Ua itea mai ia ˈu i te paari mau
I TO ˈU vai-tamarii-raa ra, ua maiti aˈera te hoê monahi bouddhiste ia ˈu e ua ani atura oia e ia mairihia vau i te iˈoa ra Panya, e te auraa o teie parau na roto i te reo thaï, oia ïa “maramarama” aore ra “paari”. I te mea e feia faaroo bouddhiste raua, ua oaoa roa ˈˈera to ˈu na metua i te tauiraa i to ˈu nei iˈoa.
Ua hau atu i te 90 % te rahiraa o te feia bouddhistes i Thaïlande, i reira vau i te fanauraahia a 60 matahiti i teie nei. Ua haamauhia taua haapaoraa nei tau 2 500 matahiti i teie nei i Inidia, e i muri iho, ua parare roa ˈtura te haapaoraa bouddhiste i te mau fenua huru rau no Asia. Te faaau nei oia i te hoê tiaturiraa i roto i te tahi mea maitai aˈe, oia hoi te oreraa te mauiui, te hoê huru hoi i manaˈohia e e nehenehe e noaa mai maoti te tahi mau tutavaraa a te taata tataitahi.
Ia au i te haapiiraa bouddhiste, ua riro te huru tupuraa e orahia e te taata tataitahi, ei faahopearaa no te tahi mau ohipa (karma) i ravehia i roto i teie nei oraraa e i roto atoa i te mau oraraa na mua ˈtu. I te mea e te manaˈohia ra e, o te hinaaro te tumu o te mau mauiui atoa, te tapao e maimihia ra, oia ïa te faaoreraa i te mau huru hinaaro atoa i roto ia ˈna iho. Hou râ e tapae atu ai i nia i teie faito, e tia ïa ia ora e rave rahi mau huru oraraa, aore ra réincarnations, ia tiamâ mai oe i te mau fanau-faahou-raa, e naea ˈtu ai ia oe i te pae hopea, i te huru i parauhia e nirvāna, ta te mau taata e rave rahi e faataa nei mai te aore.
Ua parau na o Gautama Bouddha e ua itea mai ia ˈna i te parau mau maoti to ˈna “haamaramaramaraahia”, e te tiaturi nei te mau bouddhistes e e nehenehe e itea mai ia ratou i te paari ia pee ratou i ta ˈna mau haapiiraa.
To ˈu vai-tamarii-raa ra i Thaïlande
Ua fanauhia vau i Bangkok, te oire pu no Thaïlande. I roto i te mau matahiti na mua ˈtu i te Piti o te Tamaˈi rahi, mea hau aˈe ïa te oraraa, aita hoi te taata e ru haere noa mai i teie mahana. Oia mau, te vai atoa ra te mau pereoo e te mau pereoo utaraa taata i taua tau ra, te mau faurao matau-roa ˈˈe-hia râ e te taata, o te mau pousse-pousse ïa, te mau pereoo puaahorofenua e te mau pereoo taataahi e toru huira. E faaohipa-atoa-hia na te mau tahaeraa pape aore ra klongs, no te ratere haere.
Ua ora na matou tau matahiti i roto i te hoê fare i patuhia i nia i te mau pou na te hiti taheraa pape. I roto i taua mau vahi ra, e faaohipahia te pape i roto i te mau tuhaa atoa o te oraraa. E hopu te taata i roto i te klong, e e horoi-atoa-hia te auˈa repo e te ahu i reira. E tapae roa mai te pahi o te feia hoo taoˈa i te uputa o te mau fare no te faaau i te maa e te mau taoˈa huru rau. Mai te reira atoa te mau rata e afaihia mai ai. No te veavea e te haumi atoa hoi, mea au roa ïa na matou, te mau tamarii, ia aˈu, ia ouˈa ˈtu e ia hauti atoa i roto i te pape.
I te onoraa o to ˈu matahiti, haere atura vau i te fare haapiiraa. I te mea e mea titauhia te haapiiraa tuatahi, e haere na te rahiraa o te mau tamarii o te oire i te fare haapiiraa. I taua tau ra, e faataa-ê-hia na te mau tamaroa e te mau tamahine, eita ïa ratou e nehenehe e farerei pinepine. Inaha, mea varavara roa ia ite i te tamaroa e te tamahine ia haere i te hoê vahi o raua anaˈe.
Mea au roa na ˈu te ohipa taaro, te tueraa popo e te motoraa no Thaïlande iho â râ, e ohipa taputoraa taa ê roa hoi teie, mai te mau senekele mai â. E faatiahia te feia aro ia faaohipa, eiaha noa to ratou rima i puohuhia, to ratou atoa râ nau avae tiaa ore, to ratou turi e to ratou poro rima. A ite ai to ˈu mama e mea au roa na ˈu teie ohipa atâata roa, ua opani aˈera oia ia ˈu eiaha e rave faahou i te reira. Fariu atura vau i nia i te ohipa faaetaetaraa tino.
I te tau a vai tamarii noa ˈi au, mea au roa na te mau Thaïs, te mau taurearea e te mau taata paari atoa hoi, ia haere i te mau arearearaa i te hiero. Maoti hoi taua mau ohipa nei, i taaihia i te mau oroa faaroo ra, e noaa mai ai te tahi tino moni no te tataˈiraa i te hiero. E nahoa rahi taata maniania roa te amui mai i reira, e oia atoa te mau taata hoo taoˈa o te apapa i ta ratou mau paepae i nia i te tahi mau vahi o te hiero e e hoo atu ai i te maa huru rau e amuhia i reira iho.
I roto i taua mau taime arearearaa ra, mea au roa na te taata te hautiraa likay ra, te hoê hautiraa taata ora i reira e anoihia ˈi te upaupa e hautihia e te hoê pǔpǔ upaupa e te mau parau e faahitihia ma te ore i ferurihia na mua. E ahu na te mau taata hauti i te tahi mau ahu peni puai roa e e paraihia to ratou mata i te raau faanehenehe. Mea ite roa hoi ratou i te faaarearea i te taata e ia aahiata noa ˈtu. I teie nei mahana, ua monohia taua mau hautiraa ra i te mau hohoˈa e patahia i rapaeau noa.
Te mana o te haapaoraa i te omuaraa ra
E haamata te mahana haapiiraa na roto i te oroa faaturaraa i te reva e te himene aiˈa. I muri aˈe, e pure te mau tamarii i te tahi pure na roto i te reo pali, te reo o te mau papai bouddhistes. E faataa atoa na te porotarama haapiiraa i te hoê tuatapaparaa no nia i te mau tuhaa faufaa roa ˈˈe o te haapiiraa morare a te mau bouddhistes, taa ê atu râ i te reira, aita ïa matou i haapii-hohonu-hia no nia i te mau ohipa faaroo.
I roto i te rahiraa o te mau utuafare bouddhistes, te vai ra te hoê fata iti e te hoê hohoˈa o Bouddha e faaohipahia no te pure e no te feruri hohonu i te mahana tataitahi. E tuamahia te mau mori hinu i nia i teie fata e e tutuihia te taoˈa noanoa. I roto i te rahiraa o te mau tupuraa, te vai atoa ra i roto i te mau utuafare tinito te tahi mau fata no te haamori i te mau tupuna aore ra no te tamǎrû i te mau varua e te mau atua huru rau.
Ma te tiaturi e e te vai ra iho â te mau vahi maitai i roto i te mau haapaoraa atoa, e ineine noa te mau bouddhistes i te farii e i te faaô atoa mai i roto i ta ratou haamoriraa i te tahi mau manaˈo e te mau peu ta ratou e faariro nei ei mea maitai e o te nehenehe e tauturu ia ratou i roto i tera aore ra i tera tuhaa o to ratou oraraa. No reira te feia no Thaïlande e rave rahi e haere ai e haamori, eiaha noa i te hiero bouddhiste, i te tahi atoa râ mau vahi moˈa tinito aore ra i pûpûhia na Brahma.
Noa ˈtu â ïa e e ere to ˈu nei utuafare i te mea faaroo roa, e itehia râ te mana o te haapaoraa i nia i to matou oraraa. Ei hiˈoraa, e haere mai na te mau monahi upoo huehue e ahu rearea to ratou, i te mau mahana atoa i muri aˈe i te hitiraa mahana. Ma te tiaa ore, e haere mai na ratou na nia i te purumu aore ra na nia i te vaa na te klong mai, ma te tapea haere ia nehenehe te taata e faaî i ta ratou mau auˈa i te raiti aore ra i te tahi atu maa.
Mai to ˈu aruaruraa mai â, ua haapiihia vau ia faatura i te mau monahi e faaau nei i to ratou oraraa i to Bouddha. E titauhia matou ia faariro ia ratou ei mau taata tei noaa ia ratou te paari teitei aˈe e e faaitoitohia na matou ia faahiahia i to ratou mau manaˈo e ta ratou mau aˈoraa.
I roto i te Piti o te Tamaˈi rahi, ua topitahia o Bangkok. Afai atura to ˈu metua vahine ia ˈu i roto i to ˈna fetii, i te mataeinaa. I te mea e te ora ra matou i pihai iho i te wat (aore ra hiero) no taua vahi ra, haere pinepine atura vau na muri iho i te mau monahi. E hamani na e e opere na vetahi o ratou i te tahi mau taoˈa faaroo bouddhiste. I roto i te fare pure tahito, te vai ra tau tausani mau bouddhas iti i hamanihia e te tapau. E tauturu na e rave rahi o matou te mau tamaroa, i te faaanaanaraa i taua mau tii ra, a papai atu ai te mau monahi i nia iho te tahi mau reta rii na roto i te reo khmer tahito hou ratou e faahiti ai i te tahi mau parau tahutahu ia noaa te tahi mau mana maitatai i te mau tii iti.
Ua maere roa vau i te mea e e paruru te taamuraa te hohoˈa o Bouddha i nia i te arapoa, i te ino e e faatupu atoa mai i te tahi mau mea maitatai, e inaha, haamata ˈtura vau i te haaputu i te mau taoˈa faaroo. Faaea ˈtura vau i te wat e te mau monahi tau avae te maoro, e i taua area taime ra to ˈu haapiiraa i te feruriraa hohonu, te peu hiˈohiˈo e te tahi atu mau peu tahutahu.
Noa ˈtu â ïa e 1 % noa o te feia i Thaïlande e katolika ratou aore ra e porotetani, ua faaroo aˈenei au i te parauraahia e te faariro nei te mau kerisetiano i te hoê taata o Iesu te iˈoa ei Atua na ratou e te haamori ra te mau katolika i te ‘Metua vahine o te Atua’. I to ˈu râ manaˈoraa, e ere taua mau tiaturiraa ra i te mea tano. Nafea te hoê taata tei pohe na i nia i te hoê satauro i nehenehe ai e poiete i te ao nei? Aita vau i faariro i te reira ei paari mau.
Ua taui te hoê ati i to ˈu nei oraraa
I muri aˈe i te tamaˈi, ua opua aˈera vau e haere i te haapiiraa ia noaa ia ˈu i te ite e te hoê ohipa aufau-maitai-hia. Inaha, ua noaa maira ta ˈu parau tuite no te haapiiraa i te pae tapi hooraa tauihaa, e ô atura vau i roto i te hoê totaiete no te fenua ěê e vai ra i Bangkok. I te hoê poipoi i te matahiti 1959 ra, a haere ai au i te ohipa, ua tuu aˈera vau i te tapearaa o te pereoo utaraa taata e topa ˈtura vau i muri, e tairi ihora to ˈu upoo i nia i te purumu. Tuô atura te mau horo patete e te feia e haere noa ra na raro i te taata faahoro e tapea, i te taime râ te pereoo i taviri ai i te hiti purumu, tere ihora te mau huira no muri na nia i to ˈu tino, fati ihora to ˈu mau ivi tua e te mau ivi aoao.
A faarue ai au i te fare utuuturaa maˈi e hitu avae i muri aˈe, ua paruparu ïa to ˈu tino mai te opu e tae roa ˈtu i te avae. Ua topa roa ˈˈera to ˈu manaˈo i te mea e eita ta ˈu e nehenehe faahou e haere. I te mea e ua parau mai te mau taote e eita iho â vau e ora, opua aˈera vau e tamata i te tahi atu mau ravea. Hopoi atura to ˈu metua vahine ia ˈu i te mataeinaa, i reira hoi to ˈu haereraa ˈtu i roto e rave rahi mau fare monahi, “mau vahi utuuturaa maˈi” e mau vahi ê atu tei tui roa hoi te roo na roto i te mau faaoraraa maˈi i tupu i reira. A farerei noa ˈi au i te mau taote, mau taata faaora maˈi e mau taata hiˈohiˈo atoa, haamata atoa ˈtura vau i te haapii i ta ratou mau peu. Rave mai nei au i te mau buka no nia i te ohipa tahutahu e te peu hiˈohiˈo, e haamata ˈtura vau i te rave i taua mau peu nei.
Ua itea mai ia ˈu te paari mau
E maha matahiti to ˈu faaearaa i te mataeinaa, hoˈi mai nei au i Bangkok. Aita to ˈu huru i maitai mai, teie râ, e ohipa apî ta ˈu e rave ra. E haere mai te feia noa ˈtu eaha to ratou matahiti, e hiˈo ia ˈu ia faataa ˈtu vau ia ratou eaha te ohipa e tupu a muri aˈe. E hamani atoa na vau i te mau taoˈa rii tahutahu, e ua tauturu mai te hoê monahi ia ˈu ia hoo i te reira.
I te matahiti 1968, farerei atura vau i te hoê mitionare no Canada Ite o Iehova. Ia ˈna i faataa mai i te parau no nia ia Iesu Mesia, manaˈo atura vau e ua riro atoa te mau Ite ei hoê o taua rahiraa haapaoraa “kerisetiano” ra ta ˈu e hiˈo ino ra. E ono matahiti i muri iho to ˈu haamataraa i te haapii maite i te Bibilia e e piti nau Ite.
Ua anaanatae roa vau i te mau parau tohu a te Bibilia. I to ˈu faaiteraahia mai i te mau parau tohu a Daniela, i te mau pene 7 e te 8 iho â râ, e oia atoa te faataaraa papu maitai ta Iesu i horoa mai no nia i te mau ohipa e te mau huru tupuraa ta tatou e farerei nei i teie nei mahana, taa ˈtura ia ˈu e eita roa ˈtu ta te hoê taata hiˈohiˈo e nehenehe e tohu mai i taua mau mea atoa ra (Mataio, pene 24). I muri iho, i to ˈu iteraa e no te aha te mau ohipa e tupu nei i teie mahana, i taa ê roa ˈi i tei opuahia na i te omuaraa ra e te Poiete, e te mau faanahoraa ta ˈna i rave no te faaore i te mau ati i faatupuhia e te feia e ore e auraro nei i to ˈna mana hope, mai te huru ra ïa e ua tatarahia te hoê paruru i mua i to ˈu mata.
Mea maramarama maitai te taatoaraa o te poroi i roto i te Bibilia; e ua tuati maite te mau tuhaa atoa te tahi e te tahi. Ua haapii mai te paari o te taata nei, ta ˈu hoi i haafaufaa rahi noa na, ia ˈu ia ore e tâuˈa i te Atua i roto i to ˈu oraraa. Teie râ, i mua i te mau haapapuraa te ore e nehenehe e patoihia, eita ta ˈu e nehenehe e tuu ia ˈna i te hiti. Maoti te haapiiraa i te Bibilia, papu atura ia ˈu e “o te matamua o te paari ra, o te mǎtaˈu ïa ia Iehova [te Atua Mana Hope ra]; e te ite i te mau parau moˈa ra, o te ite ïa”. — Maseli 9:10.
Te mau haamaitairaa e noaa mai maoti te paari mau
I te taime i papu maitai ai ia ˈu e o Iehova te Atua mau ra e te Bibilia ra, o ta ˈna ïa Parau, taui roa ˈˈera ta ˈu huru hiˈoraa i te mau mea. Ia au i te hiˈoraa o te mau kerisetiano matamua, faarue roa ˈˈera vau i ta ˈu mau buka tahutahu e te mau hanere rahiraa hohoˈa faaroo e taoˈa faaroo ta ˈu i haaputu noa na i roto i te roaraa o te mau matahiti. — Ohipa 19:18, 19.
Ua itea mai ia ˈu i te tahi atu mau haamaitairaa maoti te mǎtaˈu e te ite mau no nia i te Atua, inaha, ua riro roa vau i te here ia Iehova mai te hoê Taata mau ra. No to ˈu mauruuru rahi no to ˈna hamani maitai e no te here ta ˈna i faaite i nia i te huitaata nei, ua pûpû aˈera vau ia ˈu iho no ˈna e ua bapetizo atura i te matahiti 1975. I te mea e ua atuatu vau i te mau auraa fatata roa e o ˈna, ua faaitoito aˈera te reira ia ˈu ia faaohipa i te mau mea o ta ˈu i ite e mea tia. Hau atu, ua hinaaro mau â vau e faaite i te parau apî maitai i itea mai ia ˈu ia vetahi ê.
Mea faufaa te mau mea ta ˈu i ora na i mutaa ihora, ia faaite vau i te hoê taata i te taa-ê-raa i rotopu i te paari a te taata nei e to te Atua ra. Ua oaoa roa vau i te tautururaa ˈtu e rave rahi mau taata ia faaohipa i te paari mau e ia tia mai i te pae o Iehova. Te hoê o ratou, o to ˈu iho ïa metua vahine, tei bapetizo ia ˈna ei Ite o Iehova i te 94raa o to ˈna matahiti.
Ua taui mau â te paari mau i to ˈu oraraa nei. I teie nei mahana, ua faaea vau i te maimi ma te taa ore hoi, i te tumu o te mauiui e te auraa mau o te oraraa. Ua itea mai ia ˈu i te pahonoraa tei haafeaa noa na i to ˈu manaˈo. Noa ˈtu to ˈu hapepa, e tapao ta ˈu i roto i to ˈu oraraa. Te tiaturi nei au — e te hinaaro atoa nei hoi au — e ora e a muri noa ˈtu. Te oraraa ma te oaoa, ma te ite e te haere ra vau i hea, e te tiaturiraa i roto i te hoê oraraa faahiahia mau no a muri atu, e ere anei ïa te reira te paari mau? Auê ïa vau i te oaoa e, inaha, ua itea mai ia ˈu taua paari mau ra! — Faatiahia e Panya Chayakula.
[Nota i raro i te api]
a Na mua iti noa ˈˈe te numera farani o te A ara mai na! i neneihia ˈi, teie te rata i faataehia mai mai Thaïlande mai: “Ua pohe o taeae Panya Chayakul na roto i te hoê maˈi haape i tupu i muri aˈe i te tâpûraahia to ˈna avae. Ua tapea noa oia i to ˈna huru taiva ore e tae roa ˈtu i te hopea, e aita oia i farii e ia pâmûhia oia i te toto.”
[Hohoˈa o Panya Chayakul i te api 22]
[Hohoˈa i te api 23]
Te tiaturi nei te mau bouddhistes e ia faaamu ratou i te mau monahi, e haamaitai mai ïa te reira ia ratou.
[Hohoˈa i te api 24]
Te faaite nei au i to ˈu tiaturiraa i te taata.