Mbaï ti Fini
Mbeni nyindu awara babâ ti ndoye
TËNË TI DIMITRIS SIDIROPOULOS
Turugu ti kota kamba ni amû mbeni ngombe, lo bi ni na sese na ngangu na devant ti mbi, na lo tene na kongo: “Gue, mû ngombe so na mo pika ni.” Gi yeke tongaso mbi ke. Turugu ti kota kamba ni amû ngombe ti lo na lo to nda ti pika ni ndulu na tele ti mbi; na bango ye so asi, li ti aturugu ni akpe kue. Kuâ ti mbi akpa ye so aga ndulu awe. Pasa ti mbi, mbi sö kuâ. Me so ayeke ti fani oko si mbi ga ndulu na kuâ pëpe.
SEWA ti mbi ayeke ti mbeni kete mara so ayeke ndulu na Kayseri, na Cappadoce, kodoro ti Turquie. Ambeni zo ti ndo so ayeda ti ga akozo Chrétien (Kusala 2:9). Me, na tongo nda ti ngu 1 900 ni, aye ni achangé tâ ngangu.
Mbi ga réfugié nga na pekoni nyindu
Anze kete na pekoni so a dü mbi na ngu 1922, bira na popo ti akete mara asala si sewa ti mbi akpe ague na Grèce tongana aréfugié. Ndali ti mbito, babâ na mama ti mbi adö ye kue azia, angbâ gi mbi oko bébé so ayeke na maboko ti ala. Na peko ti angangu pasi, ala si na kete kodoro ti Kíria, ndulu na Dráma (banga ti Grèce) tongana azo ti mawa.
Na ngoi so mbi wara ngu osio, nga na pekoni so a dü ita ti mbi ti koli, babâ ti mbi akui. Lo yeke lani gi na ngu 27, me kota pasi ti ngoi ni kâ awoko lo mingi. Mama abâ pasi mingi teti so ye oko ayeke na lo pëpe, na a ninga pëpe na pekoni lo nga lo kui. Mbi na ita ti mbi e ngbâ tâ gi senge tongaso. A tokua e na ando ti batango anyindu nde nde nde, na tongana mbi wara ngu 12, a tokua mbi na mbeni oko ti ando so na Thessalonique, ndo so kâ mbi sala kua ti wamungo maboko na lekengo kutukutu.
Tongana mbi yeke kono lani na yâ ando ti batango anyindu so ndoye ayeke dä oko pëpe, mbi yeke hunda tele ti mbi na ndo nda ni so ambeni zo ayeke bâ pasi mingi na aye ti kirikiri asi na ala. Mbi yeke hunda lani tele ti mbi ngbanga ti nyen Nzapa azia lege na amara ti sioni ye tongaso ti duti dä. Na ngoi so e yeke manda tënë ti Nzapa na ekole, a fa na e so Nzapa ayeke na ngangu kue, me mbilimbili nzoni fango nda ti ye na ndo sioni so amû ndo ayeke dä pëpe. Azo mingi atene so Église Orthodoxe ti Grèce ahon tanga ti a-église kue. Na tongana mbi hunda “Tongana a yeke tâ tënë, ngbanga ti nyen si azo kue asala Église Orthodoxe pëpe?”, mbi wara mbilimbili kiringo tënë oko pëpe.
Me, wafango ye na e amû Bible na nene ni mingi, na lo fa na e so a yeke mbeni buku so ayeke nzoni-kue. Wayinda ti ndo ti batango amolenge ni abâ nga ni tongaso, me lo fa lani pëpe nda ni nyen lo ke ti mû mbage na abungbi. Na ngoi so mbi hunda nda ni, mbi mä so lo manda ândö na aTémoin ti Jéhovah, mbeni vorongo so mbi hinga oko pëpe.
Na ngoi so mandango ye ti mbi na da ti anyindu na Thessalonique ahunzi, mbi yeke lani na ngu 17. Use Bira so Amû Sese Kue ato nda ni, na aNazi amû kodoro ti Grèce. Azo ayeke kui lani na nzara na ndo ti alege. Ti sö kuâ, mbi kpe mbi gue na kete kodoro ti sala kua teti kete nginza tongana zo ti fango yaka.
Mbi wara akiringo tënë na yâ ti Bible
Na ngoi so mbi kiri na Thessalonique na avril ti ngu 1945, mbi wara vizite ti Paschalia, ita-wali ti mbeni oko ti akamarade ti mbi na ngoi so e de molenge, so e yeke ândö place oko na ando ti amolenge so babâ na mama ti ala akui. Paschalia atene na mbi so ita ti lo ti koli ni agirisa na lo hunda mbi ti hinga ndo so lo yeke dä. Na ngoi ti lisoro ni, lo tene na mbi so ni yeke Témoin ti Jéhovah na lo fa so Nzapa abi bê ti lo na azo.
Na songo bê, mbi ke atënë ti lo mingi, na mbi hunda lo: ‘Ngbanga ti nyen si mbi bâ lani pasi na molenge hio tongaso? Babâ na mama ti mbi akui ngbanga ti nyen? Nzapa ayeke na ndo wa na ngoi so e yeke na bezoin ti lo mingi?’ Lo tene na mbi: “A yeke tâ na bê ti mo kue si mo tene Nzapa la ayeke na gunda ti asioye kue so?” Lo fa na mbi na lege ti Bible ti lo so Nzapa asala pasi na zo pëpe. Lo mû maboko na mbi ti bâ so Wasalango ye andoye azo na lo yeke ndulu ti leke aye kue. Na lege ti aversê tongana Esaïe 35:5-7 na Apocalypse 21:3, 4, lo fa na mbi so na yâ ti kete ngoi bira, wusuwusu, kobela na kui ayeke hunzi, na abe-ta-zo ayeke ngbâ lakue lakue na ndo sese.
Mbeni sewa ayeda ti bata mbi
Mbi mä so aturugu ti bingo kpale afâ ita ti Paschalia na yâ mbeni bira. Mbi gue na ndo ti lo ti dë bê ti sewa ni, me nde na so a yeke ala si amû na mbi dengo bê na yâ Mbeti ti Nzapa. Mbeni lâ, mbi kiri mbi gue na ndo ti ala ti wara dengo bê na yâ atënë ti Bible, na fade fade mbi lï na popo ti kete bungbi ti aTémoin ti Jéhovah so ayeke manda na asala bungbi na hondengo ni. Atâa so azo mingi aye tënë ti ala pëpe, mbi leke lani na bê ti mbi ti bungbi na ala.
Na popo ti aChrétien ti tâ be-ti-molenge so, mbi wara sewa ti ndoye so amanke mbi. Ala mû na mbi maboko na lege ti yingo nga ye kue so mbi gi ândö gbä. Na mbage ti ala, mbi wara akamarade ti ndoye so ayeke bibe na amba ti ala, so ayeke ndulu ti dë bê ti mbi (2 aCorinthien 7:5-7). Kota ye ni ayeke so, ala mû maboko na mbi ti ga ndulu na Jéhovah, lo so mbi bâ fadeso tongana Babâ ti mbi ti ndoye ti yayu. Ndoye ti lo, be-nzoni nga na tâ bingo bê ti lo andu lani bê ti mbi mingi (Psaume 23:1-6). Fadeso, mbi wara awe mbeni sewa ti yingo na mbeni Babâ ti ndoye! Aye ni andu lani bê ti mbi. Kete na pekoni, mbi mû tele ti mbi na Jéhovah, na mbi wara batême na septembre ti ngu 1945.
Guengo na abungbi akono gi pëpe hingango ye ti mbi, me nga akpengba mabe ti mbi. Teti kutukutu ti yongo na azo ayeke lani dä pëpe, ambeni na popo ti e ayeke tambela kilomètre omene na ndambo ti londo na kete kodoro ti e ti gue na bungbi, na e yeke sala alisoro ti yingo so e ngbâ ti dabe na ni. Na hunzingo ti ngu 1945, mbi mä tënë ti mungo kusala ti ngoi kue, na mbi to nda ti sala ni. Mbeni nzoni songo na Jéhovah ayeke lani kota mingi, teti na ngoi kete mabe na be-biani ti mbi ayeke wara akota tara mingi.
Kangango lege asala mbeni ye nde na ti so a ku ni
Fani mingi, lapolice aga na ndo ti bungbi ti e, na tenengo na ngangu so ala yeke fâ e. Kodoro ti Grèce ayeke lani na gbe ti ndia ti aturugu, ngbanga ti so bira ayeke na popo ti azo ti kodoro ni. Ndali ti sioni kengo ndo, tiri ayeke na popo ti azo nde nde so ayeke sala bira ni. Ti wara go na yâ ti ye so asi so, amokonzi-nzapa ague na azo ti komande ti yeda so aTémoin ti Jéhovah ayeke aCommuniste na ala sala ngangu na e sioni mingi.
Na yâ ti ngu use, a gbu e fani mingi, na fani omene a kanga e juska nze osio. Ye oko, ada ti kanga ni asi singo na azo so a kanga ala ndali ti poroso, na tongaso a zi e. E mû liberté so ti ngbâ ti fa na tënë, me kete na pekoni a kiri a gbu e: fani ota na yâ ti oko yenga ni. E hinga so a gue na aita ti e mingi na ngangu na ndo mbeni yongoro zoa. Mabe ti mbi alingbi ande ti luti na gbele mara ti tara tongaso?
Aye akiri aga ngangu na mbi na ngoi so lapolice ahunda na mbi ti gue lâ na lâ na ndokua ti ala juska kanga ti mbi ti gigi ahunzi. Ti tene lê ti ala ahon na ndo ti mbi pëpe, ala tokua mbi na kodoro ti Evosmos, ndulu na Thessalonique, ndo so kâ lapolice ayeke dä. Mbi loué mbeni da ndulu na tele ni, na ti wara nginza, mbi sala akete kete kua, so ayeke ti sala si ata ti wen na ti tongo na kobe aza. Na ngoi so mbi yeke sala kusala ti mbi ti pionnier na yâ ti akete kodoro so ayeke na tele ni, kete kua ti mbi so amû lege na mbi ti bâ azo nde nde na da ti ala sân ti tene lapolice aduti na kite na ndo ti mbi. Ye ti pekoni ayeke so azo mingi amä nzo tënë na ayeda na ni. Na nda ni, azo bale-oko na ndo ni amû tele ti ala ti ga awakua ti Jéhovah.
A kanga mbi lege miombe na yâ ti ngu bale-oko
Lapolice abembe ndo na ndo ti mbi juska na hunzingo ti ngu 1949, na pekoni mbi kiri na Thessalonique na nzara ti ngbâ ti sala kua ti ngoi kue. Tâ gi na ngoi so mbi bâ mbi tene atara ti mbi ahunzi awe, li ti mbi akpe kue tongana a hunda na mbi ti lï turugu na ngu 1950. Ndali ti dutingo ti mbi ti Chrétien, mbi mû desizion ti “manda lege ti sala bira” pëpe (Esaïe 2:4). Tongaso, mbi to nda ti mbeni kanga ti sioni na yâ ti ambeni da ti kanga ti Grèce so iri ni awu mingi.
Ye ni kue ato nda ni na gbata ti Dráma. Na yâ ti akozo yenga ti kanga ti mbi, ala so alï turugu fini fini ato nda ti manda pikango ngombe. Mbeni lâ, a gue na mbi na ndo ti pikango angombe ni. Mbeni turugu ni so kamba ti lo akono abi mbeni ngombe na sese na devant ti mbi na lo tene na mbi ti mû ti pika ni. Na ngoi so mbi ke, lo komanse ti pika ngombe ti lo ndulu na tele ti mbi. Na tongana ambeni turugu ti kota kamba abâ so mbi changé pëpe, ala komanse ti pika mbi sioni. Ala zia wâ na manga na ala pete ni na yâ tïtî mbi. Na pekoni, ala bi mbi na yâ ti mbeni kubu gi mbi oko. Ala sala tongaso na mbi lango ota. Awâ ti manga ni aso mbi mingi, na aplace ni angbâ teti angu mingi na tïtî mbi.
Kozo si aturugu afâ lani ngbanga na ndo ti mbi, a zi mbi a gue na mbi na gbagba ti aturugu ti Iráklion, na Crète. Kâ, ti buba be-biani ti mbi, ala pika mbi ngangu. Ti tene mbi bele yanga ti mbi pëpe ndali ti mbito, mbi sambela ngangu, na hundango na Nzapa ti mbi ti yayu ti mû na mbi ngangu. Tënë ti Jérémie 1:19 aga na li ti mbi: “Fade ala tiri na mo, me ala lingbi ti hon mo pëpe, teti Mbi yeke na mo ti sö mo, L’Eternel atene.” “Siriri ti Nzapa” adë bê ti mbi lani. Mbi hinga lani so lege ti ndara ayeke ti zia bê kue na Jéhovah.—aPhilippien 4:6, 7; aProverbe 3:5.
Na pekoni, a fâ ngbanga ti kanga ti lakue lakue na ndo ti mbi. A bâ aTémoin ti Jéhovah lani tongana asioni “wato ti Letäa.” Kanga ti mbi so ato nda ni lani na da ti kanga ti Itsedin, so ayeke na gigi ti Khaniá, ndo so kâ ala zia gi mbi oko na yâ mbeni kubu. Itsedin ayeke ândö mbeni ngbele gbata, na adeku asi singo na yâ kubu ti mbi ni. Ti tene ala te mbi pëpe, mbi bi na tele ti mbi mbeni ngbele balangeti so awoko kue. Mbi tï kobela na fufu ti mbi aso mingi. Docteur ni atene lani so a lingbi mbi duti na gigi, na ye so asala si mbi na azo ti kanga mingi e sala alisoro na yâ sedu ti da ti kanga ni. Ye oko, tele ti mbi akiri aso ngangu, nga na pekoni so mênë ayuru mingi na yâ afufu ti mbi, a gue na mbi na da-nganga ti Iráklion.
Sewa ti mbi ti yingo ayeke lani dä na ngoi so mbi yeke na bezoin ti ala (aColossien 4:11). Aita ti kodoro ti Iráklion ayeke ga lani lakue ti bâ mbi, na mungo na mbi dengo bê nga na ngangu. Mbi fa na ala so mbi yeke na bezoin ti ambeti ti fa na tënë na azo so tënë ni anzere na ala. Ala ga na mbi mbeni valise so mbeni bozo ayeke na gbe ni, so na yâ ni mbi lingbi ti honde ambeti dä nzoni. Bâ ngia so mbi yeke lani na ni na ngoi so tongana mbi ngbâ na kanga, awakanga omene aga atâ Chrétien!
Na oko ngoi ni, bira ti kodoro ni ahunzi lani, na a kiri na kanga ti mbi ni na ngu bale-oko. Tanga ti angu ti kanga ni mbi sala ni na yâ ada ti kanga ti Rethimno, Genti Koule na ti Cassandra. Ndulu na ngu bale-oko tongaso na pekoni na yâ ada ti kanga miombe, a zi mbi na mbi kiri na Thessalonique, ndo so kâ aita ti mbi Chrétien ayamba mbi na wâ mingi.
Aita amû maboko na mbi ti maï na lege ti yingo
Na ngoi ni so, aTémoin ti Grèce alingbi ti voro Jéhovah na yâ liberté so ala yeke na ni. Hio mbi gbu lani lege so ti sala kua ti wakua ti ngoi kue. A ninga pëpe, mbeni deba nzoni akiri aga, teti mbi wara tele lani na mbeni ita-wali be-ta-zo, Katina, so andoye Jéhovah mingi na lo kpengba nga na yâ fango tënë. E sala mariage na octobre 1959. Dungo molenge ti e ti wali Agape nga na warango mbeni sewa so ayeke Chrétien teti mbi mveni akanga kä so ayeke na bê ti mbi ndali ti so mbi yeke na babâ na mama pëpe. Me kota ye ni ayeke so, sewa ti e ayeke lani na ngia mingi ti sala na gbe ti batango ndo ti ndoye ti Babâ ti e ti yayu, Jéhovah.—Psaume 5:12.
Ndali ti akpale so ahon ndo ti mbi, mbi zia lani kusala ti pionnier, me mbi mû maboko na wali ti mbi ti ngbâ ti sala ni. Mbeni kota ye asi na yâ fini ti mbi ti Chrétien na ngu 1969, na ngoi so mbeni assemblée so abungbi aTémoin ti Jéhovah ti akodoro mingi aduti na gbata ti Nuremberg, na Zamani. Ti leke na voyage ni, mbi hunda mbeni passeport. Na ngoi so wali ti mbi ague na lapolice ti hunda nda ni so mbeti ni aninga ahon nze use, mbeni turugu ti kamba ni asigigi na yâ ti tiroir ti lo mbeni gbâ ti mbeti na lo tene: “Mo hunda passeport teti koli so ti tene lo gue na Zamani ti gbu azo na ngangu ti ga na ala na yâ Nzapa ti mo? Mbi ke! So sioni zo la.”
Na lege ti Jéhovah nga na mungo maboko ti ambeni ita, a yôro mbi na popo ti azo so abungbi na ndo passeport oko na tongaso mbi duti lani dä na pendere kota bungbi so. Wungo ti azo kue lani ahon 150 000, na mbi bâ polele so yingo ti Jéhovah ayeke fa lege na asala si sewa ti yingo so, so ayeke ti sese kue, aduti beoko. Ngu mingi na pekoni, mbi gonda mingi nene ti songo ti aita Chrétien.
Na ngu 1977, wali ti mbi so mbi ye mingi nga so ayeke be-ta-zo akui. Mbi sala ngangu kue ti bata molenge ti mbi ti wali alingbi na akpengba-ndia ti Bible, me mbi yeke lani gi mbi oko pëpe. Sewa ti mbi ti yingo akiri amû maboko na mbi. Mbi yeke zia pëpe ti kiri singila teti maboko so aita ti mbi amû na mbi na yâ ngoi ti ngangu so. Ambeni na popo ti ala aga alango na da ti mbi ti bata molenge ti mbi. Mbi yeke girisa ande lâ oko pëpe ndoye so apusu ala ti gbanzi ye na tele ti ala.—Jean 13:34, 35.
Agape akono na lo mû mbeni ita-koli, Elias. Ala yeke na amolenge osio, kue na yâ ti tâ tënë. Na yâ ti angu so ahon, kobela ti tension abi mbi na tele ti mbi aso ngangu mingi. Molenge ti mbi na sewa ti lo abâ ndo nzoni na ndo ti mbi. Atâa so seni ti mbi ayeke nzoni oko pëpe, mbi yeke na anda ti tënë mingi ti duti na ngia. Mbi dabe mbi na ngoi so e aita kue e yeke gi ngbangbo oko tongaso na Thessalonique, so e sala bungbi na hondengo ni na yâ da ti azo. Me laso, a yeke aTémoin ti Jéhovah ndulu na saki oku si ayeke na wâ na ndo so (Esaïe 60:22). Na akota bungbi, aita so ade maseka ayeke ga ndulu na mbi ti hunda: “Mo dabe mo na lâ ni so mo yeke ga na e ândö apériodique na kodoro?” Atâa so ababâ na mama ni adiko ambeti so pëpe, amolenge ti ala asala ni, na ala gue na li ni na lege ti yingo.
Na bango guengo na li ni ti bungbi ti Jéhovah, mbi bâ so angangu so mbi sala na gbe ti atara so kue ayeke lani senge senge pëpe. Mbi yeke tene lakue na atarä ti mbi nga na amaseka so a lingbi ala dabe ti ala na Babâ ti ala ti yayu na lâ ti pendere ti ala, na fade lo girisa ala lâ oko pëpe (Zo-ti-fa-tene 12:3). Jéhovah afa na mbi tâ tënë ti tënë ti lo, na gango teti mbi “Babâ ti amolenge so babâ ti ala ayeke pëpe”. (Psaume 68:6). Atâa so mbi yeke lani nyindu na tongo nda ti fini ti mbi, na nda ni mbi wara mbeni Babâ so abata mbi!
[Foto na lembeti 22]
Mbi yeke watongo kobe lani na da ti kanga ti Dráma
[Foto na lembeti 23]
Mbi na Katina, na lâ ti mariage ti e na 1959
[Foto na lembeti 23]
Mbeni kota bungbi na yâ ti mbeni ngonda ndulu na Thessalonique, na popo ti ngu 1965-1969
[Foto na lembeti 24]
E na molenge ti e ti wali na ngu 1967