LAIP STORI
Mekim Wok Bilong Jehova Long Kuba Klostu 70 Yia
MI BON long 1947 long Kuba em naispela ailan bilong Karibian. Em i stap long boda bilong hap not bilong Solwara Karibian na Solwara Atlantik. Bihain long mi bon, papamama i karim tupela liklik susa bilong mi. Mipela faivpela i save stap long wanpela viles long Esmeralda.
Mi inap tingim, mipela i stap bel isi tru long dispela ples. Mipela i stap klostu long sampela wanblut bilong mipela, olsem ol anti, ol ankol, na ol bubu bilong mipela. Mipela i gat inap kaikai na mipela i stap amamas.
Taim mi gat 5-pela krismas samting, papamama bilong mi i kirap stadi long Baibel wantaim Walton Jones. Em wanpela man bilong givim bel tru long autim tok na em i save wokabaut inap 10-pela aua olgeta bilong i kam long viles bilong mipela. Long olgeta wan wan taim em i kam, planti long famili bilong mi i save bung long haus bilong bubu bilong mi inap sampela aua na bai em i ken stori long Baibel wantaim mipela. Papamama bilong mi na ankol bilong mi Pedro na anti bilong mi Ela, ol i laikim ol tok ol i lainim, olsem na i no longtaim ol i kisim baptais na kamap ol Witnes Bilong Jehova. Ela em i gat klostu 100 krismas na em i wok yet long mekim painia oltaim long Kuba long nau.
Long dispela taim, ol Witnes Bilong Jehova i stap fri long lotuim Jehova long Kuba. Planti man i save gut long mipela olsem ol lain bilong autim tok long ol haus, karim ol brifkes na ol hanbek i pulap long ol buk na nius. Na mipela i save wokabaut planti! Mi gat ol gutpela memori long mekim wok bilong Jehova taim mi liklik, em ol “gutpela taim.” Tasol bihain bai i gat ol “taim nogut.”—2 Tim. 4:2.
OL TAIM NOGUT MIPELA I BUNGIM LONG KUBA
Taim mi gat 5-pela krismas, papa bilong mi na ankol bilong mi i travel i go long narapela hap insait long ailan bilong i go long wanpela kibung. Sori tru olsem namel long dispela raun, tupela wantaim i kisim sik taifoit bikos ol i dring wara i no klin. Mi inap tingim, bihain long ol i kam bek, ol gras long het bilong ankol bilong mi i lus, tasol em i stap laip yet. Tasol papa bilong mi i dai. Em i gat 32 krismas tasol.
Bihain long Papa i dai, Mama i kisim mipela i go stap wantaim brata bilong em long wanpela viles ol i kolim Lombillo. Dispela i makim olsem mipela i mas lusim ol wanblut bilong mipela, na tu, ol bubu bilong mipela em mipela i laikim ol tru. Tasol mipela i wok yet long lotuim Jehova olsem wanpela famili.
Long Ogas 26, 1957, mi kisim baptais long wanpela raunwara em ol man i wokim klostu long Lombillo. Mi gat 10-pela krismas. Long dispela taim, mi no save olsem i no winim tupela yia yet na wanpela bikpela senis bai painim ol Witnes Bilong Jehova long Kuba. Long 1959, wanpela lain komunis i pait na daunim gavman na ol i kirap long bosim kantri.
Nau mipela i stap aninit long wok bos bilong wanpela gavman i sapotim tru pasin bilong pait na woa. Dispela i afektim tru lain bilong Jehova, em long olgeta hap bilong graun ol i wok strong long i no insait long wok politik na wok militeri. Na isi isi mipela i wok long lusim fridom bilong mipela long mekim ol wok lotu, olsem pastaim mipela i save mekim. I no longtaim, gavman i tambuim ol wok lotu bilong mipela, na ol i kalabusim planti handret brata. Planti taim ol i paitim sampela brata na ol i no givim kaikai long ol. Sampela taim, ol i save givim kaikai we i gat blut long en, em Baibel i tambuim yumi long kaikai.
Maski i gat ol hatwok i stap, mipela i wok yet long bung wantaim bilong lotuim Jehova. (Hib. 10:25) Mipela i save mekim tu ol kibung sekit long ol fam o long ol narapela hap insait long kantri. Mi inap tingim, wanpela taim wanpela brata i larim mipela i yusim haus bilong sipsip bilong em long mekim kibung. Mipela i no gat taim long klinim dispela haus o rausim ol sipsip i go ausait paslain long kibung i kamap. Maski i olsem, mipela i mekim kibung na mipela olgeta i bung wantaim—ol sipsip bilong Jehova na ol sipsip tru tru!—Mai. 2:12.
Mipela i tenkyu tru long hatwok ol brata i mekim bilong helpim mipela long kisim ol kaikai bilong strongim bilip long ol dispela taim. Olsem, ol i save rekodim ol program bilong kibung long ol kaset na bihain tilim long olgeta hap insait long kantri. Sampela taim, ol i save makim tupela brata tasol long redim, tilim, na rekodim olgeta tok bilong program. Ol brata i save rekodim ol tok long ol ples hait, olsem na sampela taim mipela i save harim ol kakaruk i krai na ol narapela nois long bekgraun. Sapos hap kibung bai kamap long en i no gat pawa, orait wanpela brata i save pedol long wanpela baisikol em ol i konektim long wanpela masin na bai dispela masin i givim pawa. Long dispela rot, i gat pawa long pilaim ol kaset na harim program. Em tru olsem gavman i tambuim wok bilong mipela na mipela i no gat inap pablikesen wankain olsem ol wanbilip bilong mipela long ol narapela kantri, tasol mipela i no sot long ol kaikai bilong strongim bilip. Na tru tumas, mipela i amamas long lotuim Jehova wantaim.—Neh. 8:10.
WOK PAINIA NA KAMAP PAPAMAMA
Taim mi gat 18 krismas, mi kirap long mekim wok painia oltaim long wanpela taun ol i kolim Florida. Bihain long wanpela yia, ol i makim mi long kamap spesel painia long biktaun Camagüey, em nambawan taun long dispela hap bilong Kuba. Long dispela hap, mi bungim Emilia, em wanpela naispela Witnes sista na em i bilong Santiago de Cuba. Mitupela i kirap long pren, na insait long wanpela yia mipela i marit.
(Left) Skul Bilong Wok Kingdom bilong ol elda—Camagüey, Kuba, 1966
(Rait) Long weding de bilong mipela, 1967
Mi kirap long wok fultaim long wanpela suga faktori we gavman i bosim. Mi na Emilia i no moa mekim wok olsem painia oltaim, tasol mipela i gat laik yet long givim bikpela haptaim moa long ol wok lotu. Olsem na mi stretim rot long kirap wok long 3 klok long bikmoning i go inap 11 klok long de taim long faktori. Mi no amamas long kirap long bikmoning, tasol dispela sediul i opim rot long mi inap givim bel tru long wok autim tok na i go long olgeta miting wantaim Emilia.
Long 1969, fes pikinini man bilong mipela i bon, em Gustavo. Ol i askim mi long kirap gen long insait long fultaim sevis na mekim wok sekit. Long dispela taim long Kuba, em orait long yu ken mekim wok sekit na long seim taim lukautim famili bilong yu. Dispela em kirap bilong wanpela haptaim we mipela i amamas tru na mipela i bisi tru. Mi na Emilia i pilim olsem em gutpela blesing olsem mipela inap helpim ol bratasista bilong mipela long dispela rot. Long dispela taim mipela i mekim wok sekit, pikinini man bilong mipela Obed i bon, na bihain Abner i bon, na sampela yia bihain pikinini meri bilong mipela Mahely i bon.
Taim mi tingim i go bek ol dispela yia mipela i mekim wok sekit, mi amamas tru long lukim hau Jehova i blesim lain bilong em long Kuba. Na tru tumas, em i blesim hatwok bilong mipela olsem ol papamama long putim pasin bilong laikim em long bel bilong ol pikinini bilong mipela. Nau mi bai stori long laip bilong mi na Emilia i olsem wanem long dispela taim mipela i mekim wok sekit.
MEKIM WOK SEKIT TAIM GAVMAN I TAMBUIM WOK
Long ol yia namel long 1960 na 1980, mipela i pilim tru presa em gavman i putim long tambuim wok bilong mipela. Ol i pasim ol Haus Kingdom. Na ol i salim ol misineri i go bek long kantri bilong ol. Ol i arestim planti yangpela brata na putim ol long kalabus. Na ol i pasim brens ofis long Havana.
Wok sekit, 1990 samting
Dispela tambu i mekim na mipela i visitim ol kongrigesen long ol wiken tasol. Olsem na mipela i save visitim wan wan kongrigesen long dispela wiken na long neks wiken. Mipela i save karim liklik samting tasol na planti taim mipela i yusim baisikol, long dispela rot em isi moa long mipela i visitim ol kongrigesen na ol narapela i no luksave long dispela. Mipela i mekim ol visit long pasin hait. Mipela i priten olsem mipela i go visitim ol wanblut bilong mipela. Na em isi long mekim olsem. Sampela taim mipela i lusim tingting long risen na mipela i go visitim ol em bilong strongim ol long bilip, bikos long tingting bilong mipela i olsem mipela i visitim famili. (Mak 10:29, 30) Maski i olsem, mipela i mas bihainim yet savetingting. Planti taim ol polis i save bihainim mipela na kwestenim mipela. Polis inap arestim ol bratasista i lukautim mipela sapos ol i painimaut olsem mipela i stap wantaim ol.—Rom 16:4.
Long dispela taim, mipela i bungim planti bratasista em ol i gat pasin bilong givim samting maski ol i no gat planti samting bilong skin. Long sampela hap i gat planti moskito moa winim namba bilong ol manmeri, tasol ol pren i save givim mipela wanpela moskito net tasol ol i gat na bai mipela i ken slip gut long nait. Ol narapela i save singautim mipela long i go stap wantaim ol maski ol i no gat planti kaikai long serim wantaim mipela. Olsem na sampela taim mipela i save bringim kaikai bilong mipela i go bilong serim wantaim ol lain mipela i stap wantaim ol.
Em i hatwok long mipela i kisim olgeta pikinini i go wantaim mipela taim mipela i go visitim ol kongrigesen. So mipela i save travel wantaim wanpela pikinini tasol na mama bilong mi na sista bilong mi i lukautim ol narapela pikinini long haus. I gutpela long travel wantaim bebi, dispela i lukautim mipela. Wanpela taim, polis i sekim mipela tasol mipela i haitim ol buk na nius long beg bilong bebi we i gat ol doti bambam long en, em hap we polis i no inap sekim.
Mi laikim tru Emilia long olgeta samting em i mekim bilong lukautim olgeta pikinini bilong mipela na long wankain taim sapotim mi long ol yia mipela i insait long fultaim sevis. Mi save balensim gut wok skin bilong mi long faktori na ol wok bilong mi olsem wasman sekit. Hau mi mekim olsem? Sampela taim, mi save wok ovataim o wok tupela taim long wik so mi ken fri long wiken. Tasol bihain, asainmen bilong mi long ples wok i senis. Ol i makim mi long kamap tim lida na mi mas wok 7-pela de long wanpela wik. Mi no inap senisim dispela sediul. Tasol mi luksave olsem sapos mi givim inap wok long tim bilong mi long mekim na ol i bisi long ol wiken, ol i no inap tokim wanpela olsem mi go visitim ol kongrigesen. Na i luk olsem ol bos bilong mi i no luksave olsem mi no wok long ol wiken!
AMAMAS YET TAIM OL SENIS I KAMAP
Fes kibung bihain long gavman i rausim tambu, 1994
Wanpela taim long 1994, ol brata i go pas long wok long Kuba i singautim mipela 80 wasman sekit i kam bung long wanpela spesel miting i kamap long Havana. Mipela i amamas tru long bungim narapela narapela bihain long planti yia! Long dispela miting, pastaim mipela i stori long ol senis i kamap insait long oganaisesen. Na bihain, mipela i kirap nogut long wanpela toksave. Ol brata i tokim mipela olsem ol i plen long givim nem bilong mipela long gavman! Wai na ol i laik mekim olsem?
Ol i tokim mipela olsem ol i wok long bung wantaim ol wokman bilong gavman bilong strongim pasin pren namel long gavman na ol Witnes Bilong Jehova. Na gavman i askim long lista bilong nem bilong olgeta wasman sekit. Mipela olgeta i wanbel long givim nem bilong mipela. Kirap long dispela taim na i go, gutpela samting i kamap.
I no longtaim, mipela i stap fri long bung wantaim na autim tok maski gavman i no rejistaim mipela yet olsem wanpela lotu. Bihain, mipela i painimaut olsem gavman i save pinis long nem bilong sampela wasman sekit, tasol ol i laik sekim gen sapos lista ol i holim em i stret o nogat.
Long Septemba 1994, mipela i kisim tok orait long brens ofis i ken kirap gen long mekim wok. Na mipela i amamas tru olsem mipela inap yusim gen seim bilding em ol i bin pasim winim 20 yia i go pinis.
Long 1996, wanpela brata long Betel i ringim mi na Emilia na invaitim mipela long i go wok long Betel. Pastaim mipela i kirap nogut, tasol bihain mipela i tokim ol brata olsem mipela i gat tupela liklik pikinini em ol i stap yet wantaim mipela long haus, na dispela em nambawan wok bilong mipela. Long gutpela pasin, ol brata i skelim sindaun bilong mipela na bihain ol i tok ol i laik bai mipela i go wok long Betel. Mipela i amamas long dispela singaut na mipela famili i wokim plen long muv i go long Havana.
(Left) Emilia i stap long Sewing Department long Kuba brens long yia 2001 samting
(Rait) Dedikesen bilong Haus Kibung, 2012
Mi mas tok stret olsem pastaim mi no amamas long wok long Betel. Inap planti yia mi mekim wok olsem wasman raun, olsem na bel na tingting bilong mi i stap long wok autim tok. Mi hatwok long sindaun na wok long kompiuta. Tasol ol narapela long Betel na moa yet meri bilong mi, Emilia, ol i helpim mi long senisim tingting bilong mi. Na i no longtaim, mi kisim bek amamas bilong mi, na nau mi amamas long wok long Betel.
(Left) Baibel Skul Bilong Ol Marit Kristen gretiuesen, 2013
(Rait) Brens Komiti long Kuba, 2013
Long wanpela kibung sekit wantaim pikinini meri bilong mipela na man bilong em
Mi na Emilia i no yangpela moa. Tasol mipela i amamas taim mipela i tingim ol bratasista em mipela i bin kisim save long ol na mipela i wok wantaim ol long ol yia i go pinis. Na moa yet, mipela i amamas long lukim ol pikinini bilong mipela na ol tumbuna pikinini bilong mipela i mekim wok bilong Jehova. Mipela i pilim wankain olsem aposel Jon, em i tok: “Taim mi harim olsem ol pikinini bilong mi i wokabaut yet long tok i tru, dispela i save givim bikpela amamas tru long mi.”—3 Jon 4.
Mitupela Emilia i mekim wok long Betel klostu 30 yia nau, na mipela i givim bes bilong mipela long ol asainmen bilong mipela, maski long olgeta wan wan de mipela i karim hevi bilong sik kensa na hevi bilong go lapun. Long ol yia mipela i mekim wok bilong Jehova, mipela i bungim sampela hatwok, tasol mipela i amamas olsem mipela inap mekim wok bilong “God bilong amamas” inap 70 yia long ailan Kuba!—1 Tim. 1:11; Sng. 97:1.