Kiki Ekirukwija Kuhika ha Madiini?—Baibuli Eki Egamba
Ediini noozirora nkezitakyaine mugaso rundi zikakutama? Noobu kiraaba ngu ediini zikozere ebintu ebimu ebirungi omu biikaro ebimu, kandi zaakoonyera n’abantu abamu, zikozere n’ebintu ebibi. Ekitabu ekirukwetwa Encyclopedia of Religion and War kigamba kiti: “Obulemu obumu oburukukirayo kuba bw’amaani omu byafaayo by’abantu, bukabaho habw’abantu kuba omu diini eziine enyikiriza ezirukwahukana.” Abebembezi b’amadiini bakira kukozesa ediini kukurakuraniza entekereza ez’oby’obulemu, omu kiikaro ky’okugikozesa kukonyera abantu kuramya Ruhanga. Kandi abebembezi b’amadiini abandi basereka ebikorwa ebibi eby’abantu abamu hamu n’obugobya.
Ediini obu ziraaba zaakutamire, noosobora kuba nooyekaguza omulingo Ruhanga aziroramu. Baibuli egamba ngu ediini ezirukukira obwingi tizisemeza Ruhanga, habw’ebintu ebibi ebi zikozere. Kandi omu Baibuli harumu n’obunabbi oburukwoleka Ruhanga eki arukwija kukorra amadiini. Baibuli ekozesa ebigambo ebyakokurorraho, kusoborra ekintu Ruhanga eki arukwija kukora hali amadiini goona agali omu nsi yoona.
Baibuli eki egamba ekirukwija kuhika ha madiini omu kasumi ak’omumaiso?
Obunabbi: Ekitabu ekiri omu Baibuli ekirukumanywa nka Okusuukururwa kibazaaho malaaya arukwetwa Bbabburooni Orukooto. Malaaya onu, aikaliire ha kisoro ekirukutukura. Baitu hanyuma, ekisoro eki kimwita kiri hamu n’ekisoro ekindi ekiine amahembe ikumi.—Okusuukururwa 17:3, 5, 16.
Eki nikimanyisa ki: Malaaya ogu arukukwetwa Bbabburooni Orukooto, naakiikirra amadiini goona ag’ebisuba, Ruhanga agaanoba.a Ekisoro ekirukutukura nikikiikirra Amahanga Ageteraine (United Nations),b kandi ekisoro ekiine amahembe ikumi nikikiikirra gavumenti ez’omu nsi yoona.c Malaaya kwolekwa aikaliire ha kisoro ekirukutukura, nikimanyisa ngu amadiini ag’ebisuba galengereho kuleetera Amahanga Ageteraine kukora ebi garukugonza. Habwokuba ebisoro binu bikaita malaaya, nikyoleka ngu ekitebe ky’Amahanga Ageteraine hamu n’amahanga agarukukisagika nibiija kwehindukirra amadiini ag’ebisuba agali omu nsi bigahwerekereze. Mali amadiini ag’ebisuba galihwerekerezebwa kandi tigalyongera kubaho.
Amadiini g’Ebisuba Galihwerekerezebwa Gata?
Obunabbi: “Amahembe ikumi ag’orozerege hamu n’ekisoro, binu birinoba malaaya kandi birimuhwerekereza . . . kandi bimwokye n’omurro ahwereho kimu. Habwokuba Ruhanga akakita omu mitima yabyo [emitima y’abalemi ab’omu nsi] kuhikiiriza ekiteekerezo kye, ego, kukora ekiteekerezo kyabo kimu eky’okuha obukama bwabo hali ekisoro . . . Omu kiro kimu emihito yarwo erirwizira, orufu, okuteera empamo, n’enjara ey’amaani, kandi rulyokebwa n’omurro ruhwereho kimu, habwokuba Yahwed Ruhanga, ayarucweriire omusango, w’amaani.”—Okusuukururwa 17:16, 17; 18:8.
Eki nikimanyisa ki: Ruhanga alireetera amahanga kutunga “ekiteekerezo kye.” Aligaleetera kuha “obukama bwabo,” rundi amaani gaabo og’okulema, hali Amahanga Ageteraine (UN). Hanyuma, Amahanga Ageteraine obu galimara kutunga amaani ago, galihwerekereza amadiini ag’ebisuba ag’omu nsi yoona. Ekintu eki ekirukuhuniiriza kirisisana oti rundi kibaireho “omu kiro kimu,” kiribaho omu bwangu kandi abantu baingi kiribahuniiriza, habwokuba baliba batarukukinihira.—Okusuukururwa 18:21.
Habwaki amadiini g’ebisuba galihwerekerezebwa?
Obunabbi: “Ebibi byarwo bituumire byahikira kimu omu iguru, kandi Ruhanga aijukire ebikorwa byarwo ebitali by’obwinganiza.”—Okusuukururwa 18:5.
Eki nikimanyisa ki?: Kumara emyaka nyingi, amadiini g’ebisuba gaikaire nigakora ebintu ebitarukusemeza Ruhanga. Weetegereze bimu ha bintu ebi garukukora ebiretiire Ruhanga kugacwera omusango:
Kwetaahya omu by’obulemi. Yesu Kristo akeegesa abahondezi be kuteetaahya omu by’obulemi. Baitu akabeegesa kuteeka okunihira kwabo omu Bukama bwa Ruhanga, kandi egi niyo gavumenti ey’omu iguru, erukwija kugaruka omu kiikaro kya gavumenti z’abantu.e (Danieri 2:44; Matayo 6:9, 10; Yohaana 6:15; 18:36) Amadiini ag’ebisuba go gekambisa abantu kwesiga gavumenti z’abantu. Habwokuba nigemarra omu by’obulemi omu kiikaro ky’okwesiga Ruhanga, obunabbi obuli omu Okusuukururwa bubazaaho Bbabburooni Orukooto ‘nk’omusiihani’ kandi kihikire kugeeta “malaaya omukuru.”—Okusuukururwa 17:1, 2; Yakobbo 4:4.
Ebikorwa eby’obwisi. Amadiini ag’ebisuba nigabazibwaho nk’endugirro y’okufa kw’abo “boona abaisirwe omu nsi.” (Okusuukururwa 18:24) Amadiini maingi tigeegeseze abantu baago kuba b’obusinge. Amadiini agamu gasagika obulemu kandi geekambisa abantu baago kurwana omu bulemu n’okwejumbira omu bikorwa by’obwankagunaga.
Omururu. Amadiini ag’ebisuba nigaikara ‘omu bwomeezi obw’ekiguuda gatarukukwatwa ensoni.’ (Okusuukururwa 17:4; 18:7) Amadiini mainga gakosesa obusobozi bwago n’enkoragana yago n’abantu kukanyisa obuguuda. Omururu nk’ogu tigusemeza Ruhanga.—Tito 1:7.
Ebisuba. Amadiini ag’ebisuba gakurakuraniza enyegesa ez’ebisuba kandi geegesa abantu kukora ebintu ebitarukwikirizibwa omu Baibuli.f Habwokuba amadiini ag’ebisuba niyo endugirro y’enyegesa nyingi ezirukuhabisa hamu n’ebikorwa ebirukuhabisa abantu kandi ebitarukuteekamu Ruhanga ekitiinisa, egi niyo ensonga habwaki obunabbi bugeeta malaaya “nyina w’ebintu ebirukunugwa eby’omu nsi.”—Okusuukururwa 17:5; 18:23.
Amadiini goona galihwerekerezebwa?
Nangwa. Ekitabu eky’Okusuukururwa kibazaaho ekitebe ky’abantu abarukuruga omu mahanga goona ekirukwetwa “ekitebe ekingi.” (Okusuukururwa 7:9) Ekitebe ekingi kinu nikibazibwaho ngu ‘bajwaire ebijwaro ebirukwera,’ ekirukumanyisa ngu baheereza Ruhanga n’obwesigwa kusigikirra ha ndengo ze. Banu bakira “omuhito omwingi,” kandi ako nuko akasumi amadiini ag’ebisuba obu galihwerekerezebwa hamu n’abanyanzigwa ba Ruhanga boona. (Okusuukururwa 7:13, 14; 19:11, 19-21) Ab’ekitebe ekingi abajwaire ebijwaro ebirukwera, bali omu diini ey’amananu kandi yo eriikaraho ebiro n’ebiro.g
Ekitebe ekingi eky’abaheereza ba Ruhanga ab’amananu balikira amadiini ag’ebisuba obu galihwerekerra
Kuhwerekerezebwa kw’amadiini ag’ebisuba nikikukwataho kita?
Nikisobora kukuhuumuza kukimanya ngu Ruhanga anoba ebintu ebibi ebikorwa amadiini ag’ebisuba. Noosobora kulindirra n’ekihika akasumi ak’omumaiso, habw’okukimanya ngu omu kasumi akatali ka hara, tiharukwija kubaho amadiini goona agatateekamu Ruhanga ekitiinisa kandi agaleetera abantu kubonabona.
Noosobora kukigumiza kimu ngu haroho okuramya okw’amananu okurukusemeza Ruhanga. Baibuli egamba ngu abo “abarukuramya omu mananu . . . baliramya Isiitwe omu mwoyo n’amananu. Mali, Isiitwe naaserra abantu abali nk’abo kumuramya.” (Yohaana 4:23) Kandi Baibuli ebatererra eti: “Muruturukemu, abantu bange, obu muraaba mutarukugonza kuba kicweka ky’ebibi byarwo, kandi obu muraaba mutarukugonza kutunga emu ha mihito yarwo.” (Okusuukururwa 18:4, 5) Mali, Ruhanga naaraaliza abantu kumuramya omu mananu. (1 Timoseo 2:3, 4) Abo abaikiriza okuraalizibwa oku, naabaraganiza ngu nibaija kwomeera ebiro n’ebiro.—1 Yohaana 2:17.
a Kwetegereza obwokurorraho bbuna obutukoonyera kumanyirra Bbabburooni orukuru, soma ekicweka “Babburooni Orukooto Nikyo Kiki?”
b Kumanya ebintu mukaaga ebikuru ebitukoonyera kumanyirra ekisoro, soma ekicweka “Ekisoro Ekirukutukura Ekirukubazibwaho omu Kitabu eky’Okusuukururwa Esuura 17 Nikyo Kiki?”
c Kumanya omulingo osobora kumanyirra ekisoro kinu, soma ekicweka, “Ekisoro eky’Emitwe Musanju Ekirukubazibwaho omu Okusuukururwa Esuura 13 Nikyo Kiki?”
d Yahwe niryo ibara lya Ruhanga. (Zabbuli 83:18) Rora ekicweka “Yahwe Nuwe Oha?”
e Kumanya ebirukukiraho, rora vidiyo Obukama bwa Ruhanga Nikyo Kiki?
f Kumanya bimu ha byokurorraho, rora akacweka “Bbabburooni Orukooto Nikitwarramu n’Amadiini Ageeyeta ag’Ekikristaayo?”
g Kumanya Omulingo Baibuli Esobora kukukoonyera kumanyirra ediini ey’amananu, soma ekicweka “Ninsobora Nta Kuzoora Ediini ey’Amananu?”