Atua, o te parau tumu hoi te reira, e i te tahi aˈe api, te papai na roto i te reo helemani, oia hoi te huriraa.” — Na matou e haapapu nei.
Ua tuu-atoa-hia te mau buka e ere i te buka faaroo, i roto i te anairaa o te mau papai moˈa. I roto i teie mau papai ra, te vai ra te mau buka a te mau taata no te senekele XIX e XX, mai ia Charles Darwin, Karl Marx e o Mao Tsé-Toung, inaha, e rave rahi mirioni taata teie e tiaturi papu nei i te mau manaˈo o taua mau taata ra no nia i te haapiiraa e faataa ra e mea tupu noa mai te mau mea atoa e te haapiiraa no nia i te communisme.
Te faaotiraa e mea faauruahia mai te hoê buka e te Atua
I te omuaraa ra e i roto i te roaraa o te mau senekele, aita te mau parau e vai ra i roto i te rahiraa o te mau papai moˈa, i papaihia, na te tahi taata noa râ e faataa ˈtu i te tahi taata. I roto i te rahiraa o te mau tupuraa, i te hoê tau, ua manaˈohia ˈtura e mea maitai aˈe paha ia faataa eaha te mau tuhaa o te mau parau e vai ra — tei papaihia aore ra aita — o te faarirohia ei mau buka i faauruahia e te Atua no te hoê haapaoraa taa maitai. Te auraa o te parau ra “anairaa buka moˈa” oia ïa te “taatoaraa o te mau buka i faaotihia ei mau buka i faauruahia e te Atua”.
Mea fifi roa ia haamau, e eita atoa hoi e nehenehe i te tahi taime, i te hoê anairaa buka moˈa e tano no te mau buka atoa. Ei hiˈoraa ia au i te Buka parau paari no nia i te haapaoraa (beretane), mea taa ê roa te mau papai bouddhistes, i te tahi atu mau papai faaroo a te ao nei, inaha, e rave rau mau anairaa buka moˈa ta ˈna e faaohipa ra. Te faataa ra hoi teie buka parau paari e: “Te itehia ra i roto i te mau buka i te mau taa-ê-raa rahi, e mea iti roa te mau papai e tuea i te mau tutuu atoa.” Ua faatupu aˈera taua huru arepurepuraa ra i te mau pǔpǔ faaroo huru rau e i na “fare haapiiraa hoê ahuru e ma vau” o te haapiiraa bouddhiste.
I to ˈna aˈe pae, te faataa ê ra te haapaoraa a te feia haamori ia Brahma, i te anairaa buka moˈa i fariihia e vetahi atu mau papai i parauhia e e ere te taatoaraa i te mea moˈa. Te vai ra i roto i te tuhaa papairaa moˈa hindoue, e parauhia ra te çruti (oia hoi “te mau parau i haapiihia mai ma te ore i papaihia ra”), oia hoi te haamaramaramaraahia matamua ra, te mau Védas e te mau Upanishads. E ati maite atu te smriti (oia hoi “te tutuu i tamau-aau-hia”) i te çruti ma te faataa mai i te auraa e ma te tuatapapa i teie parau. Noa ˈtu â ïa e te parauhia ra e no muri roa iho te smriti e e ere te taatoaraa o teie parau i faauruahia mai e te Atua, no roto râ i teie buka to te mau hindous hutiraa mai i te rahiraa o te mau parau ta ratou i haapii no nia i ta ratou haapaoraa.
Mea fifi roa atoa na te feia e parau ra e e kerisetiano ratou, i te haamau i te hoê anairaa buka moˈa no te Bibilia. Te manaˈo nei te Ekalesia katolika roma e te rahiraa o te mau Ekalesia orthodoxes no te pae hitia o te râ ma e, no roto mai na buka 13 ê atu, te hoê tuhaa aore ra te taatoaraa, i te anairaa o te mau buka “o te piti o te anairaa buka moˈa” aore ra “ua fariihia i muri iho i roto i te anairaa buka moˈa”. Area te mau porotetani ra, te parau nei ïa ratou e e mau buka apokirifa teie. Te auraa matamua o taua parau nei oia ïa “tei huna-maitai-hia”, inaha hoi, aita taua mau buka ra e taiohia na i mua i te huiraatira, i teie nei râ mahana, te auraa o taua parau ra, eita ïa taua mau buka ra e nehenehe e tiaturi-papu-hia. Teie ta James Charlesworth, melo no te fare haapiiraa perepitero no Princeton, e faaite ra: “A haamauhia ˈi te anairaa buka moˈa a te mau Papairaa moˈa, na mua roa na te mau ati Iuda, e i muri iho, na te mau huimana kerisetiano, aita taua mau papai nei i tuuhia i roto i teie anairaa buka moˈa, e ua ore roa aˈera to ratou mana e to ratou faufaaraa.” I te matahiti 1546 noa ra to te apooraa no Trente, faariroraa i taua mau buka ra ei mau buka i faauruahia mai e te Atua.
“Wat schrifft, blifft”
Teie te auraa o teie parau paari na roto i te reo helemani, “eita te mau papai e ore”. Te haapapu maira teie parau i te atâataraa o te mau parau e faahiti-noa-hia ma te ore e papaihia. Inaha, e nehenehe te tahi mau manaˈo faufaa mau e moehia, e e nehenehe atoa hoi te tahi mau tauiraa rii e taui roa i te auraa o te mau parau matamua. No reira, mea maitai roa ia tapao mai e, i roto i te mau buka moˈa, o te Bibilia te hoê o te mau buka matamua tei papaihia. Inaha, ua faaoti o Mose i te papairaa o te tuhaa matamua o te Bibilia, i te matahiti 1513 hou to tatou nei tau.
Teie râ, ia au i te Buka parau paari no nia i te haapaoraa, “tei te matahiti 1656 o to tatou nei tau” to te mau Upanishads (parau i tahoêhia ˈtu i te mau Védas i papaihia na roto i te reo sanskrit i rotopu i te senekele VIII e te senekele IV hou to tatou nei tau) “papai-matamua-raahia”. E ere ïa no te tâuˈa ore te reira i ore ai i papaihia e tae roa ˈtu i taua tau ra. Oia mau, teie ta te taata tuatapapa i te aamu ra o Will Durant e faataa ra: “Ua riro te mau Vedas e te mau aamu rahi, ei mau pehepehe o tei rahi noa ˈtu a himene noa ˈi te mau ui i te reira, inaha, no te tariˈa hoi te reira eiaha râ no te mata.”
Te parau nei vetahi mau hindous e mau bouddhistes e mea na roto noa i te faahitiraa i te mau parau o te buka e nehenehe ai e haamatara maitai i to ˈna auraa mau. Mea faufaa roa na ratou te mau mantra, oia hoi vetahi mau faahitiraa parau e mana faaora to ratou. Ia au i te Buka parau paari apî beretane, “te tiaturihia ra e ia faahiti-maitai-hia te hoê mantra, e nehenehe te taata faaroo e turai, e e faahepo atoa, i te mau atua ia horoa mai na ˈna i te mau mana tahutahu e ore e noaa mai ia ˈna na roto i te tahi atu ravea”.
Tei hea Parau, e na vai?
Aita e manaˈohia ra e mea faauruahia mai te taatoaraa o te mau papai moˈa e te Atua e aita atoa e titauhia ra ia haaparare-rahi-hia i rotopu i te mau nunaa atoa. Ei hiˈoraa, ua mairihia te mau papai hindous i te iˈoa ra Upanishads (oia hoi te auraa mau “e tia ra i pihai iho”) no te mea e peu matauhia na te mau orometua ia horoa ˈtu i te haapiiraa huna na ta ratou mau pǐpǐ here-roa-hia, oia hoi ‘te tia ra i pihai iho’ ia ratou. “Inaha, e auraa huna to te parau ra upaniṣad, ta te Buka parau paari no nia i te haapaoraa e faataa ra. Inaha, te haapapu maitai ra te mau Upaniṣad e eita taua mau oreroraa parau ra e faahitihia no te huiraatira taatoa (...) [teie râ] o te hoê pǔpǔ taata maramarama roa anaˈe te nehenehe e faaroo i te reira.”
Oia atoa, e faariro na o Mahometa i te Coran [buka faaroo mahometa] ei buka i faahereherehia na te mau Arabia. Teie râ, e pinepine e o te Atua iho, te Poiete o te mau nunaa atoa, te faahiti ra i te parau i roto i taua buka ra. I te mea e te parauhia ra e aita te huriraa o te Coran i tano maitai, o te papai arabia noa ïa te nehenehe e tamau-aau-hia e e faaohipahia no te tahi mau oroa faaroo. E faahaamanaˈo ïa te reira i te mau katolika e, hou te apooraa Vaticana II, i tupu i te mau matahiti 60 ra, o te reo latino anaˈe ïa te nehenehe e faaohipahia i roto i te lituria katolika.
Area te Bibilia ra, te faaite tahaa ra oia e aita ta ˈna poroi i faaherehere-noa-hia no te hoê anaˈe pǔpǔ taata. Mea tano iho â ïa ia haapapu oia e ua riro oia eiaha ei “parau na te taata, ei parau râ na te Atua”. (Tesalonia 1, 2:13.) Te feia e tiaturi ra i te reira, te haaparare nei ïa ratou i te Bibilia, ma te manaˈo e e tia i te taata tataitahi ia fanaˈo i te mau parau paari a te Poiete. I te hopea o te matahiti 1987, ua hurihia te Bibilia, aore ra te hoê tuhaa o te Bibilia, na roto e 1884 reo. I te matahiti 1977 ra, ua tapaohia (ia au i te The Book of Lists) e 2458 mirioni rahiraa Bibilia i faaohipahia, te haapapuhia ra râ mea tano aˈe te numera ra e 3 miria.
Te mau haapaoraa: haavahia ia au i ta ratou mau buka
I te matahiti 1933, ua papai te philosopho beretane ra o Alfred Whitehead e: “Eita e nehenehe e tuatapapa i te parau no nia i te hoê haapaoraa ma te ore e tâuˈa i to ˈna mau melo.” No reira, e nehenehe e faataa e mea hape te hoê haapaoraa aore ra mea tano, mea maitai aore ra mea ino, ia au i te huru taata ta ˈna e faatupu. Oia mau, mai te peu e e faaohipahia ta ratou mau haapiiraa, mea faufaa roa ïa te mana o te mau papai moˈa i nia i te huru o te feia faaroo.
E titauhia ia horoa te mau buka moˈa i te hoê aratairaa maitatai. E tia mau hoi, ia au i ta te Bibilia e parau ra, ia riro ei ‘mea maitai ei haapiiraa, ei aˈoraa, ei faaiteraa hapa, ei faaite mai i te parau-tia ra’, ma te tauturu i te taata ia ‘au roa i te mau ohipa maitatai atoa ra’. — Timoteo 2, 3:16, 17.
Eaha te faufaa o te mau buka faaroo rahi? Ei hiˈoraa, mea nafea to te mau papai moˈa hindous e bouddhistes faaineineraa i te feia taio ia faaruru atu i te mau fifi o te oraraa? Ia ite tatou i te pahonoraa, e tia ia tatou ia tuatapapa i te parau no nia i te fenua Inidia, ta te taata tuatapapa aamu ra o Will Durant i parau e: “Aita ˈtu fenua i reira e itehia ˈi te mana puai e te tiaraa faufaa roa o te haapaoraa.” E tuatapapa e piti na tumu parau i te reira, i roto i ta matou numera no te avae eperera. Teie te upoo parau matamua: “Te haapaoraa a Brahma — Haapaoraa o te farii i te mau mea atoa.”
[Nota i raro i te api]
a E faahiti noa matou i ǒ nei i te parau no te mau buka faaroo; e tuatapapa maite te tahi atu mau tumu parau i te parau no te mau haapaoraa e faaohipa nei i taua mau buka ra.
[Tumu parau tarenihia i te api 30]
Te auraa o to ratou iˈoa
TE HAAPAORAA A BOUDDHA: Tripiṭaka, parau na roto i te reo sanskrit oia hoi te auraa, “e toru farii [aore ra pueraa]”.
TE KERISETIANORAA: Bibilia, no roto mai i te hoê parau heleni oia hoi te auraa “mau buka nainai”.
TE HAAPAORAA A CONFUCIUS: Lunyu, parau tinito i hurihia na roto i te parau ra “aparauraa”.
TE HAAPAORAA A BRAHMA: Véda, parau na roto i te reo sanskrit no te huri i te parau ra “ite”.
TE HAAPAORAA MAHOMETA: Coran [Buka faaroo a Mahometa], no roto mai i te hoê parau arabia oia hoi te auraa “taioraa, faahitiraa i te mau parau i tamau-aau-hia”.
TE HAAPAORAA ATI IUDA: Talmud, no roto mai i te hoê parau hebera i hurihia na roto i te parau ra “tuatapaparaa, haapiiraa”.
TE HAAPAORAA SHINTŌ: [Haapaoraa a te mau Tapone] Kojiki e Nihon shoki, mau parau tapone i ravehia no te “Auraa o te mau mea tahito” e “Aamu no te fenua Tapone”.
TAOÏSME: [Haapaoraa no te pae hitia o te râ ma i niuhia na te taata tinito ra o Lao-Tseu] Tao-te-king, parau tinito oia hoi te auraa “Buka no nia i te Eˈa e te Peu maitai”.
ZOROASTRISME: [Haapaoraa i niuhia na Zarathoustra] Avesta, no roto mai i te parau ra avestique, oia hoi te reo tahito irania tei faaohipahia no te papai i taua buka nei.
[Tumu parau tarenihia i te api 31]
Ia faaauhia to ratou roa
Mea roa roa vetahi mau buka faaroo. O te Coran anaˈe tei taa ê roa; inaha, to ˈna roa, fatata hoê noa ïa tuhaa i nia i te maha o te Bibilia. Area te mau Samhitā ra, te hoê haapueraa papai moˈa hindous, te taiohia ra hau atu i te hoê mirioni anairaa reni. Ia faaauhia i te Bible du roi Jacques beretane, 31173 irava anaˈe ïa to roto. E 773746 parau to roto i taua tatararaa beretane ra, i roto râ i te Talmud no Babulonia, te vai ra ïa te tahi tau 2,5 mirioni. Te Anairaa buka moˈa bouddhique tinito, mea meumeu roa ˈtu â, fatata ïa e hoê hanere tausani api i papaihia ïa to roto.
[Hohoˈa i te api 28]
Tei roto te Bibilia e te buka faaroo a Mahometa [Coran] i te mau buka faaroo rahi.