Eky’Osemeriire Kunihira

Abantu nibaahukana, nahabweki obutufeerwa omuntu waitu tuganya omu mulingo ogurukwahukana. Kinu nikimanyisa ngu abamu baba batasaaliirwe muno rundi nibalengaho kwegumya? Nangwa, tunukwo kiri. N’obukiraaba ngu kuganya nikisobora kukehyaho obusaasi, busaho omulingo oguhikire ogw’okuganya. Kinu nikisobora kusigikirra ha kiikaro nambere omuntu yakuliire, enyetwaza ye, ebyarabiremu n’omulingo omuntu we afiiremu.

KIKI EKIBAHO HANYUMA Y’OKUFEERWA?

Omuntu anyakuferiirwe n’asobora kutamanya omulingo arayehurramu hanyuma y’omuntu we kufa. Baitu haroho ebintu ebikira kuhika h’abaferiirwe. Katubazeeho bimu halibyo:

Kwehurra kubi muno. N’osobora kurra, kwijuka omuntu anyakufiire, kandi omulingo orukwehurramu nigwikara niguhindahinduka ahonaaho. N’osobora kweyongera kuhurra kubi obwoijuka rundi okaroota omuntu ogu. Hakubanza n’osobora kutakiikiriza rundi kuhunirra muno. Tina naijuka omulingo yayehuliremu iba arukwetwa Timo obuyafiire. N’agamba ati: “Hakubanza bikanyomera ha matama. Nkaba ntasobora n’okurra. Nkatiina muno nahika n’okugonza kulemwa kwikya. Nkaba ntasobora kukiikiriza.”

Kuhurra okweralikirra, ekiniga, n’okwecwera omusango. Ivan n’agamba ati: “Hanyuma ya mutabani waitu ow’emyaka 24 arukwetwa Eric kufa, nyowe na mukazi wange Yolanda, tukamara akasumi nituhurra ekiniga! Kinu kikatuhuniiriza habwokuba titwayeroraga nk’abantu abakira kukwatwa ekiniga. Tukecwera omusango nitwekaguza obuturaaba twakozere ekirukumara kukonyera mutabani waitu.” Alejandro nauwe akecwera omusango, mukazi we ayarwaire kumara akasumi karaihire obuyafiire. N’agamba ati: “Hakubanza nkehurra ngu Ruhanga obwaraaba n’asobora kundeka kubonabona mulingo gunu, nyine kuba ndi muntu mubi. Hanyuma nkatandika kwecwera omusango habwokuba nkaba ninsisana nk’ow’arukujunaana Ruhanga habw’ekyabaireho.” Kostas, outubalizeeho omu kicweka ekihoire n’agamba ati: “Haroho obunabiihirirwaga Sophia habw’okufa. Hanyuma nayecweraga omusango habw’okwehurra mulingo ogu. Tali nuwe yakyeretiire.”

Kutalibanizibwa omu bitekerezo. Obwire obumu omuntu ow’aferiirwe n’asobora kwijwamu ebitekerezo eby’atarukunihira rundi ebitaine makuru. Ekyokurorraho, asobora kutekereza ngu n’asobora kuhurra ow’afiire, kumukwataho rundi kumurora. Rundi nikisobora kumugumira kwijuka ebintu rundi kuteeka omutima ha kyarukukora. Tina n’agamba ati: “Obwire obumu nabaga nimbaza n’omuntu baitu ebitekerezo biri handi! Nayesangaga nintekerezaaho ebyabaireho ha kufa kwa Timo. Kulemwa kwikaza ebitekerezo ha kindukukora nakyo kyantuntuzaaga.”

Kugonza kwikara wenka. Omuntu arukuganya n’asobora kuhurra atatekaine obwarukuba ali n’abantu abandi. Kostas n’agamba ati: “Obunabaga ndi naabo abali omu buswere nayehurraga ndi nyenka. Baitu n’obunabaga ndi n’abatali omu buswere, nabwo nayehurraga ndi nyenka.” Omukazi wa Ivan, arukwetwa Yolanda, n’agamba ati: “Tinagonzaaga kumara obwire n’abantu abarukubazaaho ebizibu ebitali by’amaani kakuba obirengesaniza n’ebyaitu! Haroho naabo abaatugambiraga omulingo abaana baabo bali kurungi. Eki kyansemezaaga baitu kandi kyandeteraga kutekerezaaho mutabani wange. Nyowe na iba nyowe tukaba tukimanyire ngu obwomeezi bw’abandi bwine kugenda mumaiso baitu tukaba tutarukugonza kuhuliiriza ebirukubakwataho.”

Kutalibanizibwa omu bwomeezi. Omuntu ow’aferiirwe n’asobora kulemwa kulya, kuburwa amaani, n’oturo. Aaron ow’arukwijuka ekyamubaireho omu mwaka ogwayongireho hanyuma y’okufeerwa ise n’agamba ati: “Kyangumiraga muno kutunga oturo. Nasisiimukaga esaaha nizo zimu buli bwire bw’ekiro nintekerezaaho okufa kwa ise nyowe.”

Alejandro ayahikirweho okutalibanizibwa omu bwomeezi n’agamba ati: “Emirundi nyingi dakitaali yankeberaga kandi angumya ngu tinyine burwaire bwona. Nkakyetegereza ngu kuganya nukwo kwali nikundetera kwehurra nk’omurwaire.” Mporampora enyehurra egi ekahika yahwaho. N’obukiraaba kiri kiti, kyali ky’amagezi Alejandro kuhikirra dakitaali. Kuganya nikusobora kukehya amaani g’omubiri ag’okurwanisa endwaire, kuleetera oburwaire obw’osangirwe nabwo kweyongera rundi kutunga obundi.

Kugumirirwa kukora emirimo eya buli kiro. Ivan n’agamba ati: “Hanyuma ya Eric kufa, tutagarukire ha kumanyisa abanyabuzaale n’abanywani kyonka, baitu n’abandi nka mukama we ha mulimo na landiloodi we. Ekindi, hakaba haroho empapura nyingi ez’okwijuza. Hanyuma tukaba twine kwekebiija ebintu bye. Binu byona byali nibyetaagisa kukorwa omu kasumi akatwali nitutalibanizibwa omu bitekerezo, omu mubiri n’omu nyehurra.”

Baitu, abamu batalibanizibwa obubatandika kuhikiiriza obujunanizibwa ow’afiire yahikiirizaaga. Tina nukwo yayehuliire ati. N’agamba ati: “Timo nuwe yajunanizibwaga n’ensonga zaitu eza bbanka n’ebintu ebindi. Hati bukafooka bujunanizibwa bwange ekyayongiire ha kwetuntura kwange. Nkekaguza nti, ndasobora kuhikiiriza obujunanizibwa bunu bwona ntakozere nsobi?”

Emitalibaine yoona enyakwolekerwe eruguru, n’eyoleka ngu tikyanguhire kugumira okuganya. Ky’amananu ngu obusaasi obututunga hanyuma y’okufeerwa buba bw’amaani, baitu kukimanya kara nikisobora kukonyera abo abaferiirwe kuguma. Ekindi, ijuka ngu abantu bahikwaho ebizibu ebireetwa okuganya omu miringo ey’erukwahukana. Kwongerraho, abantu abarukuganya nibasobora kutunga okuhuumuzibwa kakuba bakimanya ngu kwehurra mulingo ogu kya buli kiro.

NDYONGERA NSEMERERWE?

Eky’osemeriire kunihira: Obusaasi omuntu obw’atunga hanyuma y’okufeerwa tibwikaraho; bugenda nibukeeha mporampora. Kinu tikirukumanyisa ngu buhweraho kimu rundi ngu oyebwa omuntu waawe. Baitu mporampora, obusaasi obw’amaani bukeeha. Obwire obumu omuntu n’asobora kwehurra kubi kakuba habaho ekintu kikamwijukya omuntu we rundi ebiro ebimu, nk’ekiro bataahiremu obuswere. Baitu mporampora, abantu abarukukira obwingi bongera batekaana kandi bagaruzaamu kukora emirimo yabo eya buli kiro. Kinu kikira kubaho omuntu ow’arukuganya obw’aba aine obusagiki obw’abanywani n’abanyabuzaale kandi nauwe akagira ekiyakoraho.

Ndayehurra nti kuhikya di? Abamu nibasobora kutandika kwehurra kurungi hanyuma y’emyezi nke. Baitu baingi nikisobora kubatwarra omwaka gumu rundi ebiri kurora bayehurra kurungi. Kandi abamu betaaga obwire oburukukiraho.a Alejandro n’agamba ati: “Nkamara emyaka nk’esatu nimpurra obusaasi obw’amaani.”

Ba muntu arukugumiisiriza. Oteralikirra ekiraabaho nyenkya, wetwale kandi okimanye ngu obusaasi obuleetwa okufeerwa tibwikaraho ebiro byona. Hati, haroho eby’osobora kukora kukehyaho obusaasi rundi kurora tibwamara akasumi akaraihire muno?