Gingo tâ tënë

LAURA FERMI, wali ti kota wasenda-ye Enrico Fermi, atene: “A yeke lakue nzoni ti hinga ye ahon ti hinga ye pëpe.” Ambeni alingbi ti ke na tenengo so ye so mo hinga pëpe ayeke sara sioni na mo lâ oko pëpe. Ye oko, mingi ti azo ayeda na tënë ti Yapakara Fermi, gi na ndo gingo aye ti senda-ye pëpe me nga na ndo ambeni ye ti gigi. Ti hinga ye pëpe, so ti tene ti hinga tâ tënë na ndo ti mbeni ye pëpe, a zia gbâ ti azo teti ngu mingi na yâ bingo na lege ti hingango ndo, ti sarango ye nga na ti yingo.​—aEphésien 4:18.

A yeke nda ni la si azo ti gbungo li agi ti hinga ta tënë. Ala ye ti hinga ngbanga ti nyen e yeke na fini na ye nyen ayeke si na e kekereke. Ni la, azo agi tâ tënë na alege nde nde. Zia e bâ ambeni ti alege so.

Tâ tënë na lege ti tënë ti nzapa?

Mbaï ti aBouddhiste atene so Siddhārtha Gautama, lo so asigigi na nzapa ti Bouddhisme, bê ti lo aso lani mingi na bango pasi na kuâ so asi na azo. Lo hunda na ambeni wafango ye ti nzapa ti aHindou ti mû na lo maboko ti wara “lege ti tâ tënë”. Ambeni awa lo ti sara yoga na ti gbanzi tere ti lo na anzara kue ti mitele. Na nda ni, Gautama asoro ti gi tâ tënë na lege ti ngangu gbungo li.

Ambeni zo asoro ti gi tâ tënë na nyongo asioni yorö so asara si zo abâ ye kirikiri. Na tapande, laso azo ti nzapa ti Native American Church abâ keke ti peyotl (mbeni keke ti cactus so ngu ti yâ ni ayeke sara si zo abâ ye kirikiri) tongana “ye ti hinga na aye so ahonde”.

Jean-Jacques Rousseau, mbeni wasenda-ndara ti France ti angu 1700, atene ti lo so zo kue so agi na bê kue ti hinga tâ tënë fade Nzapa ayeke fa ni na lo. Tongana nyen? Na mango “ye so Nzapa atene na bê” ti zo. Tongaso, lege so mo bâ na aye, so ti tene ye so bê ti mo na yingo-ti-hinga ti mo atene na mo, Rousseau atene a yeke ga “wafango lege ti mbilimbili na popo ti abango ndo nde nde ti azo.”—Buku History of Western Philosophy.

Tâ tënë na lege ti gbungo li ti zo?

Ambeni zo ti ngoi ti Rousseau ake na ngangu mara ti gingo tâ tënë tongaso na lege ti tënë ti nzapa. Na tapande, Voltaire so ayeke nga Français, atene so ahon ti zi lê ti azo, tënë ti nzapa ayeke kozo ye so abi sese ti Poto na yâ ti hingango ndo pëpe, na yâ ti aye so amû mbeto na zo, na a kanga lege na afini tënë kue teti angu ngbangbo mingi. Ambeni wasungo mbaï airi ngoi so Ngoi ti Bingo.

Voltaire ayeke ândö na yâ bungbi ti awasenda-ndara ti sese ti Poto so azo abâ ngoi ti ala tongana Ngoi ti aLumière. Azo so amû pekoni akiri na ndo atënë ti aGrec ti giriri: so ti tene, a yeke na lege ti gbungo li ti zo nga na gingo nda ti ye na lege ti senda-ye si a yeke gue na zo ti wara tâ tënë. Bernard de Fontenelle, membre ti oko bungbi ti awasenda-ndara so abâ ti lo so gi gbungo li ti zo si ayeke gue na azo ti lï “na yâ mbeni ngoi so lâ na lâ tâ tënë ayeke wu, na tongana a haka ni na angoi kue so ahon awe fade a yeke bâ ni tongana angoi so zo ahinga ndo oko pëpe.”​—Encyclopædia Britannica.

So ayeke gi ambeni tënë so ague nde nde na ndo lege ti gingo tâ tënë. Mbeni ‘wafango lege ti mbilimbili’ ayeke dä ti mû maboko na e ti gi tâ tënë? Bâ ye so article ti peko ayeke na ni ti tene na ndo nzoni ndo so e lingbi ti wara tâ tënë dä.

[Afoto na lembeti 3]

Gautama (Bouddha), Rousseau na Voltaire amû lege nde nde ti gi tâ tënë