Ua moe hau atu i te 20 matahiti te maoro
“O oe to ˈu taeae, e oe, to ˈu tuahine. Te tiai noa ra vau ia orua!”
O TE mau parau ïa ta Jimmy, tei oaoa roa hoi, i faahiti mai no te farii mai ia mâua ta ˈu vahine. Ua hau atu i te 20 matahiti to ˈna faaea-noa-raa o ˈna anaˈe iho mai te hoê mau auri te huru. I te matahiti 1977 râ, i muri aˈe i to mâua farereiraa ˈtu ia ˈna oia e ite ai i te tahi tamǎrûraa.
Mea nafea e i hea roa e itehia ˈi i teie nei mahana, i te mau huru oraraa e vai na hoi i te tau tahito roa? Ia haamata na na nia i te haamataraa.
Na te parau mau bibilia i turama i to ˈna oraraa mauiui mau
Ua fanauhia o Jimmy Sutera i te 13 no tiunu 1913, e ua paari oia i Brooklyn (New York). O Vincent to ˈna iˈoa mau, ua matauhia râ oia i te pii o Jimmy. I to ˈna aruaruraa ra, ua roohia oia i te hoê maˈi e parauhia méningite spinale, te hoê maˈi o tei haaparuparu ino roa ia ˈna. Mai to ˈna tamariiraa mai â, ua tapea-pinepine-noa-hia o ˈna i te fare maˈi.
I te hoê mahana, i to ˈna hoˈiraa ˈtu i te fare i muri aˈe i te pureraa, ua taˈi o Jimmy i roto i te aua, no te mea o ˈna anaˈe iho to ˈna oraraa. Ua putapû roa ˈˈera te hoê vahine o Rébecca te iˈoa i te iteraa ˈtu ia ˈna e ua haere maira e tamahanahana ia ˈna. Faataa ˈtura oia ia ˈna e te tapitapi maira te Atua no ˈna e e iˈoa atoa to ˈna, oia hoi: o Iehova. Taa oioi ihora ia Jimmy e tera te parau mau. No roto taua vahine nei i te pǔpǔ a te mau Ite o Iehova (tei parauhia na i taua tau ra te Feia haapii i te Bibilia).
Aita roa ˈtu te mau metua, te mau taeae e te mau tuahine o Jimmy i afaro i ta ˈna faaroo apî. Tamau noa ˈtura o Jimmy i te maimi i te ite no nia i te Bibilia ma te tapunipuni. Ia haere oia i te mau putuputuraa a te Feia haapii i te Bibilia e ia haere atoa ˈtu oia na muri iho ia ratou i roto i te taviniraa i mua i te aro o te taata, e manaˈo na hoi to ˈna mau metua e ua haere o ˈna i te pureraa.
I te matahiti 1932 ra, pûpû ihora o Jimmy i to ˈna oraraa no te Atua, e faataipe atura na roto i te bapetizoraa i roto i te pape. Na Joseph Rutherford, te peretiteni o te Taiete Watch Tower i taua tau ra, i vauvau mai i te oreroraa parau bapetizoraa.
Noa ˈtu â ïa e mea fifi roa no ˈna ia haere, e apiti noa na o Jimmy i roto i te pororaa i te Basileia i tera fare, i tera fare, ma te faaohipa i te mau parau faaiteraa i te poroi e te hoê matini faataˈi ripene. Te ravea matamua e faaohipahia na e te mau Ite o Iehova i te mau matahiti 30 ra no te faaite i te poroi no nia i te Basileia i te taata, o te haafaarooraa ˈtu ïa ia ratou i te mau oreroraa parau i haruharuhia i nia i te ripene, i te pae opani. Mea fifi roa na Jimmy ia afaifai i te tahi noa ˈˈe mea, teie râ, e haere noa na oia e poro, ma te matini faataˈi ripene i roto i te hoê rima e ta ˈna pute î maitai i te buka bibilia i roto i te tahi rima.
Tapeahia i roto i te hoê fare rapaauraa
Ua roohia ˈˈera o Jimmy i te maˈi polio e e pinepine to ˈna roro i te fifihia; paruparu roa ˈˈera hoi te pae aui o to ˈna tino. I te mea e ua roo-atoa-hia oia i te maˈi o Parkinson, mea fifi roa ïa no ˈna ia faahiti i te parau e e uû noa na oia. Opua aˈera to ˈna mau metua, tei ruhiruhia hoi i taua taime ra, e tuu atu ia ˈna i roto i te hoê fare rapaauraa i pihai noa mai i to ratou fare, i Brooklyn. Ua tupu hoi te reira i te matahiti 1958 ra.
Te mea faahiahia râ, ua haapao mau â to ˈna mau fetii ia ˈna ma te haereraa ˈtu e hiˈo ia ˈna e rave rahi taime i roto i te hebedoma, noa ˈtu â ïa e aita vetahi e farii ra i ta ˈna haapaoraa. Teie râ hoi, mea au ore roa na te pu faatere o taua fare rapaauraa ra i ta ˈna mau tiaturiraa. I te mea e eita roa ˈtu ta ˈna e nehenehe e taniuniu atu i to ˈna mau taeae i te pae varua, ua motu roa ˈˈera to ˈna mau taairaa e te nunaa o Iehova. Tei roto hoi oia i te hoê fare rapaauraa, tau kilometera noa i te atearaa i te pu rahi a te mau Ite o Iehova, teie râ, ua opanihia o ˈna mai te hoê mau auri ra te huru e ua motu atoa hoi to ˈna mau auraa pae varua atoa e to ˈna mau hoa!
Ino roa ˈˈera hoi te tereraa ohipa a taua fare rapaauraa ra, e inaha, i te afaraa o te mau matahiti 70 ra, opani aˈera te mau mana faatere i teie mau vahi. Teie râ, no te mea e mea iti roa teie mau pu i New York, ua vaiiho-noa-hia ˈtura te mau taata maˈi i reira. E horohoro haere noa te mau popoti na raro e na nia i te mau papai. I te tahi mau taime, e tae roa te tahi mau rave ohipa i te tupai ia Jimmy. Ua faaoromai noa oia i taua mau tupuraa nei, o ˈna anaˈe i roto i taua fare reporepo roa ra, hau atu i te 20 matahiti te maoro. Aita râ to ˈna Atua ra o Iehova, i faarue ia ˈna, ua rave râ oia ia vai itoito noa e ia etaeta maitai te faaroo o Jimmy — o ta mâua ta ˈu vahine iho hoi i ite. Mea nafea râ to mâua farerei-faahou-raa ia Jimmy?
Mea nafea to mâua farerei-faahou-raa ia Jimmy
I te omuaraa o te mau matahiti 70 ra, ua riro atoa mai mâua o Barbara, ta ˈu vahine, ei mau Ite o Iehova. I muri iho, ua faarue aˈera mâua i te mataeinaa i te pae apatoerau o te Hau no New York e haere atura mâua e faaea i te Queens, i New York iho. A faaineine ai mâua i ta mâua mau tauihaa, haamanaˈo atura to ˈu metua tane e e Ite o Iehova atoa paha to ˈna metua tane fetii i New York. Inaha, te haamanaˈo ra oia e e faatia mai na to ˈna metua tane fetii o Jimmy ia ˈna, i te mau aamu nehenehe roa no nia i te mau tamarii tamaroa iti e hauti ra e te mau liona i roto i te Paradaiso.
Hoê matahiti to mâua faaearaa i New York, a haapapu mai ai te hoê o to ˈu mama ruau, te tuahine o Jimmy, ia mâua e e Ite o Iehova iho â o ˈna, “te hoê o outou”, ta ˈna ïa i parau mai. Ua horoa maira oia i to ˈna vahi nohoraa, e aita i taeahia i te hoê hora, tapae atura mâua i te fare rapaauraa. Ua tapea maira te hoê vahine tuati maˈi ia mâua i te na ôraa mai e eita e faatiahia ia haere e farerei i te feia maˈi i taua hora ra. Na ô atura vau ia ˈna e te haere mai nei mâua e hiˈo i to ˈu papa ruau, e e tavini Ite o Iehova vau.
“Aita ta ˈu e faahaparaa i te taata, teie râ, e opanihia te mau Ite o Iehova i ǒ nei”, ta ˈna ïa i pahono mai, ma te haapapu maitai mai i to ˈna mau manaˈo paetahi. “E fariihia te perepitero katolika, te orometua porotetani e te perepitero épiscopalien i roto i teie fare, eiaha râ te mau Ite o Iehova.”
Ma te faaoromai, na ô atura vau ia ˈna e na ˈna e maiti: e vaiiho o ˈna ia mâua ia tomo atu i teie iho â taime ma te ore e imi i te peapea, aore ra e taniuniu vau i te mutoi. Ua oioi noa oia i te farii i te opuaraa matamua.
Aita vau e haamanaˈo ra e ua farerei ê na vau ia Jimmy na mua ˈtu; inaha, e maha matahiti anaˈe to ˈu i to ˈna ôraa ˈtu i roto i teie fare rapaauraa. I to mâua râ tomoraa ˈtu i roto i to ˈna piha e a faaite atu ai mâua ia ˈna i to mâua iˈoa, hitimahuta aˈera oia i roto i to ˈna roi, e ua tuô ihora: “To ˈu taeae!”
“Aita, aita paha oe e taa maira e o vai râ mâua”, ta ˈu ïa i pahono atu; e ua faahiti faahou atura vau i to mâua iˈoa.
“O oe to ˈu taeae, ta ˈna ïa i parau faahou mai, e o oe, to ˈu tuahine. Te tiai noa ra vau ia orua!” Parau mau, te hinaaro ra hoi oia e parau e o mâua to ˈna taeae e to ˈna tuahine i te pae varua.
Ite atura mâua e ua paraparau to ˈna tuahine mau, mea patoi roa hoi na ˈna i ta matou haapaoraa, no mâua ia Jimmy. “Ua ô atoa o Al raua o Barbara i roto i ta oe haapaoraa”, ta ˈna ïa i faataa ˈtu ia ˈna. No reira, a hia ˈtura matahiti i teie nei to ˈna tiai-noa-raa ia mâua, no te tauaparau no nia i to matou faaroo.
Te hoê faaroo itoito mau e te papu maitai
A aparau noa ˈi matou, ua papu-maitai-hia ˈˈera e ua î roa taua taata nei, tei paruparu roa hoi i te pae tino, i te itoito e i te faaroo rahi. Ma te paheru i roto i to ˈna feruriraa, ua faahiti maira oia e rave rahi mau irava o te mau Papai. Ua faahiti mai oia i te parau no nia e rave rahi mau parau tohu bibilia fifi mau, e ua himene atoa mai oia i te hoê himene ta ˈna iho i papai no te faaite i to ˈna aau mehara ia Iehova. Te ite-maitai-hia ra to ˈna oaoa i nia i to ˈna hohoˈa mata; te haapapu ra hoi to ˈna oaoa e to ˈna manaˈo anaanatae mau e te faaitoito noa ra te Atua ia ˈna. I to mâua hiˈoraa, e semeio mau â teie. Mai te huru ra e te ite ra mâua ia ˈna i te tia-faahou-raa mai, oia mau, o te hoê tia-faahou-raa!
Aita i maoro i muri iho, i te mea e ua fatata roa te tairururaa mataeinaa o te matahiti 1977 i te tupu, ani atura mâua e e nehenehe anei ta mâua e afai atoa ia Jimmy i reira. Aita roa ˈtu te faatere o te fare rapaauraa i hinaaro e haapao i ta mâua aniraa. I to mâua haereraa mai e hiˈo ia Jimmy, ani atura mâua i te hoê vahine tuati maˈi i te parau faatia no te faaori haere ia Jimmy na nia i to ˈna parahiraa huira, e e haaati haere i te tahi mau fare. Noa ˈtu e aita te feia rave ohipa i matau i te faaori haere ia ˈna, ua faaoti aˈera oia e e manaˈo maitai roa teie. Haere atura mâua e o Jimmy. Aita râ matou i atea ˈtu, tapapa mai nei te taata faatere, ma te tuô e eiaha mâua e afai faahou ia Jimmy i rapae.
I to mâua haere-matamua-raa e hiˈo ia ˈna, ua vaiiho mâua i te mau buka e te mau vea na Jimmy. I to mâua hoˈiraa ˈtu, aita faahou. “Tei hea roa ta oe mau buka e ta oe mau vea?” ta mâua ïa i ani atu.
“Ua horoa vau na te taata.
— E ta oe Bibilia?
— Ua horoa atoa vau.”
Te buka himene, te Buka matahiti, te mau buka atoa ta mâua e horoa ˈtu na ˈna, e pûpû atu ïa o ˈna na te feia e anaanatae mai. E hinaaro hohonu mau to ˈna e faahanahana i te iˈoa o Iehova. Ua ite atoa o ˈna e e haru te mau faatere i te mau huru vea atoa aore ra buka e itea mai ia ratou.
I te hoê mahana, te paraparau ra matou no nia i te mau ohipa e tupu ra i roto i te ao nei e te mau parau tohu e faaite atea ra i te reira, ua na ô atura vau ia Jimmy e: “E Jimmy, e ere anei i te mea faahiahia? Fatata roa te hopea o teie nei ao ta Iesu hoi i faaite atea mai. Fatata roa atoa oe i te faahanahanahia ei arii e ei tahuˈa i nia i te raˈi, e eita hoi oe e mauiui faahou.”
Ua pahono oioi maira oia ma te reo puai e: “E ere tera te ohipa faufaa aˈe!” E, ma te hoê reo puai maitai, ua parau faahou maira oia e: “E faatiamâhia te iˈoa o Iehova!” Ua putapû roa mâua i to ˈna huru paieti hohonu mau. Ua roohia oia i te mauiui rahi i roto i to ˈna oraraa, teie râ, te mea ta ˈna e hinaaro uˈana ra, oia hoi te faaraaraahia te iˈoa o Iehova maoti hoi i to ˈna iho tamǎrûraa.
Te hoê tauiraa oaoa mau
I te matahiti 1978 ra, ua faaea ihora te mau rave ohipa o te mau fare rapaauraa no New York, i te ohipa, e ua tauihia ˈtura te vahi o te mau taata maˈi o te fare rapaauraa. Ua opani te mau mana faatere ia tatara-faahou-hia te fare rapaauraa tahito roa. I teie nei, mea maitai aˈe te vahi faaearaa o Jimmy, i roto i te hoê tuhaa oire na te hiti miti. Mea au roa na te mau vahine tuati maˈi atoa ia ˈna, e te haapao maitai ra ratou ia ˈna. Eaha ˈtura ïa no nia i te mau aupururaa pae varua?
I teie nei, e faahoro te mau melo o te amuiraa a te mau Ite o Iehova no taua vahi ra, ia Jimmy i te mau putuputuraa e i te mau tairururaa. E opere o ˈna hau atu i te hanere vea i te avae, e te rahiraa i roto ïa i te fare maˈi. E afai atoa râ te mau Ite ia ˈna na nia i to ˈna parahiraa huira no te poro na te mau fare. E rave rahi taime to to ˈna mau taeae e mau tuahine i te pae varua, haereraa na muri iho ia ˈna i te Vahi faaapuraa a te Watchtower, i roto i te Hau no New York, i reira mâua o Barbara e ora ˈi, hoê ahuru atura matahiti i teie nei.
Teie ta Jimmy e faahiti ra no nia i te mau melo o te amuiraa: “Mea faahiahia roa ratou, mea here roa te mau taata atoa ia ˈu.” Parau mau iho â, mea here mau â na te taata tataitahi ia ˈna, e te haapao maitai ra ratou ia ˈna. Teie ta Joseph Bowers, tiaau-peretiteni o te amuiraa, e parau ra: “Aitâ vau i faaroo aˈenei i te mau taeae i te amuamuraa i te haapaoraa ˈtu ia ˈna.” Te na ô faahou ra oia ma te putapû roa hoi e: “I to ˈu matauraa ia ˈna, ua faufaahia to ˈu nei oraraa.”
Noa ˈtu e mea iti roa te haapiiraa i noaa ia Jimmy, te tuu ra oia i te tapao i nia i te tumu parau faufaa roa ˈˈe oia hoi, te faatiamâraahia te iˈoa o Iehova, te Atua Mana hope o te ao taatoa nei. Tera te ohipa faufaa roa ˈˈe no ˈna. Te oaoa nei oia i te oraraa e te tavini nei oia ia Iehova ma te oaoa, ma te tiaturi papu e ia ore oia e taiva i roto i to ˈna oraraa i nia i te fenua nei, e haapapu ïa oia e e haavare mau â o Satani, e te apiti nei oia i roto i te ohipa faufaa roa ˈˈe e vai nei i teie mahana, oia hoi te taviniraa o te Basileia. — Faatiahia mai e Albert Caccarile.