Tongana nyen la bira nga na sarango ye ti ngangu na zo andu e kue?
“Laso, abira nga na sarango ye ti ngangu na zo ayeke mingi ahon ti so asi lani na ngoi ti Use bira so amû sese kue. Nga, azo milliard use tongaso, so ti tene, tongana a mû azo 100 na yâ ti dunia kue, azo 25 ayeke vivre na ando so bira ayeke dä.”
United Nations Deputy Secretary-General Amina J Mohammed, 26 janvier 2023.
Bira nga na sarango ye ti ngangu na zo apeut ti si gï hio tongaso na ando so mo pensé so apeut ti si dä lâ oko ape. Tënë ti bira apeut ti ndu même azo so ayeke vivre na ando so bira ni ayeke dä ape. Nga na peko ti so bira ni ahunzi, asioni ye ti peko ni apeut ti ngbâ aninga. Bâ ambeni tapande ni:
Bira ayeke ga na kota nzara. Ndokua ti Bendo ti gigi so abâ tënë ti kobe (PAM) atene: “Mingi ni, abira la ayeke na gunda ti nzara, tongana a mû azo 100 na yâ ti dunia, azo 70 so ayeke bâ pasi ndali ti nzara ayeke vivre na yâ ti ando so bira nga na sarango ye ti ngangu na zo ayeke dä.”
Bira ayeke ga na kpale ti seni nga na kobela ti li. Na bango ni tongana bira ayeke na mbeni ndo, azo ti ndo ni ayeke sara mbeto nga ala yeke gi bê ti ala mingi. Azo so avivre na ando so bira ayeke dä ayeke wara akpale, me ala yeke wara nga akpale ti kobela ti li. Ye ti mawa ni ayeke so, a yeke ngangu na ala ti wara yorö so ala bezoin ni.
Bira ayeke sara si azo aquitté ndo ti ala. Tongana ti so Bendo ti gigi so abâ tënë ti aréfugié afa, na septembre 2023, azo ahon kutu 114 aquitté ndo ti ala na yâ ti dunia kue. Mingi ni, ye so apusu azo ni ti quitté ndo ti ala ayeke bira nga na sarango ye ti ngangu na zo.
Bira ayeke ga na kpale ti nginza. Mingi ni, abira la ayeke na gunda ti kpale ti nginza na ye so asara si ngere ti aye aga cher mingi ahon ti kozo. Mingi ti azo ayeke bâ pasi ndali ti so agouvernement ayeke dépensé gbâ ti nginza ndali ti aturugu ahon ti tene a dépensé ni ndali ti tënë ti seni nga na mandango mbeti. Nga na peko ti bira, a hunda gbâ ti nginza ti kiri ti leke peko ti aye so abuba.
Bira ayeke buba aye so angoro e. Tongana a buba amosoro ti gbe ti sese, azo ti ndo ni ayeke bâ pasi. A yeke buba ngu, pupu, sese nga apeut ti sara si yeke yeke azo awara akpale ti seni. Nga, même tongana bira ni ahunzi, azo apeut ti wara kä wala ala kui ndali ti amine so a lu ni na gbe ti sese.
Ti vrai ni, bira ayeke buba aye nga a hunda gbâ ti nginza ti kiri ti leke peko ti aye ni.