Mbaï ti Fini

Ngia ti mbi na yâ kua ti fango ye so amû sese kue

TËNË TI ANNA MATHEAKIS

Wâ atï lani na yâ ti mangboko ni. Tongana kota mangboko ni so ayo mètre 171 alï ngu, ka a duti lani gi kuâ teti mbi. Ndali ti angangu mapo, mbi pika ngu ngangu ti sö kuâ. Oko lege ti ngbâ na lê ti ngu ayeke ti gbu bongo so mbeni wali ayü so amû lege na lo ti linda ngu pëpe. Ye kue so mbi lingbi ti sala ayeke ti sambela Nzapa ti mû na mbi ngangu nga ti kpengba bê ti mbi.

E YEKE lani na ngu 1971, na mbi yeke kiri na ndo ti kusala ti mbi ti missionnaire ti ota ni, na Italie. Na yâ ti mangboko so alinda ngu so, mbi girisa aye ti mbi kue; me akota ye so angbâ na mbi ayeke: fini ti mbi, songo ti ndoye ti aita nga na matabisi ti sala na Jéhovah. Kusala so ague na mbi na ando nde nde ti sese, na mangboko so alï ngu lani na gbe ti e ayeke gi oko ti gbâ ti aye ti ngangu so asi na yâ fini ti mbi.

A dü mbi na ngu 1922. Sewa ti mbi alango lani na Ramallah, so ayo kilomètre 16 tongaso na banga ti Jérusalem. Babâ na mama ti mbi ayeke azo ti zoa ti Crète, me babâ ti mbi akono na Nazareth. E yeke ândö oku, na mbi yeke ndangba molenge ni. E yeke lani na vundu mingi tongana ita ti mbi ti koli ti use ni awara kuâ na yâ ti ngu ti Jourdain na ngoi ti mbeni tambela so ekole ti ala aleke ni. Na peko ti ye so, mama ake ti ngbâ na Ramallah, tongaso e gue na Athènes, na Grèce; mbi yeke lani na ngu ota.

Kozo mango tâ tënë ti sewa ti mbi

Kete na peko ti so e si na Grèce, yaya ti mbi ti koli, Nikos, so ayeke lani na ngu 22, atingbi tele na Awamandango Bible, tongana ti so a hinga na aTémoin ti Jéhovah na ngoi ni kâ. Warango hingango ye ti Bible amû na lo kota ngia nga mbeni wâ teti kusala ti fango tënë. Ndali ni, babâ atï na wâ agbi, na lo tomba Nikos na da. Me, tongana lani babâ ague na Palestine, mbi, Mama na ita ti mbi ti wali e gue na abungbi legeoko na Nikos. Mbi ngbâ ti dabe ti mbi na Mama so ayeke sala tënë na wâ na ndo aye so lo mä na abungbi so. Me kete na pekoni tongaso, kobela ti cancer amû lo na lo kui na ngu 42. Na yâ ngoi ti ngangu so, ita ti mbi ti wali, Ariadne, abata sewa ti e na ndoye mingi. Atâa so lo de lani maseka mingi, lo yeke tongana mbeni mama teti mbi teti angu so aga na pekoni.

Babâ ayeke gue na mbi lakue na Église Orthodoxe na ngoi so lani lo yeke na Athènes; na peko ti kuâ ti lo, mbi ngbâ ti gue na église, me mingi mingi pëpe. Teti so mbi bâ lani pëpe na yâ église ni mbeni ye so afa salango ye so Nzapa aye, na nda ni mbi kaï ti gue dä.

Na peko ti kuâ ti babâ ti mbi, mbi wara lani mbeni nzoni kua na ndokua ti gbenyongbia so abâ tënë ti nginza. Ye oko, ita ti mbi ti koli amû fini ti lo ti sala na kua ti fango tënë ti Royaume teti angu mingi na Grèce. Na ngu 1934, lo gue na Chypre. Na ngoi ni so, Témoin ti Jéhovah oko ayeke na ndo zoa ni pëpe, tongaso lo yeke na matabisi ti sala si fango tënë amû ndo kâ. Na peko ti mariage ti lo, wali ti lo, Galatia, asala nga kua ti ngoi kue (wala pionnier) teti angu mingi.a Nikos amanke pëpe ti tokua na e ambeti na ndo Bible nga na apériodique, me a yeke lani ngangu ti tene e diko ni. Lo ngbâ lani na Chypre juska na kuâ ti lo.

Mbi yeda na tâ tënë ti Bible

Na ngu 1940, George Douras, mbeni Témoin ti Athènes nga kamarade ti Nikos, aga abâ e na lo tisa e ti bungbi na kete groupe ti azo teti mandango Bible na da ti lo. Na ngia e yeda na tisango ndo ni. Kete tongaso, aye so e manda, e komanse ti sala tënë ni na azo. Warango hingango ye ti Bible apusu mbi na ita ti mbi ti wali ti mû tele ti e na Jéhovah. Ariadne awara batême na ngu 1942, na mbi wara ti ti mbi na ngu 1943.

Na ngoi so Use Bira so Amû Sese Kue ahunzi lani, Nikos ahiri e ti ga na Chypre, tongaso na ngu 1945 e gue na Nicosie. Nde na Grèce, a kanga lege lani na fango tënë na Chypre pëpe. E yeke fa tënë gi da na da pëpe, me na lege nga.

Ngu use na pekoni, Ariadne akiri na Grèce. Kâ, lo wara mbeni ita-koli wakua ti Jéhovah, tongaso lo ngbâ na Athènes, na pekoni ala sala mariage. A ninga pëpe, lo na koli ti lo awa mbi ti kiri na Grèce na ti mû kua ti pionnier na li-kodoro ni. Teti kua so ayeke lani ye so bê ti mbi aye, mbi kiri na Athènes, ndo so kâ bezoin ayeke dä mingi.

Alege ti kusala azi na mbi

Na lango 1 ti novembre ngu 1947, mbi komanse kua ti pionnier, ti sala angbonga 150 nze na nze na fango tënë. Territoire ti fango tënë ti kongregation ti e akono lani mingi, na a lingbi mbi tambela mingi. Ye oko, mbi wara gbâ ti adeba nzoni. Fani mingi, lapolice agbu aTémoin so ala wara na fango tënë wala so ague na bungbi, tongaso a ninga pëpe ala gbu nga mbi.

Ala tene mbi yeke gbu azo na ngangu ti voro Nzapa ti mbi, na ye so ayeke lani mbeni kota tënë na ngoi ni kâ. A fâ ngbanga ti kanga ti nze use na li ti mbi so mbi sala ni na da ti kanga ti awali ti Averof so ayeke na Athènes. Mbeni ita-wali Témoin ayeke kozoni kâ, na e use kue e sala mbeni pendere songo ti ita nga so akpengba atâa kanga ti e. Na peko ti kanga ti mbi ni, na ngia mbi ngbâ ti sala tongana pionnier. Mingi ti ala so mbi manda Bible na ala na ngoi ni kâ angbâ awakua be-ta-zo ti Jéhovah, na ye so amû na mbi ngia mingi.

Na ngu 1949, a tisa mbi ti gue na klase 16 ni ti Ekole ti Galaad ti Mandango Bible ti Société Watchtower na Amerika, ndo so kâ a yeke fa ye na awakua ti ngoi kue ti sala kua ti missionnaire. Tele ti mbi na ti afami ti mbi anzere lani mingi. Mbi leke lani ti gue na assemblée so abungbi akodoro mingi na New York na popo ti nze ti juin na août ti ngu 1950, si na pekoni mbi lï na Ekole ti Galaad.

Na pekoni so mbi si na Amerika, mbi wara lani matabisi ti sukula teti anze kete tongaso yâ ti ada na kota ndokua ti aTémoin ti Jéhovah na gbata ti New York. Ndo ni ayeke lani na saleté pëpe, a mû ngia nga a mû ngangu na zo, na aita so angoro mbi aye ngia mingi. Mbi ngbâ lakue ti dabe ti mbi na kua so mbi sala na yâ ti anze omene so mbi sala kâ. Na pekoni, ngoi alingbi awe ti gue na Ekole ti Galaad, ndo so kâ anze oku ti mandango ye ngangu ahon tâ gi hio tongaso. E awamandango ye ni e hinga lani mosoro nga na pendere ti hingango ye so ayeke na yâ Mbeti ti Nzapa, na ye so akono ngia ti e nga na nzara ti e ti fa na ambeni zo hingango ye ti tâ tënë so amû fini.

Kozo ndo ti kusala ti mbi ti missionnaire

Na Ekole ti Galaad, a tene na e ti soro mbeni zo so e ye ti sala kusala na lo ande kozo si a tokua e na ndo ni. Ruth Hemmig (so iri ti lo aga fadeso Bosshard), mbeni nzoni ita-wali, ayeke lani mba ti mbi. Ngia asi bê ti mbi na ti Ruth tongana a fa na e so kodoro ni ayeke Istanbul, na Turquie: mbeni kodoro so ayeke na popo ti Asie na Poto. E hinga lani so a yeda pëpe na kusala ti fango tënë na kodoro ni, me e dë kite pëpe so fade Jéhovah ayeke mû maboko na e.

Istanbul ayeke mbeni pendere gbata so azo ti amara nde nde ayeke dä. Mo lingbi ti wara amagazin so akungba na azo asi yâ ni, ando ti kango apendere kobe ti akodoro nde nde nde, apendere ndo so a bata aye ti akotara dä, apendere vaka, nga yanga ti ngu-ingo ni ayeke pendere mingi. Me kota ye ni ayeke azo so asala nzara ti hinga ye na ndo ti Nzapa. Kete groupe ti aTémoin ti Istanbul ayeke mingi ni azo ti Arménie, ti Grèce na ti Israël. Me, ambeni zo ti kodoro wande ayeke nga dä, na a yeke lani nzoni ti hinga ye na ndo ayanga ti kodoro nde nde, so na popo ni Turque. Bê ti e asi na ngia ti wara azo ti amara nde nde so ayeke na nzara ti tâ tënë. Mingi ti ala angbâ ti sala na Jéhovah be-ta-zo.

Mawa ni ayeke so a yeke lani ngangu na Ruth ti kiri ti leke mbeti ti ngbango ti lo na kodoro ni, tongaso a lingbi lo kiri. Lo ngbâ ti sala na yâ kusala ti ngoi kue na Suisse. Na peko ti angu so kue, nzoni songo ti lo na tele ti mbi angbâ ti manke mbi.

Guengo ti mbi na mbeni yongoro ndo

Na ngu 1963, a yeda pëpe na mbi ti sala fini mbeti ti ngbango na Turquie. A yeke lani ngangu ti zia aita so mbi bâ ala gue na li ni na lege ti yingo na ngoi so ala yeke tiri ti hon ndo ti angangu tara mingi. Ti mû maboko na mbi, na nzobe afami ti mbi afuta na mbi lege ti gue na New York ti sala mbeni kota bungbi kâ. Ade lani ti mû na mbi mbeni fini ndo ti fango tënë pëpe.

Na peko ti kota bungbi ni, a tokua mbi na Lima, na Pérou. Na tele ti mbi mbeni maseka ita-wali so aga lani na pekoni kamarade ti mbi ti fango tënë, na e ngbâ gi kâ na New York si e gue na fini kodoro so a tokua e dä. Mbi manda Espagnole na e lango na yâ da ti amissionnaire so ayeke na ndo ti da ti biröo ti aTémoin ti Jéhovah. A nzere lani mingi ti fa tënë kâ na ti hinga aita ti ndo ni.

Mbeni kodoro nde, mbeni yanga ti kodoro nde

Tongana ngoi ayeke hon, asewa ti mbi so ayeke na Grèce ato nda ti woko ndali ti gango kangba. Ala sala ngangu na ndo ti mbi lâ oko pëpe ti zia kusala ti mbi ti ngoi kue na ti kiri ti sala tongana tanga ti azo kue ti tene mbi bata ala. Ye oko, na peko ti gbungo li nga na sambela mingi, mbi bâ lani so a yeke nzoni mingi ti tene mbi kiri mbi sala kua ndulu na sewa ti mbi. Aita ti filiale so amû li ni ayeda, na ala tokua mbi na Italie, na sewa ti mbi ayeda ti futa na mbi lege ti guengo kâ. Ti tâ tënë ni, lani kota bezoin ti awafango tënë ayeke dä na Italie.

Ti so nga, a lingbi mbi manda mbeni fini yanga ti kodoro: Italien. Kozo territoire so a mû na mbi ayeke gbata ti Foggia. Na pekoni, a tokua mbi na Naples, ndo so kâ kota bezoin ayeke lani dä. Territoire ti mbi ayeke lani Posilipo, mbeni oko ti apendere ndo ti Naples; ndo ni akono mingi, na gi wafango tënë oko si ayeke lani kâ. Mbi ye kua ti mbi mingi, na Jéhovah amû maboko na mbi ti komanse ti sala gbâ ti a-étude. Tongana ngoi ayeke hon, mbeni kota kongregation abâ gigi.

Na popo ti akozo zo ti kodoro ni so mbi manda Bible na ala, mbeni wali na amolenge ti lo osio ayeke dä. Lo na amolenge ti lo ti wali use angbâ laso aTémoin ti Jéhovah. Mbi manda nga lani na mbeni koli na wali so ayeke na mbeni kete molenge ti wali. Ala kue ague na li ni na yâ tâ tënë, ala mû tele ti ala na Nzapa na ala wara batême. Laso, molenge-wali ni amû mbeni koli wakua be-ta-zo ti Jéhovah, na ala kue ayeke sala na Nzapa na wâ. Na ngoi so mbi yeke manda lani Bible na mbeni kota sewa, ngangu ti Tënë ti Nzapa na ndo azo apika bê ti mbi. Na dikongo gbâ ti aversê so afa atene Nzapa ake vorongo lo na lege ti ayanda, mama ni aku même pëpe ti tene mandango ye ni ahunzi si. Gi fade fade, lo londo lo ro ayanda ni kue lo bi na ngonda!

Na yâ kota kpale na lê ti ngu-ingo

Tongana mbi yeke sala voyage na popo ti Italie na Grèce, lakue mbi yeke mû mangboko. Lakue avoyage ni anzere mingi. Me ti mbeni voyage ni, na nze ti août ti ngu 1971, ye ni atambela nde. Mbi yeke lani na yâ ti mangboko Heleanna na kiringo ti mbi na Italie. Na yanga ti ndapelele ti lango 28 ti août, wâ atï na yâ ti cuisine ti mangboko ni, a mû ndo, na li ti azo kue atomboka. Awali so yingo ti ala ahon atï na sese, amolenge adekongo na akoli asuku ngangu mingi. Azo akpe ague na yâ ti akete kete ngo so ayeke na ambage ti tele ti mangboko ni. Ye oko, abongo ti yungo ni si zo angbâ na lê ti ngu ayeke mingi pëpe, nga aye ti zungo na akete kete ngo ni na ngu atambela lani nzoni pëpe. Mbi yeke lani na mbeni bongo ti ngu so pëpe, me wâ ni aga kota mingi, tongaso oko ye ti salango ni ayeke gi ti tï na ngu.

Na pekoni so mbi tï na ngu awe, mbi bâ mbeni wali na tele ti mbi so ayü bongo ti ngbango na lê ti ngu. Na bango lo, lo hinga ti pika ngu pëpe, tongaso mbi gbu lo na mbi pusu lo yamba na tele ti mangboko ni so ayeke lï ngu. Lê ti ngu-ingo ni ayengi mingi, na tiringo ni ti ngbâ na lê ti ngu ni anze lani mbi kue. Na bango aye ni, beku kue ahunzi, me mbi ngbâ ti toto na Jéhovah ti kpengba mbi, na ye so amû na mbi ngangu. Ye so asi na mbi so ague na mbi ti pensé tâ gi na ndao ti lê ti ngu so asi lani na bazengele Paul.​—Kusala chapitre 27.

Na gbungo mba ti mbi so ayeke na tele ti mbi, mbi tiri na amapo ngbonga osio. Mbi yeke pika ngu tongana mbi yeke na ngangu nga mbi yeke hiri ndo na Jéhovah ti mû maboko na mbi. Na nda ni, mbi bâ mbeni kete mangboko so ayeke ga. A sö mbi, me mba ti mbi ni akui ti lo kozoni awe. Na singo ti e na gbata ti Bari (Italie), a gue na mbi na hôpital ti mû na mbi ayorö. A lingbi mbi ngbâ lani teti akete lango na hôpital, na aTémoin mingi aga abâ mbi, ala mû na mbi na nzobe ye kue so atia mbi. Ndoye ti aChrétien so ala fa lani apika bê ti ambeni zo so ayeke na yâ ti hôpital ni.b

Na peko ti so ngangu kue akiri na mbi, a tokua mbi na Rome, ti fa tënë na ando ti dengo buze ti yâ ti gbata ni, na Jéhovah amû maboko na mbi ti sala ni teti ngu oku. Angu 20 ti fango tënë na Italie asala si mbi ndoye azo ti Italie.

Mbi kiri na ndo so mbi to nda ni dä

Tongana ngoi ayeke hon, seni ti Ariadne na koli ti lo asava lani oko pëpe. Mbi bâ so tongana mbi duti ndulu na ala, mbi lingbi ti kiri na ala kamême mbage ti aye kue so ala sala na ndoye teti mbi. A lingbi mbi tene so a yeke lani ye ti vundu mingi ti tene mbi zia Italie. Me aita so amû li ni ayeda na mbi, na ngbele ye na ngu 1985, mbi yeke pionnier na Athènes, ndo so mbi komanse lani kusala ni dä na ngu 1947.

Mbi fa tënë lani na yâ ti territoire ti kongregation ti mbi, na mbi hunda na aita ti filiale wala mbi lingbi nga ti fa tënë na ando ti dengo buze so ayeke na bê ti gbata ni. Mbi na mbeni ita-wali pionnier si e sala ni teti ngu ota. E lingbi lani ti fa tënë mingi na azo so a yeke ngangu ti wara ala na yanga-da.

Tongana ngoi ayeke hon, nzara ti fango tënë ayeke kono na yâ mbi, me mbi yeke na ngangu pëpe. Laso, koli ti ita ti mbi Ariadne akui awe. Ariadne so ayeke lani tongana mama ti mbi ayeke bâ ndo fadeso pëpe. Ti ti mbi, seni ti mbi ayeke lani nzoni na yâ angoi so kue mbi sala na yâ kusala ti ngoi kue. Ade ti ninga pëpe, mbi tï na ndo ti escalier na tïtî mbi ti koti afâ. Na pekoni mbi kiri mbi tï, na bio ti peko ti mbi akungbi. A opéré mbi, na mbi ngbâ na gbogbo lango mingi. Ti fadeso, mbi lingbi pëpe ti tambela sân ti gbu keke, na mbi yeke sigigi gi tongana mbeni zo ayeke na tele ti mbi. Ye oko, mbi yeke sala ngangu ti mbi, na dutingo na beku so fade seni ti mbi ayeke ga nzoni. Mungo mbage na fango tënë, même gi kete, ayeke kota ye so angbâ ti mû na mbi tâ ngia na nzerengo tele.

Tongana mbi dabe ti mbi na angu so mbi sala na yâ kusala ti ngoi kue, bê ti mbi asi singo na singila na Jéhovah. Lo nga na bungbi ti lo so ayeke na sese amanke pëpe ti mû fango lege ti ndara na kota mungo maboko, so amû lege na mbi ti mû ngangu ti mbi nga na fini ti mbi kue ti sala na lo. Kota nzara ti bê ti mbi ayeke ti tene Jéhovah angbâ ti kpengba mbi ti sala kusala ti lo. Mbi yeke na ngia mingi teti kete mungo mbage ti mbi na yâ kusala ti fango ye na ndo Bible so Jéhovah amû li ni dä.​—Malachie 3:10.

[Akete tënë na gbe ni]

[Foto na lembeti 9]

Mbi na ita ti mbi Ariadne nga na koli ti lo, Michalis, na guengo ti mbi lani na Galaad

[Foto na lembeti 10]

Mbi na Ruth Hemmig, na Istanbul, na Turquie

[Foto na lembeti 11]

Na Italie, na popo ti ngu 1970 na ngu 1975

[Foto na lembeti 12]

Laso, mbi na ita ti mbi Ariadne