Mbaï ti Fini
E manda ti zia bê ti e kue na Jéhovah
TËNË TI NATALIE HOLTORF
E yeke lani na juin 1945. Na mbeni lango ti nze ni, mbeni koli so lê ti lo avulu vulungo asi na yanga ti da ti e na lo yeke ku. Teti so bê ti lo adö, Ruth, use molenge ti mbi, adekongo: “Mama, bâ mbeni zo ayeke na yanga-da!” Lo hinga lani pëpe so zo so ayeke babâ ti lo, koli ti mbi Ferdinand. Ngu use kozoni, gi lango ota na pekoni so mbi dü Ruth, tongana Ferdinand ahon, a gbu lo na a gue na lo na yâ mbeni kando ti pasi ti aNazi. Me ti fadeso, na peko ti angoi kue so ahon, Ruth awara babâ ti lo, na sewa ti e abungbi oko. Mbi na Ferdinand e yeke lani na tënë mingi ti tene na popo ti e!
ADÜ Ferdinand na ngu 1909 na gbata ti Kiel, na Zamani, na a dü mbi na ngu 1907 na gbata ti Dresde, na Zamani nga. Na ngoi so mbi wara ngu 12, sewa ti e atingbi tele ti fani oko ni na Awamandango Bible, iri so a hinga na aTémoin ti Jéhovah ândö. Na ngu 19, mbi zia Église Évangélique na mbi mû tele ti mbi na Jéhovah.
Na yâ oko ngoi ni, Ferdinand awara diplôme ti ekole ti kpengo na bateau na lo ga lani mbeni wakua ti bateau. Na yâ avoyage ti lo, lo yeke hunda tele ti lo mingi wala mbeni Wasalango ye ayeke dä biani. Tongana lo kiri na Zamani, Ferdinand asala vizite na ita ti lo ti koli. Lo yeke lani mbeni Wamandango Bible. Gi vizite oko so alingbi biani ti mû lege na Ferdinand ti hinga na bê ti lo kue so Bible ayeke na akiringo tënë na ahundango tënë so lo yeke gi bê ti lo dä. Lo zia Église Luthérienne, na lo mû desizion ti zia nga kua ti lo ti wakua ti bateau. Na peko ti kozo lango ti lo na fango tënë, lo wara lani mbeni kota nzara ti sala kusala so teti tanga ti fini ti lo kue. Gi na oko bï ni, Ferdinand amû tele ti lo na Jéhovah. Lo wara lani batême na août ti ngu 1931.
Wakua ti bateau nga wafango tënë
Na novembre ngu 1931, Ferdinand amû lani train ti gue na Pays-Bas ti mû maboko na fango tënë kâ. Na ngoi so Ferdinand atene na ita-koli so abâ lege ti fango tënë na yâ kodoro ni so lo yeke ândö mbeni wakua ti bateau, ita ni atene: “Me mo yeke tâ zo so e yeke na bezoin ti lo!” Aita ni aloué lani mbeni bateau ti tene mbeni groupe ti apionnier (awakua ti ngoi kue) alingbi ti fa na tënë na azo so ayeke lango na tele ti ngu na banga ti kodoro ni. Azo oku ayeke lani na yâ ti bateau ni, me zo oko na popo ti ala ahinga ti kpe na ni pëpe. Tongaso Ferdinand aga capitaine ni.
Nze omene na pekoni, a hunda na Ferdinand ti sala kua ti pionnier, na Tilburg, na mbongo ti Pays-Bas. Ndulu na ngoi ni so, mbi nga kue mbi si na Tilburg ti sala kua ti pionnier, na mbi wara Ferdinand. Me fade fade, a hunda na e ti gue na Groningue, na mbage ti banga ti kodoro ni. Kâ, e sala lani mariage na octobre ngu 1932; na yâ mbeni da so apionnier ayeke dä mingi, e hu tele na peko ti mariage ti e, nga na oko ngoi ni, e sala kua ti pionnier!
Na ngu 1935, e dü Esther, molenge ti e ti wali. Atâa so e yeke lani na nginza mingi pëpe, e leke na bê ti e ti ngbâ pionnier. E londo e gue na mbeni kete kodoro, ndo so kâ e lango na yâ ti mbeni kete da. Na ngoi so mbi yeke lani na tele ti bébé ni na kodoro, koli ti mbi amû lango oko kue ti fa tënë. Na ndade ni, e changé tele. E sala tongaso juska na ngoi so Esther akpengba ti tene e gue na lo na fango tënë.
A ninga pëpe na pekoni, dutingo ti Poto na lege ti poroso ayeke lani nzoni pëpe. E mä tënë ti salango ngangu so a sala na aTémoin ti Zamani, na e bâ so na yâ kete ngoi fade tour ti e ayeke ga nga. E yeke hunda tele ti e tongana nyen e yeke gbu ngangu na yâ salango ngangu ti sioni. Na ngu 1938, azo ti komande ti Pays-Bas asigigi na mbeni mbela so akanga lege na awande ti kangbi ambeti ti nzapa. Ti mû maboko na e ti ngbâ ti sala kua ti e, aTémoin so ayeke ti Pays-Bas amû na e iri ti azo so asala nzara ti tënë ni, na e lingbi lani ti manda Bible na ambeni na popo ti ala.
Ndulu na ngoi ni so, mbeni kota bungbi ti aTémoin ti Jéhovah aga ndulu. Atâa so nginza atia lani e ti futa na train ti gue na ndo ti kota bungbi ni, e ye ti duti dä. Tongaso e sala mbeni voyage ti lango ota na vélo; Esther aduti ti lo na mbeni place na maboko ti vélo ni. Na bï, e lango na ndo ti aita so ayeke na tele ti lege. So kota ngia si e yeke na ni lani ti sala kozo assemblée ti e so abungbi aita ti kodoro ni! Kapa ni akpengba e teti atara so ayeke ga. Na ndo ni kue, a dabe ti e ti zia bê ti e kue na Nzapa. Atënë ti Psaume 31:7 aga ye ti fa lege na e: “Mbi zia bê ti mbi na [Jéhovah, NW ].”
A-Nazi agi ti gbu e
Na mai ti ngu 1940, aNazi amû lani kodoro ti Pays-Bas. Kete na pekoni, Gestapo, wala ndokua ti lapolice so asala ye na lingo, asi na ndo ti e gi tongaso na ngoi so e yeke leke gbâ ti ambeti ti nzapa. A gue na Ferdinand na kota ndokua ti Gestapo. Mbi na Esther e yeke gue lakue ti bâ lo kâ; ti ambeni ngoi ni, a hunda na lo atënë na a pika lo tâ gi na gbe ti lê ti e. Na décembre, fade fade e ye ti bâ, a zi Ferdinand; me liberté ni ayeke lani gi ti kete ngoi. Mbeni lakui tongana e yeke kiri na kodoro, e bâ mbeni kutukutu ti Gestapo so aluti na tele ti da ti e. Ferdinand awara lani lege ti kpe na ngoi so mbi na Esther e lï na da. Aturugu ti Gestapo ayeke ku e kungo. Ala yeke gi Ferdinand. Me na oko bï ni na pekoni so ala hon, lapolice ti Pays-Bas aga na amû mbi ti gue ti hunda atënë na mbi. Na ndade ni, mbi na Esther e gue e honde tele ti e na ndo ti aNorder, mbeni koli na wali Témoin so awara batême aninga pëpe; ala mû na e ndo ti lango nga ala bata e.
Ndulu na hunzingo ti nze ti janvier ngu 1941, a gbu mbeni koli na wali pionnier so ayeke lango na yâ ti mbeni bateau. Na lango ti pekoni, koli ti mbi na mbeni surveillant ti circonscription ague na yâ ti bateau ni ti ro aye ti ala, me azo ti Gestapo azia maboko na ndo ti ala. Ferdinand awara lege ti kpe na ndo ti vélo ti lo. Ye oko, a gue na surveillant ti circonscription ni na kanga.
Aita-koli so amû li ni ahunda lani na Ferdinand ti mû place ti surveillant ni. So ti tene na yâ nze oko, lo yeke kiri na da gi teti lango ota. So ayeke lani mbeni fini tara teti e, me mbi ngbâ ti sala kua ti pionnier. Teti so Gestapo angbâ gi ngbango ti gi aTémoin, e ngbâ lakue ti changé da. Na ngu 1942, e changé da fani ota. Na nda ni, e si na gbata ti Rotterdam, yongoro na ndo so Ferdinand asala kua ti lo dä na hondengo ni. Na ngoi ni so, mbi yeke ku lani use molenge ti mbi. Sewa ti Kamp, so a gbu amolenge ti ala ti koli use na a gue na ni na akando ti pasi ade ti ninga pëpe, ayeda na nzobe ti mû e na ndo ti ala.
Gestapo ayeke tâ ndulu na peko ti e
E dü Ruth, use molenge ti e na juillet ngu 1943. Na pekoni so mbi dü Ruth, Ferdinand alingbi lani ti duti na e teti lango ota; me na pekoni, a lingbi lo gue, na so ayeke tanga ni ti tene e bâ lo teti angoi mingi. Ndulu na yenga ota na pekoni, a gbu Ferdinand na Amsterdam. A gue na lo na ndokua ti Gestapo, ndo so kâ ala bâ so ayeke tâ lo la. Ala hunda na lo atënë ngangu mingi ti pusu lo na ngangu ti mû asango na ndo kusala ti e ti fango tënë. Me ye kue so Ferdinand aye lani ti tene ni ayeke gi so lo yeke oko ti aTémoin ti Jéhovah nga lo yôro tele ti lo na yâ mbeni kusala ti poroso oko pëpe. Ngonzo agbu akota turugu ti Gestapo mingi teti so Ferdinand, mbeni wakodoro ti Zamani, asala kua ti lo ti turugu pëpe, na ala tënë na lo so fade a yeke fâ lo tongana zo so akä kodoro ti lo.
Na yâ nze oku so aga na pekoni, a gbanzi Ferdinand na da ti kanga, ndo so kâ ala tene na lo lakue so fade a yeke fâ lo. Ye oko, lo woko pëpe na yâ ngbango be-ta-zo ti lo na Jéhovah. Ye nyen amû lani maboko na lo ti ngbâ ngangu na lege ti yingo? Tënë ti Nzapa, Bible. Biani, teti Ferdinand ayeke mbeni Témoin, a ke na lo ti duti na Bible na tele ti lo. Me, tanga ti azo ti kanga ni alingbi ti hunda lani ti wara ni. Tongaso, Ferdinand asala kue ti ga na mba ti lo zo ti kanga so ayeke na tele ti lo ti yeda ti hunda na sewa ti lo ti tokua mbeni Bible, na koli ni asala ni. Angu mingi na pekoni, lakue tongana Ferdinand asala tënë na ndo ye so, lê ti lo kue ayeke na ngia na lo tene: “So tâ dengo bê si Bible so amû lani na mbi!”
Na tongo nda ti janvier ngu 1944, a mû Ferdinand gi hio tongaso ti gue na lo na kando ti pasi ti Vught, na Pays-Bas. Na mbeni lege so lo ku tele ti lo na ni pëpe, guengo na lo kâ aduti lani mbeni deba nzoni teti lo, ngbanga ti so lo wara ambeni Témoin 46 kâ. Na ngoi so mbi mä tënë ni, mbi yeke lani na ngia mingi ti hinga so lo de na fini!
Ala zia pëpe ti fa tënë na yâ kando ti pasi
Dutingo ti azo na yâ ti kando ni ayeke lani ngangu mingi. Kota kpale ti tengo kobe ayeke dä, bongo ti dê so atia ala nga dê ayeke mingi. Ferdinand awara ngangu kobela ti angine. Na pekoni so ala luti na gigi na yâ ti dê a ninga na a hiri ala awe, a gue na lo na da-nganga. Azo ti kobela so fièvre ti ala asi degré 40 wala ahon so angbâ. Me a hunda na Ferdinand ti ngbâ pëpe, ngbanga ti so ti lo ayeke lani gi na degré 39 senge! A tene na lo ti kiri ti sala kua. Ye oko, amba ti lo azo ti kanga ni so ayeke na nzobe amû maboko na lo ngoi na ngoi na hondengo lo teti ngoi kete na mbeni place so ayeke wâ. Tongana ndowa aga a mû maboko na lo. Nga, tongana ambeni ita awara lani akete kobe so a tokua na ala, ala kangbi ni na amba ti ala, tongaso Ferdinand awara ngangu mbeni.
Kozo ti tene a kanga koli ti mbi, fango tënë ayeke lani fini ti lo, nga na yâ ti kando ni lo ngbâ ti fa tënë ti mabe ti lo. Fani mingi, akota zo ti kando ni akasa lo na ndo yanga ti bongo ti violet ti lo so afa atene lo yeke mbeni zo ti kanga so ayeke Témoin. Me Ferdinand abâ lani atënë so tongana lege so azi na lo ti to nda ti lisoro na ala. Kozoni, ndo ti fango tënë ti aita ni angbâ gi na ada so a zia aTémoin dä. Na aita ayeke hunda lani tele ti ala: “Tongana nyen e lingbi ti ndu azo ti kanga mingi?” Sân ti tene ala hinga ye dä, akota zo ti kando aleke kpale ni. Tongana nyen?
Aita awara lani lege ti honde ambeni mbeti na ndo Bible nga na abible 12. Mbeni lâ, awabatango ndo ni awara ambeni mbeti, me ala hinga pëpe zo so ambeti ni ayeke ti lo. Tongaso, akota zo ti kando ni amû yanga ti buba yâ ti mango tele ti aTémoin. Ti se aita ni, a zia lani ala kue na yâ ti ada so azo ti kanga ni ayeke aTémoin pëpe. Na ndo ni, a lingbi aita aduti na tele ti ala so ayeke aTémoin pëpe na ngoi ti tengo kobe. Me ye so ala zia na sese aga mbeni ye ti deba nzoni. Fadeso aita alingbi ti sala ye so ala ye lani ti sala kozoni: ti fa tënë na mingi ti azo ti kanga ni tongana lege ayeke dä.
Batango amolenge-wali use mbi oko
Na yâ ngoi ni, mbi na amolenge-wali ti mbi use e ngbâ lani na Rotterdam. Ngoi ti dê ti ngu 1943 ti si na 1944 ayeke lani tâ ngangu mingi. Na peko ti da ti e, ambeni nene ngombe ti aturugu ti Zamani ti pikango na alapara ayeke dä. Na devant ti e, a yeke lani ndo ti lutingo ti abateau (Waal Harbor), kozo ndo so aturugu ti akodoro nde nde so abungbi ti tiri na Zamani ayeke bi alê ti ngombe ti ala dä. A yeke tâ nzoni place ti honde tele dä pëpe. Nga, warango kobe ayeke lani ngangu. Me mingi ahon ti kozo, e manda lani ti zia bê ti e kue na Jéhovah.—aProverbe 3:5, 6.
Esther so ayeke lani na ngu miombe amû maboko na kete sewa ti e na kpongo molongo na place ti kangbingo kobe. Ye oko, fani mingi tongana tour ti lo aga ti mû kobe ni, ye oko angbâ pëpe. Mbeni lâ, na guengo ti lo ti gi kobe, lo tï na popo ti anene lê ti ngombe so alapara ayeke bi. Li ti mbi akpe kue na mango sungbango ti alê ti ngombe ni; me fade fade gingo bê ti mbi azia place na toto ti ngia tongana lo kiri nzoni na mbeni kete ye ti tengo ni na maboko ti lo. Kozo tënë ti mbi ayeke lani: “Nyen la asi so?” Na mbito pëpe, lo tene: “Na ngoi so anene lê ti ngombe ni atï, mbi sala gi ye so Babâ atene lani na mbi ti sala: ‘Tï na mo lango na sese, londo pëpe, na sambela.’ Na mbi sala ni!”
Teti so salango tënë ti mbi ayeke ti azo ti Zamani, a yeke lani nzoni ti tene Esther si asala gara. Me lê ti aturugu ti Zamani abâ ni, na ala to nda ti hunda atënë na Esther. Me lo fa nda ti ye ni oko pëpe. Na kodoro, mbi fa ye na Esther na ndo Bible, na ngbanga ti so lo lingbi lani ti gue na ekole pëpe, mbi fa na lo ti diko na ti sû mbeti nga na ambeni kode nde.
Esther amû nga maboko na mbi na yâ fango tënë. Kozo ti tene mbi sigigi ti gue ti manda na mbeni zo, Esther ahon kozoni na mbi ti bâ wala mbeni zo ayeke gi ti bâ e pëpe. Lo yeke bâ nga wala aye so e mä tele dä na mbeni zo so amanda Bible ayeke na place ni. Na tapande, zo so mbi yeke gue ti bâ lo ayeke leke na azia mbeni sembe ti fleur na yanga ti fenêtre ti mû lege na mbi ti hinga so mbi lingbi ti ga. Na salango étude ni, Esther angbâ na gigi ti bâ wala mbeni ye ti kpale ayeke dä na ngoi so lo yeke pusu puse so Ruth ayeke na yâ ni na ndo ti lege.
Na Sachsenhausen
Ye ayeke lani tongana nyen teti Ferdinand? Na septembre ngu 1944, a gbu lo na amba ti lo ti tambela juska na ndo so train ayeke dä, ndo so kâ a pete agroupe nde nde ti azo ti kanga 80 na yâ ti mbeni train ti kungba so angbâ ti ku. Mbage oko oko ti train ni ayeke na seau oko teti kabine nga seau oko teti ngu ti nyongo. Voyage ni aninga lâ ota na bï ota, na zo kue alingbi gi ti luti na nduzu! Pupu alï nzoni oko pëpe. Place ti tene pupu alï dä na tele ti train ni ayeke dä pëpe, gi akete kete dû mbage na mbage awe. Ndowa, nzara, nzara ti ngu nga na fungo ti ndo ni: zo alingbi ti fa pekoni pëpe.
Train ni ague aluti na yâ kando ti pasi ti Sachsenhausen. A zi na tele ti azo ti kanga ni kue ye kue so ala yeke na ni: me a mû pëpe akete bible 12 so aTémoin ayeke na ni na ngoi ti voyage ni!
A tokua Ferdinand na ambeni ita miombe na yâ kando ti Rathenow, so ayeke na gbe ti komandema ti Sachsenhausen, ti leke aye ti bira. Atâa so fani mingi a tene na ala na ngangu so fade a yeke fâ ala, aita ni ake ti sala mara ti kua ni so. Ti mû maboko na zo oko oko ti ngbâ ti gbu ngangu, na ndapelele ala diko mbeni versê, tongana Psaume 18:3, tongaso ala lingbi ti gbu li na ndo ni na yâ lango ni. Ye so amû lani maboko na ala ti gbu li na ndo aye ti yingo.
Na nda ni, toto ti anene ngombe afa so aturugu ti aRusse nga na ti akodoro so abungbi oko ti sala bira na Zamani ayeke pusu ndulu ndulu. A-Russe la asi kozoni na kando ni, ndo so kâ Ferdinand na afon lo ayeke dä. Ala mû na ala ye ti tengo ni na ala tene na ala ti sigigi na yâ ti kando ni. Na nda ti nze ti avril ngu 1945, aturugu ti Russie azi lege na ala ti kiri na kodoro.
Na nda ni e duti sewa oko
Na lango 15 ti juin, Ferdinand asi na Pays-Bas. Aita ti Groningue ayamba lo na wâ. Fade fade, lo mä so e ngbâ na fini, na e lango na mbeni ndo na yâ ti kodoro ni, na e mä so lo kiri awe. Kungo singo ti lo akpa lani mbeni ye so aninga angu mingi. Me na nda ni, mbeni lâ kete Ruth adekongo: “Mama, bâ mbeni zo ayeke na yanga-da!” A yeke lani koli ti mbi na babâ ti ala so e ndoye mingi!
Kpale ayeke mingi so a hunda ti leke ni kozo ti tene sewa ti e akiri atambela nzoni. Da ti lango ayeke pëpe, nga kota kpale ni ayeke ti kiri ti wara mbeti so alingbi ti mû lege na e ti ngbâ na Pays-Bas. Teti so e yeke azo ti Zamani, akota zo ti kodoro ni aye tënë ti e pëpe. Na nda ni, e wara aye ni kue na e londo ti sala ye so e yeke na nzara ni mingi: ti voro Jéhovah tongana sewa oko.
‘Mbi zia bê ti mbi na Jéhovah’
Angu mingi na pekoni, tongana mbi na Ferdinand e wara ambeni kamarade ti e so legeoko na e ahon na yâ aye ti ngangu so, e dabe ti e na fango lege ti ndoye so Jéhovah amû lani na e na yâ angoi ti ngangu so (Psaume 7:2). E yeke na ngia so na yâ angu mingi, Jéhovah amû na e lege ti mû mbage mingi na yâ maïngo aye ti Royaume. Fani mingi, e yeke tene so tâ ngia si e yeke na ni ti mû ândö lâ ti pendere ti e na yâ kusala ti nzoni-kue ti Jéhovah!—Zo-ti-fa-tene 12:3.
Na peko ti salango ngangu ti aNazi, mbi na Ferdinand e sala na Jéhovah legeoko teti ngu 50 na ndo ni kozoni si lo kui na lango 20 ti décembre ngu 1995. Na yâ ngoi kete, fade mbi yeke wara ngu 98. Lâ oko oko, mbi kiri singila na Jéhovah so amolenge ti e amû maboko na e ngangu mingi na yâ akpale ti angu so kue, na so mbi ngbâ ti sala ye kue so mbi lingbi ti sala na yâ kusala ti lo teti gloire ti iri ti lo. Mbi kiri singila mingi teti ye kue so Jéhovah asala na mbi, na nzara ti bê ti mbi ayeke ti ngbâ ti sala ye alingbi na tënë so: “Mbi zia bê ti mbi na [Jéhovah, NW ].”—Psaume 31:7.
[Foto na lembeti 19]
Mbi na Ferdinand, na octobre ngu 1932
[Foto na lembeti 19]
Bateau ti fango na tënë “Almina” na azo ti yâ ni
[Foto na lembeti 22]
Mbi na Ferdinand nga na amolenge ni