Mbaï ti Fini

Mbi leke na bê ti mbi ti ngbâ ti sala na lo so asala mbi

TËNË TI CONSTANCE BENANTI

Ye ni kue asi gi hio tongaso! Gi na yâ ti lango omene senge, Camille, so ayeke molenge ti e ti ngu oko na nze bale-oko, awara mbeni ngangu fièvre na lo kui. Vundu ti mbi alingbi lani pëpe. Nzara ti gigi ahunzi na yâ ti mbi, na mbi ye nga ti kui. Ngbanga ti nyen Nzapa azia si ye tongaso asi na e? Li ti mbi kue aga kirikiri.

ABABÂ ti mbi ayeke azo ti kodoro ti Castellammare del Golfo, na ndo zoa ti Sicile, na Italie. Ala ga asala kodoro na kota gbata ti New York, ndo so a dü mbi dä na lango 8 ti décembre 1908. Na yâ ti sewa ti e, babâ na mama adü e miombe, akoli oku na awali ota.a

Na ngu 1927, babâ ti mbi Santo Catanzaro ato nda ti gue na abungbi ti mbeni kete groupe ti aWamandango Bible (iri ti aTémoin ti Jéhovah na ngoi ni so). Giovanni De Cecca, mbeni ita ti kodoro ti Italie so ayeke sala kua na Béthel ti Brooklyn, na New York, asala abungbi na ndo so e lango dä na kodoro ti New Jersey. Na pekoni, babâ ato nda ti fa tënë, na lo mû kusala ti ngoi kue so lo ngbâ na yâ ni juska na kuâ ti lo na ngu 1953.

Lâ ni so mama ti mbi angbâ maseka, lo ye ti ga mamêre, me ababâ ti lo ake na lo. Kozoni, mama ake na mbi ti tene mbi gue na tele ti babâ ti manda Bible. Me a ninga pëpe na pekoni, mbi bâ so salango ye ti babâ agbian. Lo ga kpô mingi ahon ti kozo, na lani siriri aduti nzoni na yâ fami ti e. A nzere na mbi mingi.

Na oko ngoi ni, mbi na Charles e wara tele; lo yeke mbeni koli so ngu ti mbi na lo ayeke oko nga a dü lo na Brooklyn. Sewa ti lo na ti mbi kue alondo na Sicile. E leke ti sala mariage, na tongana babâ alondo na kota bungbi ti aTémoin ti Jéhovah na Columbus (gbata ti kodoro ti Ohio) na ngu 1931 akiri, e sala mariage. Na yâ ti ngu oko, e dü Camille. Na tongana lo kui lani, ye ti dë bê ti mbi ayeke pëpe. Mbeni lâ, Charles, so ayeke toto, atene na mbi: “Camille ayeke gi molenge ti mo pëpe me ti e use kue. Gigi ti e ahunzi gi ge pëpe. A yeke nzoni e dë bê ti mba.”

E yeda na tâ tënë

Charles adabe ti mbi so lani babâ asala tënë ti beku ti londongo ti akuâ tongana lo fa tënë na ngoi ti lungo Camille. Mbi hunda lo: “Mo mä na bê biani na tënë ti londongo ti akuâ?”

Lo tene: “Ën, mbi mä na bê na ni. Me ngbanga ti nyen e gi ti hinga aye so Mbeti ti Nzapa atene na ndo ni pëpe?”

Na bï ni so, mbi lango gbä. Na ngbonga omene ti ndapelele kozo si babâ ague na kua, mbi gue mbi bâ lo na mbi tene na lo so mbi na Charles e ye ti manda Bible. Tele ti lo anzere mingi na lo gbu mbi na kate ti lo. Mama so ayeke kâ na ndo ti gbogbo amä go ti e, na lo hunda mbi na ndo ye so asi. Mbi tene na lo: “Ye ayeke dä pëpe. Gi mbi na Charles si e ye ti manda Bible.”

Mama angbâ atene: “Me a lingbi e kue e manda Bible.” Tongaso e kue, aita ti mbi ti koli na ti wali, e kue 11, e komanse ti manda Bible na sewa.

Ye so mbi manda na Bible adë bê ti mbi, na yeke yeke aye so mbi gi li ti mbi kozo na ni gbä nga na vundu ni ahon ti zia place fadeso na beku. Ngu oko na pekoni, na ngu 1935, mbi na Charles e to nda ti fa tâ tënë ti Bible na azo. Na nze ti février ngu 1937, na peko ti mbeni diskur so a mû na Béthel ti Brooklyn so afa nda ti batême na yâ Mbeti ti Nzapa, e wara batême na yâ lende ti ngu (wala piscine) ti mbeni hôtel so ayeke ndulu na ndo ni. Mbi mû desizion so gi pëpe ngbanga ti so mbi ye ti bâ molenge ti mbi ande tongana lo zingo na kuâ, me nga ngbanga ti so mbi ye ti voro Lo so asala mbi, Lo so mbi manda ti hinga Lo na mbi ndoye Lo.

E mû kusala ti ngoi kue

Teti so azo mingi na ngoi ni kâ ayeda na tënë ti Royaume na ala mû mbage na fango ni, ti fa tënë ti ye so mbi manda anzere mingi na a ga na aye ti nzoni mingi na mbi (Matthieu 9:37). Na ngu 1941, mbi na Charles e ga apionnier tongana ti so aTémoin ti Jéhovah ayeke hiri azo so ayeke fa tënë na ngoi kue. Kete na pekoni, e vo mbeni kutukutu so ayeke tongana da, na Charles azia ndokua ti salango pantalon ti sewa ti e na maboko ti ngambe ti mbi Frank. Mbeni lâ, tele ti e anzere mingi tongana e wara mbeni lettre so atene e yeke fadeso apionnier spécial. Kozoni, e sala kua na kodoro ti New Jersey, na pekoni a tokua e na kodoro ti New York.

Na ngu 1946, na ngoi so e gue na mbeni kota bungbi na Baltimore (kodoro ti Maryland), a tene na e ti sala bungbi na aita so aga na iri ti bungbi ti aTémoin ti Jéhovah. Na bungbi so, e tingbi na Nathan Knorr na Milton Henschel. Ala sala na e tënë ti kusala ti missionnaire, mbilimbili na Italie. Ala tene na e ti gbu li na ndo lege ti gue na Ekole ti Galaad.

Aita ni atene na e: “I gue i gbu li na ndo ni na i fa pekoni na e.” Na sigingo ti e na biröo ni, mbi na Charles e bâ lê ti mba, na e kiri hio na yâ ti biröo ni. E tene: “E bâ tënë ni awe. E ye ti gue na Galaad.” Lango bale-oko na pekoni, e yeke na popo ti a-élève ti klase mbasambala ni ti Galaad.

Anze so e mû ti manda ye agirisa e lâ oko pëpe. Ye so apika bê ti e mingi ayeke be-nze-pepe na ndoye ti awafango ye ni, so ala leke e ti luti na gbele akpale na yâ fango tënë na kodoro wande. Na peko ti so a mû na e ambeti ti e na nze ti juillet 1946, a tokua e ti fa tënë teti kete ngoi na gbata ti New York, ndo so azo ti Italie mingi ayeke dä. Na pekoni kota lango ni asi lani! Na lango 25 ti nze ti juin ngu 1947, e mû lege ti Italie, ndo ti kusala ti e ti missionnaire.

Dutingo ti e na kodoro ti Italie

E sala voyage na yâ ti mbeni mangboko so kozoni a yeke ti aturugu. Na peko ti lango 14 na lê ti ngu-ingo, e si na yanga ti ngu ti gbata ti Gênes, na Italie. Mo lingbi ti bâ na yâ ti kodoro ni aplace ti alê ti ngombe ti Use Bira so Amû Sese Kue so ahunzi a sala gi ngu use senge. Na tapande, na kota da ti lutingo ti atrain, ndali ti alê ti ngombe atatara kue afâ. Na Gênes, e mû mbeni train ti yongo akungba ti gue na Milan, ndo so biröo ti filiale na mbeni da ti amissionnaire ayeke dä.

Na peko ti Use Bira so Amû Sese Kue so, dutingo ti azo na Italie ayeke ye ti mawa mingi. Ala to nda ti leke kodoro ni me nzinga amû ndo kue. A ninga pëpe, mbi wara mbeni kota kpale ti seni. Mbeni docteur atene so kobela ti bê asala mbi mingi na lo tene a yeke nzoni mbi kiri na Amerika. Mbi yeke na ngia so ye so lo fa lani ayeke na lege ni pëpe. Ngu 58 ahon awe, me mbi la mbi ngbâ lakue na yâ kusala ti mbi na Italie.

E sala gi ngu kete na Italie tongana aita ti mbi ti koli na Amerika aye ti vo na e mbeni kutukutu. Me Charles ake, na mbi yeda na tënë ti lo. Na ti so e hinga, mbeni Témoin oko na Italie ayeke lani na kutukutu pëpe, na Charles abâ so a yeke nzoni e duti tongana amba ti e aita ti kodoro ni. A yeke gi na ngu 1961 si e wara mbeni kete kutukutu.

Na Milan, kozo Da ti Royaume ti e ayeke mbeni da na gbe ti sese so yâ ni ayeke na ciment pëpe. Kabine ayeke dä pëpe. Oko ngu ni ayeke gi so si gere ti e ayeke na yâ ni tongana ngu apika. Ala so e na ala e kangbi lani da ni ayeke adeku so ayeke kpe na ndo kue. E yeke na a-ampoule use ti bâ na ndo na ngoi ti bungbi. Atâa akete kpale so, bê ti e anzere mingi ti bâ azo ti nzoni bê so ayeke ga na bungbi na so, na pekoni, abungbi na e ti fa tënë.

Aye so asi na e na fango tënë

Mbeni lâ e zia na mbeni koli kete brochure La paix de demain sera-t-elle de longue durée? Na hongo ti e, wali ti lo, Santina, asi na anengo bozo ti gala na tïtî lo. Ngonzo asala lo kete, lo tene ni yeke na ngoi pëpe teti ni yeke na amolenge ti wali miombe ti bâ lege ti ala. Mbeni lâ tongana mbi kiri, mbi wara koli ni pëpe gi Santina so ayeke kpo bongo. Lo tene: “Mbi yeke na ngoi ti mä mo pëpe. Nga, mbi hinga ti diko mbeti pëpe.”

Mbi sambela Jéhovah na bê ti mbi. Na pekoni, mbi hunda lo wala mbi lingbi ti futa lo ti tënë lo kpo mbeni bongo ti dê na koli ti mbi. Yenga use na pekoni mbi wara bongo ni, na mbi na Santina e to nda ti manda Mbeti ti Nzapa lakue na lege ti buku “La vérité vous affranchira.” Santina amanda ti diko mbeti, na atâa so koli ti lo ake ngangu, lo gue na li ni juska na batême. Amolenge ti lo ti wali oku aga aTémoin na Santina amû maboko na azo mingi ti ga na yâ tâ tënë.

Na nze ti mars ngu 1951, a mû e na ambeni missionnaire use, Ruth Cannonb na Loyce Callahan (so na pekoni asala mariage na Bill Wengert), a tokua na Brescia, mbeni ndo so mbeni Témoin ti Jéhovah ayeke dä pëpe. E wara mbeni da ti lango so akungba ti yâ ni ayeke dä, me nze use na pekoni, wa ni amû na e gi lango oko senge ti sigigi na da ni. Teti so ambeni Témoin ayeke na kodoro so pëpe, e bâ gbä, e gue e lango na mbeni hôtel, na e ngbâ kâ nze use tongaso.

Kobe ti e ayeke gi kawa, mapa, alê ti keke na ambeni senge ye tongaso. Atâa so e wara ye mingi pëpe, e yeke na ngia nga kusala ti e atambela nzoni. Na pekoni, e wara mbeni kete da ti lango. Na ngu 1952, na lango ti Dango Bê na kuâ ti Christ, e yeke lani 35 na yâ kete salon ti e so e mû tongana Da ti Royaume.

Ambeni kpale so e hon ndo ni

Na ngoi ni so, akota zo ti Église Catholique angbâ ti sala ngangu mingi na ndo ti azo. Na tapande, mbeni lâ tongana e yeke fa tënë na Brescia, mbeni bua ahanda ambeni molenge ti koli ti bo e na tênë. Me, na pekoni, e to nda ti manda Bible na azo 16, na a ninga pëpe ala ga aTémoin ti Jéhovah. Na zo wa ayeke na popo ti ala? Mbeni oko ti amolenge-koli so aye lani ti bo e na tênë! Lo yeke fadeso ancien na yâ ti mbeni oko ti akongregation ti Brescia. Na ngu 1955, tongana e zia Brescia, azo 40 ayeke fa lani tënë ti Royaume.

Na pekoni, e sala kua ngu ota na Livourne, na ndo so mingi ti aTémoin ni lani ayeke awali. So ti tene so e aita-wali e yeke sala akua ti kongregation so mingi ni a hunda na aita-koli ti sala. A tokua e na pekoni na Gênes, ndo so e to nda ni dä a sala ngu 11 awe. Ti fadeso mbeni kongregation abâ lani gigi kâ. Da ti Royaume ni ayeke na yâ mbeni da ti étage na mbage ti gbe ni; da ti lango ti e ayeke nga na yâ ti da ti étage ni so.

Na singo ti e na Gênes, mbi to nda ti manda Bible na mbeni wali so koli ti lo ayeke ngbele wakpongo gobo na lo yeke lani wayinda ti mbeni ndo ti mandango gobo. Wali ni ague na li ni hio mingi na kete na pekoni lo wara batême. Me koli ti lo angbâ ti kanga lege na lo a ninga. Na pekoni, koli ni ato nda ti gue na bungbi legeoko na wali ti lo, me a hon ti tene lo lï na da ti bungbi, lo duti na gigi ti mä aye so a yeke tene. Na pekoni, tongana e zia Gênes, e mä so lo hunda ti manda Bible. Tongana lango ayeke hon, lo wara batême na lo ga mbeni nzoni ancien na yâ ti bungbi. Lo ngbâ be-ta-zo juska na lâ ti kuâ ti lo.

Mbi manda nga Bible na mbeni wali so aleke ti sala mariage na mbeni zo ti lapolice. Kozoni, koli ni asala nzara ti tënë ni kete, me na peko ti mariage ti ala, ye ni aga nde. Lo ke ti tene wali ni amanda, na wali ni azia lege ni. Mbeni lâ tongana lo kiri ti manda Bible, koli ti lo asuku ngangu na ndo ti lo, lo tene so tongana ni tingbi e mbeni na mandango Bible, fade ni yeke pika e use kue na ngombe. Me, wali ni ague na li ni nzoni na lo ga Témoin ti Jéhovah. Koli so apika nga e na ngombe ni lâ oko pëpe. Angu mingi na pekoni, na mbeni kota bungbi na Gênes, mbeni zo aga na peko ti mbi akanga lê ti mbi, na lo tene: “Zo wa la akanga lê ti mo so.” Ngu ti lê ti mbi aga tongana mbi bâ so a yeke koli ti wali so la. E gbu tele, na lo tene na mbi so ni londo ti wara batême tâ gi na lango ni so!

Ti londo na ngu 1964 ti si na ngu 1972, mbi na Charles e gue na yâ ti akongregation nde nde ti kpengba aita na lege ti yingo. E sala kua so na yâ mingi ti akodoro ti banga ti Italie tongana Piémont, Lombardie na Ligurie. Na pekoni e kiri na yâ kua ti pionnier ndulu na Florence, nga na pekoni na Vercelli. Na ngu 1977, gi kongregation oko si ayeke lani na Vercelli, me na ngu 1999 so e zia kodoro ni, akongregation ota si ayeke kâ. Na ngu ni so, mbi wara ngu 91, na a wa e ti gue na da ti amissionnaire so ayeke na Rome, mbeni pendere da na yâ mbeni vaka so ayeke kpô.

Mbeni ye ti vundu akiri asi

Na nze ti mars ngu 2002, Charles, so lakue ayeke na nzoni seni, atï kobela gi hio tongaso. Seni ti lo abuba gi bubango juska lo kui na lango 11 ti nze ti mai ngu 2002. Teti ngu 71, e toto legeoko na yâ aye ti vundu na e sala ngia legeoko tongana aye ti nzoni asi na e. Kuâ ti lo azia lani kota dû na yâ ti gigi ti mbi nga a duti mbeni ye ti vundu mingi teti mbi.

Lakue mbi yeke bâ Charles na li ti mbi na kazaka nga na kpoto ti lo ti angoi ti maseka ti e. Na mbeni ngoi mo bâ mo tene mbi yeke bâ lo na mbi yeke mä lo na hengo ngia. Me mungo maboko ti Jéhovah nga na ndoye ti aita asala si mbi kanga bê na yâ ti vundu so. Mbi yeke ku kungo lango so mbi lingbi ande ti kiri ti bâ Charles.

Mbi ngbâ na yâ kusala ti mbi

Kusala so mbi sala ndali ti Lo so asala mbi ayeke biani ye ti pendere mingi na yâ gigi ti mbi. Na yâ ti angu mingi, mbi ‘tara Jéhovah, na mbi bâ Lo yeke nzoni!’ (Psaume 34:9). Mbi bâ ndoye ti Lo na mbage ti mbi na mbi bâ na lê ti mbi so Lo bata mbi. Atâa so mbi girisa bébé ti mbi, Jéhovah amû na mbi gbâ ti amolenge ti koli na ti wali na yâ ti bungbi (ala si singo na yâ ti Italie) so azia ngia na bê ti mbi nga na bê ti Lo.

Ti sala tënë na azo na ndo Lo so asala mbi ayeke lakue ye so mbi ye mingi ti sala. Ndani la mbi ngbâ ti fa tënë na ti manda Bible na azo. Ngoi na ngoi, bê ti mbi ayeke so teti so ngangu ti sala ye mingi ayeke mbeni pëpe ndali ti seni ti mbi. Me mbi bâ so Jéhovah ahinga akatikati ti mbi, lo ndoye mbi na lo mû na nene ni ye so mbi sala na lo na ngangu ti mbi (Marc 12:42). Mbi yeke sala ngangu ti tene tënë ti Psaume 146:2 so aga ti mbi: ‘Fade mbi sepela Jéhovah na lâ ti fini ti mbi kue. Fade mbi sala bia ti sepela Nzapa ti mbi na lâ ni kue so mbi de na fini.’c

[Akete tënë na gbe ni]

[Foto na lembeti 13]

Camille

[Foto na lembeti 14]

Na lango ti mariage ti e, na ngu 1931

[Foto na lembeti 14]

Kozoni lo ke, me na pekoni mama ayeda so a lingbi e kue e manda Bible

[Foto na lembeti 15]

Na Ita Knorr na lango ti mungo na e diplôme ti ekole ti Galaad, na ngu 1946

[Foto na lembeti 17]

Mbi na Charles, ngoi kete kozoni na kuâ ti lo