Boingotlo jwa Bokeresete—Tshupo ya Botlhale

“Ke raea moñwe le moñwe mo go lona, ka tshegōhaco e ke e neilweñ, ka re, A se ka a ikgopola bogolo go chwanèlō ea gagwè ea go ikgopola; me a a ikgopolè ka tekanō, kaha Modimo o abetseñ moñwe le moñwe selekanyō sa tumèlō ka gōna.”—BAROMA 12:3.

1. Ke mabaka afe ao a bontshang gore boingotlo ga bo anaanelwe gompieno?

ABO e le ba sekae fela gompieno bao ba anaanelang boingotlo le go bo bontsha! Ono ke motlha wa kgadikano e e botlhoko le kgaisano e e ileng magoletsa. Ditso, ditšhaba, merafe, dikhamphane le batho ka bongwe mo lefatsheng botlhe ba batla go nna ba ba botoka, go nna kwa godimo. Ga go ope yo o batlang go ingotla. Moya ono o ile wa ba wa ama le sediko sa lelapa, jaaka fa go ka bonwa ka botsuolodi jwa basha le mokgatlho wa kgololesego ya basadi.

2. Ke ka baka lang fa boikutlo jwa Basupi ba ga Jehofa mabapi le boingotlo bo sa tshwanela go nna jaaka jwa lefatshe?

² Mme tsela ya lefatshe ga e a tshwanela go nna tsela ya Bakeresete ba mmatota. Nnyaa, Basupi ba ga Jehofa ba lemoga tlamego ya bone ya go latela sekao se segolo thata sa boingotlo seo lefatshe leno le kileng la se bona—Jesu Keresete, Morwa Modimo. Boingotlo jwa ga Jesu bo ne jwa supiwa ke dikakgelo tsa gagwe: “Morwa ga a na go diha sepè ka esi.” “U mpiletsañ molemō? Ga go opè eo o molemō, ha e se eo moñwe hèla, eboñ Modimo.” (Yohane 5:19; Luke 18:19) Ee, botlhe ba ba nang le go latela dikgato tsa ga Jesu Keresete thata thata ba tshwanetse go bontsha boingotlo. Mme gape, botlhe ba ba dirang jalo ga ba ne ba latlhegelwa ke sepe, mme ba tla fitlhela gore tsela ya Bokeresete ya boingotlo ke e e duelang mme ebile ke tshupo ya botlhale e le ruri.

3. Lereo boingotlo gantsi le dirisiwa ka ditsela dife?

³ Lereo “boingotlo” le ka nna la raya “seemo se se lekanyeditsweng, selekanyo, kana bokgakala.” Kana le ka lebisa go seo se leng boitsheko, se se tshwaiwang ka “go sa nneng magwata, boseng monate, kana botlhaswa.” Mme gape, le ka kaya “motho go itemoga ditlhaelo tsa gagwe,” kana “go sa ikgopoleng kana bolefela.”a Ka tlhotlheletso ya bomodimo Paulo o ne a kgothaletsa badumedika-ene go bontsha boingotlo, ka jaana a ile a kwala: “Ke raea moñwe le moñwe mo go lona, ka tshegōhaco e ke e neiIweñ, ka re, A se ka a ikgopola bogolo go chwanèlō ea gagwè ea go ikgopola; me a a ikgopolè ka tekanō, kaha Modimo o abetseñ moñwe le moñwe selekanyō sa tumèlō ka gōna.” (Baroma 12:3) Ee, go a tlhokafala gore re e tle re ikgopola. Mme ga re a tshwanela go ikgopola go feta selekanyo, re baya botlhokwa jo bogolo mo dikgonong tsa rona tsa tlholego kana melemo eo re e bapetseng.

Boingotlo le Boikokobetso di Farologane

4. (a) Ke kae koo lefoko la Sehebera le le kwalwang ka gore “boingotlo” le bonalang teng mo Dikwalong? (b) Re tshwanetse ra fetsa jang malebana le seo se kaiwang go Diane 11:2?

⁴ Mo dithanolong di le dintsi tsa Bibela, boingotlo bo a ga bo kopakopanngwa le boikokobetso. Lefoko la Sehebera leo le kwadiIweng ka gore “boingotlo” [modesty go NW] le bonala fela go Diane 11:2 le Mika 6:8. Le raya goreng? Le ka kaya go nna boingotlo, botswerere, boitsheko kana bophepa jwa botho. Lefa go ntse jalo, le ka raya gape motho go itemoga ditlhaelo tsa gagwe. Go Mika 6:8 lefoko leno la Sehebera le ka kaya sengwe sa dilo tse pedi, ka jaana koo re kgothalediwa fela go ‘sepela le Modimo wa rona ka boikokobetso [boingotlo].’ Mme ga go a nna jalo ka Diane 11:2, eo e balegang ka gore: “E re ha bokgodishō bo tla, hoñ go tle ditlhoñ: me botlhale bo nna le eo o ikgōbalatsañ [ingotlang].” Fano boingotlo bo bapisiwa le go nna mafega [“boikgodishō”]. Phapaang ya go nna mafega fano e supiwa e le boingotlo ka tlhaloganyo ya go sa italetse thata, motho go lemoga ditlhaelo tsa gagwe.

5, 6. Pharologano magareng ga boikokobetso le boingotlo mabapi le Jehofa Modimo e ka tshwantshediwa jang?

⁵ Go na le pharologano magareng a go ikokobetsa le go ingotla. Ka sekai, malebana le Jehofa Modimo, mopesalema Dafide o ne a re: “Bonōlō [boikokobetso, NW] yoa gago bo ntihile mogolo.” (Pesalema 18:35) Ruri, e ne e le ka go bo Jehofa a ne a ikemiseditse go ikokobetsa, kana go ikisa tlase e le gore a tle a lemoge Dafide le go dirisana le ene ka bopelotelele mo a neng a nna kgosi e kgolo mo Iseraele. Ka gone re bala jaana gape mabapi le Jehofa: “Emañ eo o chwanañ le Yehofa Modimo oa rona, eo setulō sa gagwè se kwa godimoñ? Eo o ikokobetsañ gore a bōnè dilō tse di kwa legodimoñ le mo lehatshiñ.” (Pesalema 113:5, 6) Ga go na pelaelo epe ka gone—Mmopi o tsholetsegile thata mo a nang le gore a ikokobetse gore a tle a lemoge dilo tse di mo magodimong le tse di mo lefatsheng.

⁶ A mme re ka re Jehofa o boingotlo ka tlhaloganyo ya gore o lemoga ditlhaelo tsa gagwe? Gone nnya! Re ka bua jang ka ditlhaelo tsa Modimo, e re ka jaana botlhale jwa gagwe bo sena selekanyo le nonofo, a sena molato gotlhelele e bile a itekanetse mo tshiamisong le sebele sa lone lorato? Tota ruri ruri ga go ope yo o ka bapisiwang le ene.—Isaia 40:12-31.

7. (a) Ke ka baka lang fa go ka bolelwa gore motho o ka tswa a le boikokobetso mme a tlhaela boingotlo? (b) Seno se ka bonwa jang mo kgannyeng ya ga moaposetoloi Petere?

⁷ Mo letlhakoreng je lengwe, go ka kgonega ka batho go ikokobetsa mme gone ba tlhaela boingotlo. Ba ka nna ba bo ba le boikokobetso, ba le boikobo mo pelong, mme gone ba sa dirise kgono e e phepa ya go akanya gore ba tle ba lemoge ditlhaelo tsa bone. Ka sekai, moaposetoloi Petere ruri e ne e le monna yo o boikokobetso. Fa a ne a bona Jesu a dira kgakgamatso eo e neng e bontsha kgono ya gagwe go ka laola le e leng dibopiwa tse di tshelang mo lewatleng, Petere a wela fa dinaong tsa ga Jesu, a re: “Ntlogèla Morèna; gonne ke motho oa boleo.” (Luke 5:8) Mme e bile re bala ka gore Jesu le moaposetoloi Paulo ba ne ba kgalemela Petere. Mme ga go na gope koo re yang re tshwaya gone gore Petere o ne a kgopisiwa ke dikgalemo tse di ntseng jalo. (Mathaio 16:21-23; Bagalatia 2:11-14; 2 Petere 3:15, 16) Kwantle ga pelaelo, Petere e ne e le moaposetoloi yo o boikokobetso le yo o boikobo. A mme ruri o ne a le boingotlo ka tlhaloganyo ya go lemoga ditlhaelo tsa gagwe? E seng jalo. Fa a ne a ntse jalo, o ka bo a ile a se ka a ganelela mo go reng le e leng fa baaposetoloi ba bangwe botlhe ba ne ba ka phatlalalela Morena wa bone ene o ne a ka se ka a dira jalo—e le fela gore a palelwe mo go utlwisang botlhoko, a itatola Jesu gararo!—Mareko 14:29, 30, 66-72.

Selelo Seo se Tsalwang ke Tlhaelo ya Boingotlo

8. Ke ka baka lang fa go ka bolelwa gore matshwenyego otlhe a a mo lobopong lotlhe a ile a tlhaga ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo?

⁸ Tlhaelo ya boingotlo ga e a ka ya leretse moaposetoloi Petere selelo fela mme go ka nna ga bolelwa gape gore selelo sotlhe se se mo lefatsheng—ee, mo lobopong lotlhe—se ne sa tlholwa ke go tlhaela ga boingotlo. Jang jalo? E ne e le ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo go bo sebopiwa sengwe sa moengele se ne sa nna Satane Diabolo. O ne a palelwa ke go lemoga ditlhaelo tsa gagwe jaaka motho yo o bopilweng. Ka go sa ritibadiwe ke boemo joo Jehofa a neng a bo mo abetse, o ne a batla go lekana le Modimo. Moragonyana, boikutlo jono jwa boikgodiso bo ne jwa bontshiwa fa Diabolo a ne a solofetsa Jesu magosi otlhe a lefatshe ka kobamelo fela e le nngwe fela. Mme jaaka Jesu a ne a gakolola Moraedi, kobamelo ke ya ga Jehofa Modimo fela. Tlhaelo ya boingotlo ya ga Satane, eo e neng e le tsela e bile e le yone tsela ya go nna mafega, e feletse ka tlotlologo mo go ene mme kgabagare go tla raya tshenyego mo go ene.—Mathaio 4:8-10; Bahebera 2:14.

9. Ke mo dintlheng dife Efa a ileng a supa tlhaelo ya boingotlo?

⁹ Tlhaelo ya boingotlo ka mo go tshwanang e ne ya leretse Efa tshenyego, “mma-batshedi botlhe.” (Genesise 3:20) Mogopolo wa go tshwana le Modimo, wa go ikitsetse molemo le bosula, o ne wa ikuela mo go ene. Ka baka lang? Ka go bo o ne a palelwa ke go bontsha boingotlo. Fa a ka bo a ile a ingotla, o ka bo a ile a raya Moraedi a re: ‘Goreng ke na le go tshwana le Modimo? Ke kgotsofetse sentle ka thulaganyo ya Modimo, ya gore ke nne mothusi wa ga Adame yo o itekanetseng. Mme gape, go botoka fa ke ka botsa Adame kaga seo, ka jaana a ile a mpolelela kaga taolo ya go sa je leungo le.’ Mme nnya. Efa o ne a ikgaoganya le boingotlo, kamanong le Modiri wa gagwe le monna. Mme tlhaelo ya boingotlo e ne ya lopa Efa botshelo jwa gagwe ya ba ya tlhotlheletsa monna wa gagwe gore a tseye tsela ya boipolao. Jalo he a boingotlo bo botlhokwa? Ee, bo botlhokwa fela jalo!—Genesise 3:1-19.

10. Ke ka baka lang fa rotlhe re fitlhela go le bokete go nna boingotlo ele ruri?

¹⁰ Rona rotlhe re bonala re ile ra rua go tswa batsading ba rona ba ntlha tshekamelo nngwe ya go bontsha tlhaelo ya boingotlo. Fela jaaka Modimo a ile a re morago ga Morwalela, “go akanya ga pelo ea motho go . . . boshula, go cwa bokauñ yoa gagwe.” (Genesise 8:21) Ka jalo fa kgosi Dafide a ne a welwa ke maleo a a masisi, o ne a ka ikuela mo Modimong a re: “Bōna, ke ne ka bopègèla mo boikepoñ; me mmè o na a inthwalèla mo boleuñ.” (Pesalema 51:5) Mme ke sone seo Jehofa Modimo a neng a ka re ka moperofeti wa gagwe Jeremia: “Pelo e boherehere bogolo go dilō cotlhe, e botlhoko thata, e mañ eo o ka e itseñ?”—Yeremia 17:9.

11. Ke maemo afe a lefatshe ka bophara ao go ka tweng a ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo?

¹¹ Mathata a a kana-kana mo lefatsheng a gone ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo! A ama ditso tsotlhe, ditšhaba tsotlhe, merafe le e leng maloko a lelapa. Ga go tšhaba epe ya Botlhaba kana ya Bophirima eo e ikemiseditseng go itemoga ditlhaelo. Nngwe le nngwe e batla go nna kwa setlhoeng. Batho ba lotso lo sele ba ikutlwa ba le bagolo mo go ba lotso lo longwe. Tota, go bilwe go begwa gore kgaruru e e magareng a merafe mengwe ya Afrika gantsi e nna gone ka ntlha ya go bo morafe mongwe o itlhagisa gore o itshupe fa o le mogolo.

12. (a) Ke kgobalo efe e e nnang gone ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo mo banneng bangwe? (b) Ke matswela afe ao a nnang gone ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo mo basading ba le bantsi?

¹² Go tweng ka tlhaelo ya boingotlo moteng ga sediko sa lelapa? Mo mabakeng a le mantsi, monna kana mosadi e nna ene a ileng a lere tlhoka-kutlwano ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo. Ka ntlha ya nonofo ya bone ya mmele le melemo ya tsa itsholelo, banna gantsi ba sekamela mo go reng ba intshe bo-mmampodi kana go itshwara jaaka diboso, mo go lereng boitumologo jo bogolo mo lelapeng. Kwantle ga pelaelo seno ke bontlhanngwe jwa seo se tsalang mokgatlho wa kgololesego ya basadi, ka tatofatso ya bone ya kgatelelo ya senna. Mme go tweng ka bommè, kana basadi segolo bogolo? Bao ba tlhaelang boingotlo gantsi ba ile ba ja maduo a boitumologo, go akareletsa le magae a a thubegileng. (Bagalatia 6:7, 8) Basadi ba ba ntseng jalo ba ile ba tlhokomologa patlafalo ya motheo ya dikwalo ya go re “ineeleñ mo banneñ ba e leñ ba lona, yaka e ka bo e le mo go Morèna.” (Baefesia 5:21-23, 33; 1 Bakorintha 11:3, 7-10) Gareng ga basadi ba ba mo lefatsheng, go bile gape go na le tlhaelo ya boingotlo e e boitshegang le e e anameng mabapi le boitsheko. Ka go ipapatsa mmele ka tsela eo ba buang ka yone, ba aparang le go itshwara ka yone, basadi bano ba tshwanetse ba pegwe molato wa ntsifalo e e kana-kana ya bohahalele, bosaikanyegeng jwa lenyalo le magae a a thubegileng.

13. Ke loungo lofe lo lo tlhagisitsweng ke tlhaelo ya boingotlo gareng ga basha gompieno?

¹³ E re ntswa go na le dikao tse di molemo tsa boingotlo gareng ga basha ba segompieno, ba bangwe ba bontsha tlhaelo e e kgaolang pelo ya jone. Ka ntlha ya go palelwa ke go bontsha nonofo eno, basha ba le bantsi ba felela bagolo ba bone pelo kana ba nyatsa diphoso tseo di dirwang ke bagologolo. Mme lefa go le jalo, ke botlhale bofe jo bangwe ba basha bano ba bo bontshang mabapi le go tshwakgolwa ke diokobatsi, botagwa, go kgweetsa botlhaswa kana go kopanyelediwa mo mokgweng wa botshelo wa boitsholo jo bo sa siamang? Fa basha ba ba ntseng jalo ba ka bo ba le boingotlo, ba ne ba tla reetsa bagolo ba bone mme ba solegelwe molemo ke kgakololo e ntle eo e ka neelwang ke ba ba ntseng jalo ba ba nang le maitemogelo.

Boingotlo jwa Bokeresete—Ruri ke Botlhale!

14. Ke eng fa boingotlo bo tshwanela mo kamanong ya rona le Jehofa Modimo?

¹⁴ Go bontsha boingotlo jwa Bokeresete ruri ke tsela ya botlhale. Sa ntlha, bo felela ka dikamano tse di molemo le Jehofa. Tota, Modimo o tlhoka gore re sepele le ene ka boingotlo [boikokobeco]. (Mika 6:8) Mme gape, boingotlo bo tshwanela tota mo go rona fa re akanya ka phatlha e kgolo e e magareng a rona le Mmopi wa rona yo o maatla otlhe yo o sa khutleng. Ebu, merafe mo go ene e tshwana fela le lerojana mo dilekanyong tsa pego le jaaka lerothodi la metsi mo nkgwaneng! (Isaia 40:15) Boingotlo bo tla re dira gore re boife go itumolola Jehofa Modimo, mme seo ruri ke “tshimologō ea botlhale.”—Pesalema 111:10.

15. Boingotlo bo ka thusa mokaulengwe wa Mokeresete ka eng?

¹⁵ Boingotlo gape bo godisa dikamano tse di molemo le basupi-ka-rona ba ga Jehofa. Bo tla itsa mokaulengwe wa Mokeresete go itshubelela kwa pele mabapi le ditshiamelo tsa tirelo. Boingotlo bo tla mo dira gore a itemoge ditlhaelo, tlhaelo ya gagwe ya kitso le boitemogelo mo dintlheng tse di rileng fa a bapisiwa le ba bangwe. Bo bile gape bo tla mo dira gore a amege kaga go tokafatsa ditshwanelego tsa gagwe tsa semoya go na le gore a tle a nne fela motlhanka wa bodihedi kana mogolwane. Fa a tswelela go dirisa ka botlalo sebaka sengwe le sengwe go ikoketsa kitso le go thusa badumedi-kaene, go ka mo go tlela jaaka kgakgamatso fa a hakelwa boemong jwa boikarabelo mo phuthegong. Seo tota se ile sa nna jalo mo mabakeng a le mantsinyana.

16. Ke ka baka lang fa boingotlo e le tsela ya botlhale mo basading ba Bakeresete?

¹⁶ Boingotlo gape ke tsela ya botlhale mo go bokgaitsadi mo phuthegong. Seno se ntse jalo le e leng go feta kgang ya boitsheko ntswa le yone e le botlhokwa. (1 Timotheo 2:9, 10; Tito 2:3-5) Ka go itemoga ditlhaelo le seabe seo a se abetsweng mo phuthegong, mosadi wa Mokeresete yo o botlhale o tla laola puo ya gagwe ka boingotlo. O tla ikeha mo go bueng bobe le mo go kgaleng tsela eo bagolwane ba ba tlhomilweng ba tshwarang dikgang ka teng.—Bapisa Yude 8, 9, 16.

17, 18. (a) Ke ka baka lang fa basha ba tshwanetse go supa boingotlo tebang le batsadi ba bone? (b) Ke sekai sefe sa Dikwalo seo se neelwang fano go bontsha gore go botlhale go reetsa kgakololo ya batho ba bagolo?

¹⁷ Ka mo go tshwanang, boingotlo mo basheng ke tshupo ya botlhale. Basha ba ithatisa ba bangwe fa ba itshwara ka boingotlo. Lefoko la Modimo ka tshwanelo le laola gore ba tlotle borraabone le bommaabone le go ba utlwa “mo diloñ cotlhe.” (Bakolosa 3:20; Baefesia 6:1-3) Go dira seo go batla boingotlo le go sa akanye gore basha ba botlhale go gaisa batsadi ba bone. Mme ebile a ga o a tshwanela go leboga batsadi ba gago? Ba ile ba go tlisa mo lefatsheng. Go tloga nakong eo go fitlhelela jaanong, batsadi ba gago ba ile ba go fa dijo, diaparo, tulo, thuto, boitlosobodutu le tao ya semoya. Ka gone, a tlotlo ka boyone ga e na go go tlhotlheletsa go bontsha boingotlo tebang le bone?

¹⁸ Go umakela batsadi ba gago diphiri tsa gago ka boingotlo le go amogela kgakololo ya bone ke tsela ya botlhale. Ka ntlha ya boitemogelo jwa bone, ruri ba na le botlhale jo bo oketsegileng go na le wena. Lefatshe le tletse ka kgoberego, e seng ka ntlha ya tlhaelo ya kitso mme ka ntlha ya tlhaelo ya botlhale jo bo utlwalang. “Ba ganne lehoko ya ga Yehofa; me botlhale go na le yo bo nntseñ yañ mo go bōnè?” (Yeremia 8:9) Le e leng mo kgannyeng ya botho e e tshwanang le go ipatlela molekane wa botshelo jotlhe, o tla bo o le botlhale fa ka boingotlo o tlotla katlholo ya batsadi ba gago, ka jaana ba go rata e bile ba go eleletsa molemo mo pelong. Ba ka go fa kgakololo e e botoka thata go na le ya balekane ba gago. Ke boammaaruri, e ka nna ya bo e sa beye seatla matlhong, mme e tla go tswela molemo. Bibela e senola gore kgosi Rehoboame wa Iseraele wa bogologolo o ne a latlhegelwa ke bogolo jwa bogosi jwa gagwe ka ntlha ya tlhaelo ya boingotlo. O ne a gana kgakololo ya banna bagolo bao e neng e le bagakolodi ba ga rraagwe mme a itlhophela go latela kgakololo e e bayang seatla matlhong ya balekane ba gagwe, makawana ao a neng a godile le ene. Ba ne ba sena boitemogelo ba bile ba le pono-khutshwane fela jaaka ene.—1 Dikgosi 12:1-24.

19. Boingotlo bo ka re tswela molemo jang fa re le mo tirong ya rona ya go neela bosupi?

¹⁹ Boingotlo jwa Bokeresete gape bo tla re tswa thuso fa re neela bosupi kaga leina la ga Jehofa Modimo le Bogosi, e kane e le ka go ikaelela kana e seng ka go ikaelela. Fa re ne re ka bua ka go ikgatlha, re ka nna ra kgatlha bareetsi bangwe mme re itumolole ba bangwe. Ka dinako tsotlhe, re tshwanetse ra lebisa tlhokomelo go Jehofa Modimo le Lefokong la gagwe, e seng go rona. Kgakololo eno ruri e otla kgomo lonaka: “Lo itshepisè Keresete mo dipeduñ tsa lona e le èna Morèna; lo nntse lo iketleeditse ka metlha eotlhe go hetola motho moñwe le moñwe eo o lo botsañ kaga cholohèlō e e mo go lona, go re, e cwa kae? leha go nntse yalo e nnè ka boikokobeco le poihō.” (1 Petere 3:15) Boingotlo bo ka tlhofofatsa go bontsha bonolo le go supa tlotlo e e boteng.

20. (a) Go fitlha jaanong, ke eng seo re se ithutileng kaga boingotlo le tlhaelo ya jone? (b) Ke potso efe e e setseng?

²⁰ Ka phepafalo, go tswa go seo se builweng re ka bona gore ke kgobalo e e kana kang e e tletseng setho ka ntlha ya go tlhaela boingotlo. Re ile ra bona gape gore boingotlo kwa ntle ga pelaelo ke tsela ya botlhale. Dintlha tseno di tshwanetse go re thusa go tlhagolela boingotlo. Mme ke thuso efe e nngwe e re ka e fitlhelang mo go tlhagoleleng boingotlo jwa Bokeresete?

[Dintlha tse di kwa tlase]

A O Ka Gakologelwa?

◻ Ke ka baka lang fa Basupi ba ga Jehofa ba sa tshwanela go nna le boikutlo jwa lefatshe tebang le boingotlo?

◻ Ke jang motho a ka nnang boikokobetso ntswa a se boingotlo?

◻ Ke ka baka lang fa rona rotlhe re go fitlhela go le bokete go ka nna boingotlo ele ruri?

◻ Ke ka baka lang fa go le matshwanedi gore re nne boingotlo mo kamanong ya rona le Jehofa?

◻ Boingotlo bo ka re thusa jang mo tirong ya rona ya go neela bosupi?

[Setshwantsho mo go tsebe 13]

Jesu ka boingotlo o ne a dira seo Rraagwe wa selegodimo a se mo kaetseng

[Setshwantsho mo go tsebe 15]

Boingotlo jwa Bokeresete bo felela ka dikamano tse di molemo le Modimo le basupi ka rona ba ga Jehofa