Mbaï ti Fini
Jéhovah afuta ye mingi na ala so angbâ na lege ti lo
TËNË TI ROMUALD STAWSKI
Na ngoi so Use Bira so amû sese kue ato nda ni na nze ti septembre ngu 1939, bira aza wâ lani ngangu na mbage ti banga ti Pologne. Mbi yeke lani na ngu gumbaya na mbi ye ti hinga ye kue. Tongaso, mbi gue na mbeni ndo ti bira ni ti bâ ye so ayeke tambela kâ. Ye so mbi bâ akpa ye ti bâ na lê use pëpe: akuâ ti azo na sese na mbeni fûn ti guru so afun sioni na ndo ni. Atâa so mbi yeke pensé gi na kiringo ti mbi na yanga-da nzoni, mbi to nda ti hunda tele ti mbi: “Ngbanga ti nyen Nzapa azia lege na mara ti aye ti sioni tongaso ti si? Lo yeke ti lo na mbage ti azo wa?”
NA NGOI so bira ni ayeke ndulu ti hunzi, a gbu lani amaseka na ngangu ti tene ala sala kua teti ngorogbia ti Zamani. Ala so kue ake ti sala ni, a yeke fâ ala na kangango go ti ala na nduzu na li ti mbeni keke wala ti mbeni pont. A yeke zia na kate ti ala mbeni mbeti so na ndo ni, a sû tënë so: “Zo ti kango kodoro”. E yeke lango lani na yâ gbata ti Gdynia. Na mbeni mbage ti gbata ni, mo yeke wara aturugu ti Russie nga na mbeni mbage ni, mo yeke wara aturugu ti Zamani. Mbeni lâ, tongana e yeke sigigi ti gue ti gi ngu na gigi ti gbata ni, a sungba akota lê ti ngombe so ahon na li ti e. Mawa ni ayeke so alê ti ngombe ni amû ngambe ti mbi ti koli Henryk si lo wara kuâ. Teti so ndo ni ayeke tâ nzoni oko pëpe, mama ti mbi amû e atanga ti amolenge ni so e ngbâ osio, na lo gue lo zia e na mbeni ndo ti lango so ayeke na gbe ti sese si kâ ye awara e pëpe. A yeke na ndo so si ngambe ti mbi ti koli, Eugeniusz, so ayeke gi na ngu use atï kobela. Ye ni aso lo na yâ ti go ti lo a sala si na nda ni, kobela ni afâ lo.
Mbi kiri mbi hunda tele ti mbi: “Me Nzapa ayeke na ndo wa la si aye so kue ayeke si na e so? Lo zia e bâ apasi so kue ngbanga ti nyen?” Atâa so mbi yeke lani mbeni Catholique so agbu tënë ti nzapa ni ngangu na mbi yeke gue lakue na église, mbi wara kiringo tënë na ahundango tënë ti mbi ni pëpe.
Mbi wara tâ tënë
Akiringo tënë na ahundango tënë ti mbi aga na mbeni lege so mbi ku tele ti mbi na ni pëpe. Bira ahunzi na ngu 1945. Na tongo nda ti ngu 1947, mbeni wali so ayeke Témoin ti Jéhovah asi na yanga-da ti e na Gdynia. Lo sala lisoro na mama ti mbi, na mbi mä ambeni tënë ni so lo fa lani na mama. Ye ni akpa nzoni tënë mingi, a sala si tongana a tisa e ti ga na bungbi, e yeda ti ga. Gi nze oko na pekoni, atâa so gere ti mbi ade ti gbu sese ngangu kue pëpe na yâ ti tâ tënë, mbi tï na popo ti aTémoin ti ndo ni na e gue e fa tënë na amba ti e na ndo ti fini sese so ayeke duti nzoni ahon ti laso, na so abira na apasi ayeke duti dä pëpe. Ye so amû ngia na mbi mingi.
Na nze ti septembre ti ngu 1947, mbi wara batême na kota bungbi ti circonscription na Sopot. A si na nze ti mai ti ngu 1948, mbi mû kusala ti pionnier permanent, na mbi mû mingi ti angoi ti mbi ti fa tënë na azo na ndo Bible. Amokonzi-nzapa ti ndo ni alondo na tele ti e na ngangu, na ala pusu azo ti sala sioni na e. Mbeni lâ, groupe ti ambeni zo alondo na tele ti e na ngonzo, ala bo e na tênë na ala pika e sioni. Ti mbeni, a-masere na aprêtre ti ndo ni apusu ambeni zo ti ga ti sala sioni na e. E kpe e lï na mbeni ndokua ti lapolice, me azo ni angoro tele ti da ni na ala tene so laso ala yeke pika e si bê ti ala ade. A bâ gbä a tokua ahiri ambeni zo ti lapolice mingi ti ga, na a mû e ahon na e.
Na ngoi ni lani, mo yeke wara mbeni kongregation oko pëpe na ndo ni. Ngoi na ngoi, e yeke ngbâ ti lango na bï kue na gigi na yâ ti gbako. E yeke lani na ngia mingi so e lingbi ti fa tënë atâa so ngoi ni ayeke ngangu. Laso, mo yeke wara na ndo so akongregation so akpengba.
Mbi lï na Béthel na pekoni a bi mbi na kanga
Na ngu 1949, a tisa mbi ti lï na Béthel ti Łódź. So tâ kota matabisi ti sala kusala na mara ti ndo tongaso! Me mawa ni ayeke so mbi ninga na Béthel pëpe. Na nze ti juin ngu 1950, nze oko na pekoni so a kanga lege na kusala ti e na kodoro ni, a gbu e, mbi na ambeni ita ti Béthel, na a bi e na da ti kanga. Kâ, a gue ti hunda atënë na mbi na ngangu na salango pasi na mbi.
Teti so babâ ti mbi asala kua lani na yâ ti mbeni mangboko so ayeke gue ka lakue na New York na Amerika, azo ti lapolice so ayeke hunda atënë na mbi atara ti sala ngangu na ndo ti mbi si mbi tene so babâ ti mbi ayeke sala kusala ti wakala teti kodoro ti Amerika. Ala hunda na mbi atënë na ngangu na salango pasi na mbi mara ni use pëpe. Na ndo ni, azo ti lapolice ni osio asala ngangu mingi na ndo ti mbi ti tene mbi fa tënë ti mvene na ndo ti Ita Wilhelm Scheider so na ngoi ni ayeke bâ ndo na ndo ti fango tënë na Pologne. Ala mû kota keke a pika na ndagere ti mbi. Na ngoi so mbi tï na sese na mênë ayeke sigigi, mbi tene so mbi lingbi ti gbu ngangu juska pëpe, tongaso mbi dekongo: “Jéhovah, zia mbi ape!” Tënë ti mbi ni adö bê ti ala so ayeke pika mbi si ala zia lege ti pikango mbi ni. Apenze-ngbonga kete na pekoni, lango ahon na ala na bê ti mbi adë si mbi kiri mbi wara ngangu. Ye so apusu mbi ti bâ so biani Jéhovah ayeke kiri tënë na lege ti ndoye na awakua ti lo so atoto na lo ti wara mungo maboko. Ye so asi na mbi akpengba mabe ti mbi na afa na mbi nene ti zia bê ti mbi kue na Nzapa.
Na yâ ti ndangba tondo ni, a sû mbeni tënë ti wataka so a tene mbi la mbi tene. Tongana mbi ke tënë ti ala so na tenengo so mbi tene mara ti tënë tongaso lâ oko pëpe, mbeni kota zo ni atene: “Ku mo si ande na gbele ngbanga kâ si mo tene atënë ti mo ni.” Mbeni koli ti nzobe so a kanga lo oko na mbi atene na mbi ti gi bê ti mbi pëpe teti mbeni procureur ayeke bâ ande atënë ti yâ ti tondo ni, na ye so ayeke mû lege na mbi ti ke tënë ti mvene ni so a sû. A yeke ye so asi biani.
Mbi sala kua ti circonscription me a kiri a gbu mbi
A zi mbi na kanga na nze ti janvier ngu 1951. Nze oko na pekoni, mbi to nda ti kusala ti mbi tongana surveillant ti circonscription. Atâa so a kanga lege na kusala ti e na kodoro ni, mbi sala kusala na ambeni ita-koli ti kpengba akongregation na ti mû maboko na aita so yâ ti ala akangbi kirikiri ndali ti so lapolice ayeke gi ala. E wa aita ni ti ngbâ ti fa tënë. Angu mingi na pekoni, aita-koli so asala mbito pëpe ti mû maboko na asurveillant so ayeke gue na ndo nde nde, nga ti ngbâ ti sala kusala na hondengo ni ti sigigi na ambeti ti Nzapa na ti kangbi ni.
Mbeni lâ na nze ti avril ti ngu 1951, e hunzi bungbi awe na mbi yeke kiri na kodoro. Mo ye ti bâ, azo ti lapolice so ayeke hara mbi aga agbu mbi na ndo ti lege. Teti so mbi ke ti kiri tënë na ahundango tënë ti ala, ala gbu mbi a bi mbi na da ti kanga na Bydgoszcz, na ala to nda ti sala pasi na mbi na bï ni so ti tene mbi kiri tënë na ahundango tënë ti ala. Ala tene na mbi ti luti na nduzu na tele ti mbeni mur lango omene sân ti te ye na ti nyon ngu; guru ti manga ti ala amû yâ ti da ni kue. Ala mû mbeni ndulu keke so akpengba na ala pika na mbi; nga ala zö mbi na wâ ti manga ti ala. Tongana mbi tï na sese na yingo ti mbi ahon, ala tuku ngu na ndo ti mbi juska mbi zingo si ala kiri asala pasi na mbi. Mbi toto na Jéhovah ti mû ngangu na mbi, na a yeke ye so lo sala.
Ngoi so mbi sala na yâ ti da ti Bydgoszcz aga na aye ti nzoni, teti kâ mbi wara lege ti fa tënë na ambeni zo so a yeke duti fade ngangu ti tingbi na ala. Biani, mbi wara lani pasa mingi ti fa tënë. Sioni dutingo ti azo ti kanga ni asala si ala yeke ndulu ti zi mê ti ala ti mä nzo tënë so mbi yeke fa, na ti yeda na ni.
Aye use agbian fini ti mbi ngangu
Kete na pekoni so a zi mbi na kanga na ngu 1952, mbi tingbi na Nela, mbeni ita-wali pionnier so afa tënë mingi. Lo sala kua ti pionnier ti lo lani na mbage ti bongo ti Pologne. Na pekoni, lo sala kua na ndo mbeni ndo so a tene a yeke mbeni da ti zongo mapa me so ti tâ tënë, a yeke mbeni ndo so na hondengo ni, e yeke pete ambeti ti e dä. Kua ni ayeke lani kete ye pëpe na a hunda ti zi lê ngangu na ti gbanzi tele ti mo na ambeni ye. A si na ngu 1954, mbi na lo e sala mariage na e ngbâ na kusala ti e ti pionnier juska na lango so e dü na Lidia, molenge ti e ti wali. Na pekoni, e bâ so ti tene mbi ngbâ na kusala ti mbi ti surveillant, a yeke nzoni Nela azia kua ti lo ti pionnier na lo ngbâ na yanga-da ti bata molenge ti e ni.
Na oko ngu ni so, e bâ so a lingbi e mû mbeni kota desizion nde. A hunda mbi ti bâ wala mbi lingbi ti sala kua ti surveillant ti district na mbeni ndo so a bungbi mbeni kota mbage ti Pologne. E sambela Jéhovah na ndo ti desizion so. Mbi hinga so ti tambela ti kpengba aita na ngoi so a kanga lege na kusala ti e ayeke lani kota ye mingi na ala. A gbu aita mingi a bi ala na da ti kanga na ye ni angbâ ti gue; tongaso, aita ni ayeke tâ na yâ kota bezoin ti warango atënë so ayeke kpengba ala. Wali ti mbi Nela amû maboko na mbi si mbi yeda ti mû kusala ni. Jéhovah amû maboko na mbi ti sala kua so teti ngu 38.
Mbi bâ tënë ti “ando ti zongo mapa”
Na ngoi ni lani, surveillant ti district ayeke na kungba ti bâ ndo na ndo ti ando so ayo na so a hiri ni “ada ti zongo mapa”. Lapolice ayeke gi na peko ti e ti hinga place so e yeke pete ambeti ti e dä na ti zia maboko na ndo ni. Ngoi na ngoi, ala yeke wara lege ti hinga aplace ni, me ti tene e manke kobe ti yingo tongaso asi lâ oko pëpe. Ye so afa polele lani so lê ti Jéhovah ayeke na ndo ti e.
Kua ti petengo ambeti ti e ti sigigi na ni ayeke lani ngangu mingi na a yeke ye ti ga na tënë na zo. Ye so asala si kozoni ti tisa mbeni zo ti sala ni, a yeke bâ wala lo yeke be-ta-zo, lê ti lo azi, lo yeke ndulu ti gbanzi tele ti lo ti sala ambeni ye nga lo yeke zo ti mango tënë. A yeke ngbanga ti so azo so a mû ala lani ti sala kua so ayeke na asalango ye so si amû lege na “ada ti zongo mapa” so ti ngbâ ti sala kusala atâa akpale. Mbeni kpale ni nde ayeke ti wara mbeni nzoni place so a lingbi ti sala kua ni dä na hondengo ni. Ambeni ndo ni so a wara ayeke kamême nzoni, me aita ni asala ye na ndara pëpe. Na ambeni ndo ni nde, aita ni ayeke na ndara me ndo ni so a wara so la akpa pëpe. Aita ni ayeke lani ndulu ti gbanzi tele ti ala na aye mingi. Tele ti mbi anzere lani mingi ti sala kusala maboko na maboko na aita so kue.
E tiri teti tâ tënë na gbele ngbanga
Na yâ angoi ti ngangu so, a zia pëpe ti bi tënë na li ti e ti tene so kusala ti e ague nde na ndia na e yeke ga na wusuwusu na kodoro; tongaso, a gue na e na gbele ngbanga. Ye so ayeke lani kpale teti so e yeke na a-avocat pëpe ti mû maboko na e na gbele ngbanga. Ambeni avocat ni afa lani nzoni bê na mbage ti e. Me mingi asala mbito ti azo na ala ye pëpe ti sala mbeni ye so alingbi ti pusu azo ti komande ti bâ ala na sioni lê. Atâa so kue, Jéhovah azia e pëpe: lo hinga ye so ayeke si na e na tongana ngoi ni asi, lo leke aye alingbi na ni.
Mbeni surveillant ti circonscription ti Cracovie ayeke dä so iri ti lo ayeke Alojzy Prostak. Tongana a gbu lo ti hunda atënë na lo, a sala tâ pasi na lo ngangu mingi si na nda ni, a lingbi a gue na lo na hôpital ti azo ti kanga ni. Atâa so kue, lo gbu ngangu na ye so asala si tanga ti azo ti kanga ni so ayeke na hôpital ane lo mingi. Mbeni zo ti kanga ni oko ayeke dä so iri ti lo ayeke Witold Lis-Olszewski. Bê ti lo apika mingi ti bâ tongana nyen Ita Prostak agbu ngangu. Lo sala lisoro na ita ni lege mingi na lo tene yanga ti lo na ita ni: “Ngoi so a yeke zi mbi gi tongaso na kanga ni na mbi kiri na kua ti mbi, mbi yeke sala kue teti aTémoin ti Jéhovah.” Na a yeke ye so avocat so asala lani.
Pakara Olszewski ayeke lani na mbeni kete groupe ti a-avocat ti lo so atiri mingi teti e na gbele ngbanga. Na ngoi so aye ni abe ngangu na mbage ti e, a-avocat so amû mbage ti aita na yâ ti angbanga 30 tongaso so a sala ni na yâ nze oko oko, so ti tene so lâ oko oko ala yeke na kusala ti salango ni teti e. Teti so Olszewski ayeke lani na bezoin ti hinga tënë nzoni na ndo ti atënë kue so a bi na ndo ti e, a hunda na mbi ti duti ndulu na lo ti fa na lo ambeni ye. Mbi na lo e sala kusala teti angu mbasambala na popo ti ngu 1960 na 1979.
Mbi manda ye mingi na ndo lege so angbanga ayeke tambela na ni. Lege mingi, mbi bâ tongana nyen a yeke fâ ngbanga ni, atënë ti a-avocat ni (ti mû mbage ti mbeni ye wala ti ke ni), tongana nyen ti mû tënë teti aita so a bi tënë na li ti ala nga tongana nyen aita ni so a ga na ala na gbele ngbanga asala tënë. Ye so kue asala nzoni mingi ti mû maboko na aita ti e, mbilimbili ala so a hiri ala tongana atémoin na gbele ngbanga, ti hinga ye so a lingbi ala tene nga ngoi wa ti zi yanga pëpe.
Tongana a yeke ngoi ti bâ mbeni tënë ti e na ngbanga, Pakara Olszewski alango na bï ni so na ndo ti ambeni Témoin ti Jéhovah. Lo sala tongaso pëpe ngbanga ti so lege ti loué mbeni chambre na hôtel ayeke pëpe, ên-ën. Me tongana ti so lo mveni lo tene, “mbi ye si kozoni si ngbanga ni ato nda ni, mbi wara ambeni nzoni bango ndo ti ala si.” Mungo maboko ti lo asala si e sö benda na yâ ti atënë mingi so a ga na e na gbele ngbanga ndali ni. Fani mingi, lo mû tënë na gbele ngbanga teti mbi, na lo yeda lâ oko pëpe na mbi ti futa lo ndali ni. Ti mbeni ngoi so a gue na tënë ti e fani 30 na gbele ngbanga, lo mû tënë na angoi ni so kue teti e. Me tongana e ye ti futa nginza na lo ndali ni, lo ke. Ngbanga ti nyen? Lo tene so ni ye ti mû maboko kete tongaso na kusala ti e. Na a yeke duti fade kete nginza pëpe, tongana e futa lo aye so kue lo sala teti e. Biani, azo ti komande ato nda ti bâ lani na sioni lê ye so Pakara Olszewski na a-avocat ti lo ayeke sala, me ye so agbanzi ala pëpe ti ngbâ ti mû maboko na e.
E lingbi pëpe ti fa tënë kue na ndo ye ti nzoni so aita ti e ti bungbi asala na ngoi ti angbanga so. Mingi ti aita ni aga ti bâ tongana nyen aye ni ayeke gue, na nga ti kpengba aita so a bi tënë na li ti ala. Na ngoi so a gue na atënë ti e ni gbâ ni na gbele ngbanga, mbi diko gi na yâ ngu oko wungo ti aita 30 000 tongaso so aga ti mû maboko na amba ti ala. So tâ gbâ ti aTémoin biani!
Mbeni fini kua teti mbi
Na ngu 1989, a zi lege na e ti sala kusala ti e na liberté. Ngu ota na pekoni, mbeni fini filiale abâ gigi. A tisa mbi ti sala kusala na filiale ni na yâ Ndokua so abâ lege ti songo na ada-nganga. A yeke na ngia na bê si mbi yeda na kusala so. E yeke lani ota ti sala kusala na yâ ndokua ni, na e mû maboko na aita ti e so adocteur aye ti zia mênë na tele ti ala. E mû maboko na aita ni ti fa bango ndo ti ala alingbi na yingo-ti-hinga ti ala ti Chrétien.—Kusala 15:29.
Mbi na wali ti mbi e kiri singila mingi na matabisi so e wara ti sala na Jéhovah na yâ kusala ti lo. Nela amû maboko na mbi lakue na lo kpengba mbi lakue na lege ti atënë ti lo. Mbi kiri singila lakue so ngoi kue so mbi yeke na ye mingi ti sala na bungbi ti Jéhovah wala so a bi mbi na da ti kanga, lo dema tele ti lo lâ oko pëpe teti so mbi yeke dä pëpe. A si na angoi ti ngangu, lo gi ti dë bê ti aita ahon ti tï na kota toto wala mawa.
Na tapande, na ngu 1974, a gbu mbi na ambeni surveillant so ague na ndo nde nde na a hon na e. Ambeni ita so amä tënë ni aye ti sala tënë ni na wali ti mbi na mbeni lege so a sala vundu mingi na lo pëpe. Na ngoi so ala bâ lo, ala tene: “Ita Nela, e yeke na mbeni tënë ti tene na mo so e hinga a yeke duti ngangu.” Gi na ngoi so ala tene tongaso, tele ti Nela adö teti lo pensé so mbi kui awe. Me tongana lo mä so a gbu gi mbi awe, bê ti lo adë na lo tene: “Merci so lo ngbâ na fini so. Me so a yeke kozo ti tene a gbu lo la pëpe.” Na pekoni, aita ni atene na mbi so bê ti ala adö ti bâ tongana nyen lo ngbâ ti bata nzoni bango ndo ti lo.
Atâa so aye ti ngangu asi na e mingi kozo, Jéhovah amû lakue gbâ ti aye ti nzoni na e teti so e ngbâ na lege ti lo. E yeke na ngia mingi ti bâ molenge ti e ti wali Lidia nga na koli ti lo Alfred DeRusha na nzoni tapande so ala yeke zia na yâ tâ tënë. Ala bata amolenge ti ala ti koli Christopher na Jonathan na yâ ti tâ tënë si laso ala mû tele ti ala na Jéhovah awe, na ye so amû nga ngia na e mingi. Ryszard, ngambe ti mbi ti koli nga na Urszula ngambe ti mbi ti wali ayeke ala use kue na yâ ti tâ tënë teti angu mingi fadeso awe.
Jéhovah azia e lâ oko pëpe, na e ye ti ngbâ ti sala na lo na bê ti e kue. E bâ na yâ fini ti e mveni gango tâ tënë ti Psaume 37:34: “Ku L’Eternel, na mo ngbâ na lege ti Lo, na fade Lo yä iri ti mo si sese ni aga ye ti mo; fade mo bâ lâ ti lungulango azo ti sioni.” E yeke ku ngoi so kungo na ngia na bê mingi.
[Foto na lembeti 17]
Mbi la na yâ jardin ti aita na Cracovie na ngu 1964
[Foto na lembeti 18]
Mbi na wali ti mbi Nela nga na molenge ti e Lidia na ngu 1968
[Foto na lembeti 20]
Mbi na mbeni molenge ti aita kozo si a opéré bê ti lo sân ti mû mênë na lo
[Foto na lembeti 20]
Mbi na Docteur Wites so abâ tënë ti opéré bê ti amolenge sân ti mû na ala mênë; e yeke na Hôpital ti Katowice
[Foto na lembeti 20]
Mbi na Nela na ngu 2002