Andeko ti Nzapa na ndo “azoa ti Tonga”

Na ngu 1932, mbeni bateau ayô ambeni le-kobe ti ngele ngangu ti gue na ni na Tonga. Wakpengo na bateau ni amû na Charles Vete brochure “Où sont les morts?” Charles ahinga biani na bê ti lo so lo wara tâ tënë awe. Ngoi kete na pekoni, kota ndokua ti aTémoin ti Jéhovah ayeda na hundango ndo ti Charles ti kiri peko ti brochure ni na yanga ti kodoro ti lo. Tongana a hunzi awe, a tokua na lo abrochure 1 000 so a pete ni na yanga ti kodoro ti lo na lo londo ti kangbi ni na azo. A yeke tongaso si a to nda ti kangbi alê ti tâ tënë na ndo Royaume ti Jéhovah na kodoro ti Tonga.

MO LINGBI ti bâ kodoro ti Tonga na ndo carte ti Kota Ngu-ingo ti Pacifique ti Mbongo. Kota zoa ni, Tongatapu, ayeke ndulu na kilomètre 2 000 na mbage ti banga-to ti Auckland (Nouvelle-Zélande). Kodoro ti Tonga ayeke mbeni bungbi ti azoa 171 so na popo ni 45 ayeke so azo asala kodoro na ndo ni. A sala ngu ngbangbo ota tongaso James Cook, mbeni zo ti Grande-Bretagne so azo mingi ahinga lo tongana wagingo nda ti aye si azia iri ti azoa so aduti yongoro na tanga ti akodoro kue, “Azoa ti salango songo.”

Wungo ti awakodoro ni kue ayeke ndulu na 106 000. A yeke bungbi ota ti azoa si aga kodoro ti Tonga. Akota ni ayeke Tongatapu, Ha’apai na Vava’u. Na popo ti akongregation oku ti ndo ni, ota ayeke na Tongatapu, ndo so azo mingi alango dä, mbeni oko ayeke na Ha’apai na oku ni ayeke na Vava’u. Ti mû maboko na azo ti ga ndeko ti Nzapa, aTémoin ti Jéhovah aleke ndulu na Nuku’alofa so ayeke li-kodoro ni, mbeni da ti amissionnaire nga mbeni biröo ti kiringo na peko ti ambeti na yanga ti kodoro ni.​—Esaïe 41:8.

Ti londo na ngu 1930, azo mingi ti ndo ni ahinga Charles Vete tongana Témoin ti Jéhovah, atâa so lo de ti wara batême pëpe juska na ngu 1964. Ambeni zo abungbi oko na lo na yâ ti kusala ti fango tënë so. Na ngu 1966 a sala mbeni Da ti Royaume so alingbi ti yamba wungo ti azo 30. Nga, mbeni kongregation so ayeke na awakua ti Royaume 20 abâ gigi na Nuku’alofa na 1970.

Ngbele ye na ngoi ni so, a lingbi ti bâ polele gango tâ tënë ti atënë ti prophète Esaïe na ndo azoa ti Tonga: “Zia ala mû gloire na L’Eternel, na zia ala sepela Lo kâ na yâ azoa.” (Esaïe 42:12). Kua ti Royaume angbâ ti maï na a yeke mû maboko na azo mingi ti duti na mbeni songo na Jéhovah. Na ngoi ti assemblée ti district so a sala ni na Nuku’alofa na 2003, a wara mbeni kota wungo ti azo 407 so aga na bungbi ni, nga azo 5 awara batême. Azo 621 so aga na Mémorial ti 2004 afa so mbeni beku ti guengo na li ni ayeke dä.

Azo ni kâ ayeke na akungba ti da mingi pëpe

Ye oko, na ando so ayo na li-kodoro ni, a yeke bâ mbeni kota bezoin ti awafango tënë ti Royaume. Na tapande, azo 8 500 so alango na ndo azoa 16 ti Ha’apai so azo asala kodoro dä ayeke na bezoin ti mä tâ tënë ti Bible. Ha’apai ayeke tâ mbeni ndo so ayeke na azoa so ayeke kpangbala kete na akeke ti mburu asi singo dä nga ambutu ti yanga ti ngu ni ayeke vulu. Lê ti kota ngu ti ingo ni avulu mingi na a sala si zo alingbi ti bâ ndo na gbe ni ahon mètre 30. A yeke mbeni ye ti dongo bê ti tï ngu na popo ti atênë nga na popo ti apendere susu ndenge na ndenge. Mingi ti akete kodoro ni akono pëpe. Na atâa so ada ti kodoro ni ayeke gi asenge da, a leke ni ti tene a luti ngangu na gbele akota pupu ti ngu.

Azo ayeke wara gbede nga na kobe ti tengo ni na lege ti akeke ti marron nga na ti mango. Lâ oko oko ti wara kobe na ti tö ni ayeke mû ngoi ti zo mingi. Na tele ti nyama ti cochon, azo ti zoa ni aye mingi akobe so alondo na kota ngu ti ingo. Asewa ayeke lu na yâ ti ajardin ti ala aye tongana babolo wala kpangaba nga na akugbe-kasa. Akeke tongana orange, citron na pamplemousse ayeke sigigi ti bê ti ala na yâ ti ngonda; akeke ti coco nga na ti bule asi singo. Ababâ na mama angbâ lakue ti fa na amolenge ti ala ti hinga aporo ti keke, akugbe ni nga na agunda ni so ayeke mû ni ti kaï na kobela.

Ti tâ tënë ni, ye so ayeke nzoni mingi na Ha’apai ayeke so azo ti kodoro ni aye ti sala songo mingi na ala yeke kpô alingbi na ndo so ala duti dä. Azo ti kodoro ni ahinga ti duti na aye mingi pëpe. Mingi ti awali ti kodoro ni abi tele ti ala na yâ ti akusala ti maboko tongana kpongo asakpa, abongo so asala ni na poro ti keke nga na akonza. Na ngoi so ala yeke duti na gbe ti akeke ti sala akua ti ala, awali ti kodoro ti Tonga ayeke sala lisoro na popo ti ala, ala yeke he abia na ala yeke he ngia; fani mingi, akete molenge nga na abébé ayeke sala ngia wala ayeke lango ndulu na tele ti ala. Mingi ni, na ngoi so ngu ti ingo ni akiri na gbe ni, a yeke awali si ayeke gbu asusu nga ayeke ro ambeni kobe ti tengo ni so a yeke wara ni na yanga ti kota ngu ti ingo.

Mingi ti akoli ti kodoro ni ayeke mû ngoi ti ala ti sala kua ti lekengo jardin, ti bingo yango, ti lekengo astatue, angö nga na agbanda ti gingo na asusu so asuru. Akoli, awali nga na amolenge ayeke mû ngö so a kanga ye na li ni ti sala akete voyage na popo ti azoa ni ti gue ti bâ afami, ti gue na hôpital nga ti kä wala ti vo aye.

Nzo tënë asi même na ando so ayo mingi

A yeke na yâ ti pendere ndo so si amissionnaire use nga na apionnier use asi na ngoi ti Mémorial ti ngu 2002. Ambeni lege azi lani kozo awe ti tingbi ngoi na ngoi na azo ti kodoro ti Ha’apai, na ngoi ni so ala wara abuku so aTémoin ti Jéhovah asigigi na ni, même ambeni ayeke manda Bible na aTémoin.

Aita osio so ague kâ ti sala vizite azia na gbele ala aye ota ti sala. Kozo ye ni ayeke ti kangbi ambeti ti Nzapa, use ni ti to nda ti manda Bible na azo nga na ota ni ti tisa ala so asala nzara ti tënë ni ti ga na matanga ti Mémorial. Ala wara lege ti sala aye ota so kue. Azo 97 ayeda na tisango ndo ni na ala ga na Mémorial ti kui ti Christ. Atâa so ngu apika ngangu mingi na so akota pupu aya, ambeni asala voyage ni na angö so li ni ayeke senge. Ndali ti so ngoi ni ayeke nzoni pëpe, na bï ni so mingi ti azo ni angbâ alango na ndo so a sala Mémorial ni dä, na ala kiri na da ti ala na ndade ni.

Wamungo diskur ti Mémorial ni ayeke nga na aye mingi ti sala. Missionnaire so amû lani diskur ni atene: “Mbi lingbi ti tene na mo pëpe na lege wa a yeke ye ti dongo bê ti mû diskur ti Mémorial use na ayanga nde nde. Mo mveni mo lingbi ti bâ tongana nyen mbi gi bê ti mbi lani mingi. Biani, sambela ayeke lani mbeni kota ye! Mbi dabe mbi na ambeni tënë so mbi girisa so mbi hinga ni kozo.”

Ye ti peko ti mungo maboko na azo so asala nzara ti tâ tënë na azoa ti Ha’apai ayeke so akoli use nga na awali ti ala so ayeke ti kodoro ni awara batême. Ti oko ti akoli ni, lo to nda ti diko ambeti ti aTémoin na ngoi so a yeke fa ye na lo ti ga mbeni pasteur na yâ ti Église ti kodoro ni.

Atâa so lo yeke wanzinga, tongana a di iri ti lo na wali ti lo na ngoi ti mbeni bungbi so a yeke sala ni na yâ ti ngu oko oko ti ro nginza teti kusala ti église ni, koli so na wali ti lo ayeke bi lakue mbeni kota wungo ti nginza. Mbeni Témoin so asala vizite kozoni na ndo zoa ni ahunda na koli ni ti zi Bible ti lo na ti diko 1 Timothée 5:8. Bazengele Paul atene: “Me tongana mbeni zo abata azo ti lo pëpe, na a hon so, tongana lo bata azo ti da ti lo mveni pëpe, lo bele tënë ti mabe awe, na sioni ti lo ahon sioni ti zo so amä na bê pëpe.” Kpengba-ndia ti Bible so agbu tâ bê ti koli ni. Lo bâ so na mungo gbâ ti nginza so église ni ahunda, lo yeke mû pëpe na azo ti sewa ti lo ye so amanke ala. A si na ngoi ti rongo nginza ni ti ngu ti peko, atâa so lo yeke na nginza ni na bozo ti lo, lo lingbi pëpe ti girisa tënë ti 1 Timothée 5:8. Tongana a di iri ti lo, na mbito pëpe lo tene na prêtre ni so ye so a lingbi lo zia ni na kozo ndo ayeke aye so atia sewa ti lo. Ye ti pekoni ayeke so na gbele azo kue a-ancien ti église ni asuku nga azia kamene na lê ti koli ni na wali ti lo.

Na pekoni so ala manda Bible na aTémoin ti Jéhovah, koli so na wali ti lo nga aga aTémoin ti Jéhovah. Koli ni atene: “Tâ tënë ti Bible agbian fini ti mbi. Mbi yeke sala pasi nga na ngangu na sewa ti mbi mbeni pëpe. Mbi yeke nyon sämba ahon ndo ni mbeni pëpe. Azo ti kete kodoro so mbi yeke dä alingbi ti bâ gbiango ye so tâ tënë asala ni na yâ fini ti mbi. Mbi yeke na beku so ala yeke ndoye ande tâ tënë tongana ti so mbi sala.”

A sala kusala na Quest ti gi na azo

Anze ahon kete na peko ti Mémorial ti ngu 2002, mbeni bateau ni nde amû mbeni kungba ti ngele ngangu ti gue na ni na Ha’apai so ayo mingi. A yeke mbeni bateau so ayo mètre 18 na so a di iri ni Quest. Bateau ni alondo na Nouvelle-Zélande ti gue na popo ti azoa ti Tonga. Na yâ ti bateau ni a yeke wara Gary na Hetty na molenge ti ala ti wali Katie. Aita ti koli na ti wali gumbaya so kodoro ti ala ayeke Tonga na amissionnaire use asala legeoko na ala avoyage use. Na ndara, aTémoin ti kodoro ni amû maboko na bateau ni ti sala voyage ni nzoni, na ngoi na ngoi ala yeke hon na yâ ambeni ndo so akota tênë ayeke na gbe ti ngu ni. Me, ala fono ti sala ngia pëpe. Azo so ayeke na yâ ti bateau ni ayeke gue kâ na kodoro ni ti fa tâ tënë ti Bible na azo. Ala hon na yâ ti mbeni kota ngu ti ingo ti sala vizite na azoa 14. A de a fa lâ oko pëpe nzo tënë ti Royaume na ndo ambeni zoa ni so.

Salango ye ti azo na gbele fango tënë ni ayeke tongana nyen? Mingi ni, awafango tënë so aga na bateau ayeke tingbi na azo so ayeke gi na nzara ti hinga mbeni ye, so ayamba ala na wâ nga so ayeke fa na mbage ti ala bibe ti yambango agene so azo ti zoa ni ayeke sala ni lakue. Tongana azo ti azoa ni agbu nda ti vizite ni awe ala kiri singila na e mingi. A-Témoin so aga ti fa tënë abâ so azo ti zoa ni ayekia Tënë ti Nzapa na ala hinga so ye ti yingo amanke ala.​—Matthieu 5:3.

Fani mingi, agene ni ayeke duti na gbe ti akeke so a yeke wara ka ni na ando so ndowa na ngu ayeke dä mingi na azo mingi angoro ala ti hunda atënë na ndo Bible. Tongana ndo avuko awe, tanga ti alisoro ti Bible ni ayeke kporo na yanga-da. Azo ti mbeni zoa ni ahunda mingi na aTémoin so aye ti hon: “Ala gue pëpe! Tongana ala gue, zo wa ayeke kiri ande tënë na ahundango tënë ti e?” Mbeni Témoin ni atene: “A yeke biani ngangu ti zia na peko ti e gbâ ti azo mingi so ayeke tongana angasangbaga so ayeke na nzara ti tâ tënë. A lu lê ti tâ tënë mingi awe.” Na ngoi so bateau ni asi na mbeni zoa ni, aTémoin ni abâ so azo ti ndo ni kue ayü bongo ti mua. A yeke wali ti kota zo ti kodoro ni si akui. Koli ni akiri singila na aita ni teti so ala ga na mbeni tokua so alondo na yâ ti Bible na so adë bê ti zo.

A yeke ngangu ti si na ambeni zoa ni. Hetty atene: “Mbeni zoa ni ayeke gi mbeni hoto so asigigi na yâ ti ngu ti ingo na ayo na nduzu mingi, tongaso mbeni nzoni ndo ti tene bateau aluti dä ayeke pëpe. Tongaso e lingbi ti si ndulu na tele ni gi na lege ti mbeni kete ngö ti e. Kozoni, a lingbi e bi abozo ti e na maboko ti azo ti nzobe so ayeke na yanga ti ngu ni. Na pekoni, tongana ngu ni asuku na amû ngö ni na nduzu ti lingbi na yanga ti sese ni, a lingbi e huru hio kozoni si ngö ni akiri na gbe ni.”

Ye oko, ti ambeni ita dutingo na yâ bateau ni asala si ala tï kobela. Na pekoni so lo kpe na bateau teti yenga use, wakpengo na bateau ni na bango lege ti kiringo na kota zoa ti Tongatapu, lo tene: “A yeke hunda ngbonga 18 ti tene e si kâ. E lingbi ti sala ni kue gi na ngoi oko pëpe ndali ti ala so tele ti ala aso. E yeke na ngia ti kiri na yanga-da me na mbage e yeke na vundu mingi ti zia na peko ti e azo mingi so amä fadeso tokua ti Royaume awe. E zia ala na maboko ti Jéhovah so na lege ti yingo vulu nga na a-ange ti lo ayeke mû maboko na ala ti tene ala maï na lege ti yingo.”

Nzoni beku ti kekereke teti azoa ni

Ndulu na nze omene na peko ti kiringo ti Quest, a tokua apionnier spécial use, Étienne na Malachie, ti fa tënë na azoa ti Ha’apai. Kâ ala tingbi tele na akoli use na awali ti ala so awara batême ade ti ninga pëpe ti manda Bible na azo. A yeke sala fadeso apendere lisoro na ndo ti akota tënë ti mabe na azo na awafango tënë ni asala kusala nzoni na Bible.

Na 1 décembre 2003, mbeni kongregation abâ gigi na Ha’apai, so ti tene oku ni na yâ azoa ti Tonga. A yeke wara akete molenge mingi na popo ti azo so aga na bungbi ni. Amolenge ni amanda ti dengi mê. Ala yeke duti kpô na ala yeke na nzara ti mû mbage ti ala na kiringo tënë na ahundango tënë so a sala ni na ngoi ti bungbi ni. Surveillant ti circonscription ni atene so “hingango ye ti amolenge ni na ndo buku Mbeti ti atene ti Bible afa na gigi so ababâ na mama ti ala amû na nene ni mingi kungba ti yôro tâ tënë ti Bible na yâ bê ti amolenge ti ala.” Biani, beku ti kekereke ayeke dä teti azoa so ti kono kongo le-kobe ni na même ti wara ambeni fini ndeko ti Jéhovah mingi.

A hon laso ngu 70 awe so Charles Vete akiri peko ti brochure Où sont les morts? na yanga ti kodoro ti lo, Tongan, na lo lingbi ti hinga pëpe lege so lengo ti Royaume ni ayeke maï na yâ bê ti azo ti kodoro ti lo. Tongo nda ti ye ni ayeke lani kota pëpe, me Jéhovah angbâ ti hiri deba nzoni na ndo kusala ti fango tënë so na a mû ndo kue na mbage ti sese ti e so ayo. Laso, a lingbi ti tene biani so Tonga ayeke na popo ti azoa so aduti na ayongoro ndo na so ayeke bi bê ti ala na Jéhovah (Psaume 97:1; Esaïe 51:5). Azoa so ayeke fadeso kodoro ti mingi ti andeko ti Jéhovah.

[Foto na lembeti 8]

Charles Vete, na 1983

[Foto na lembeti 9]

Lekengo abongo na poro ti keke

[Foto na lembeti 10]

A sala kua na “Quest” ti kangbi nzo tënë na azoa ti Tonga

[Foto na lembeti 11]

Awakiringo peko ti mbeti na Nukuʹalofa

[Lingu ti foto na lembeti 9]

Lekengo abongo na poro ti keke: © Jack Fields/CORBIS; foto so ayeke na pekoni na lembeti 8 na 9, afa gingo susu: © Fred J. Eckert