Mbaï ti fini

E mû kpengba desizion teti yanga-ti-komande ti Nzapa

ATËNË TI MICHAL ŽOBRÁK

Na peko ti so a zia gi mbi oko na yâ ti mbeni sululu teti nze oko, na ngangu a sigigi na mbi ti gue na mbi na mbeni zo so ahunda gbâ ti tënë na mbi. A ninga pëpe, lo sala ngonzo na lo dekongo na kota go: “I yeke awakala; awakala ti Amerika!” Ye nyen amû na lo ngonzo? Lo londo gi fade fade ti hunda mbi ti hinga so mbi yeke sala Nzapa wa. Na mbi kiri tënë na lo mbi tene: “Mbi yeke Témoin ti Jéhovah.”

YE SO asi ahon laso ngu 50 awe. Na ngoi ni so, kodoro ni ayeke na gbe ti komandema ti aCommuniste. Ye oko, ngoi mingi kozoni na ye so, e wara kota kangango lege na kusala ti e ti fango tënë.

E hinga tâ sioni ti bira

Mbi yeke lani na ngu miombe tongana Kozo Bira so Amû Sese Kue ato nda ni na 1914. Na ngoi ni so, kete kodoro ti Zálužice, so mbi yeke dä, ayeke lani na gbe ti komandema ti Kodoro-Togbia ti Autriche na Hongrie. Bira ni abuba gi pëpe sese kue me asala si mbi so mbi yeke kete molenge, mbi yô kungba so alingbi fade gi na akota zo. Babâ ti mbi so ayeke lani turugu akui ti lo tâ gi na tongo nda ti bira ni. Tongaso lo zia mbi, mama ti mbi nga na angambe ti mbi ti wali use na yâ ti mbeni kota nzinga. Teti so gi mbi oko si mbi yeke kota molenge-koli ti yâ ti sewa ni, fade fade mbi bâ so a lingbi mbi yô gbâ ti akungba ti kete ndo ti fango yaka ti e so ayeke na tele ti da. Tongana mbi de molenge, mbi ye tënë ti Nzapa mingi. Pasteur ti Église ti Jean Calvin ayeke hunda même na mbi ti mû place ti lo ti fa ye na amba ti mbi élève na ngoi so lo yeke dä pëpe.

Na 1918, Kozo Bira so Amû Sese Kue ahunzi, na bê ti e adë. Kodoro-Togbia ti Autriche na Hongrie atï, na e ga azo so ayeke na gbe ti kodoro ti Tchécoslovaquie. Gi kete na pekoni mingi ti azo ti kodoro ti e so akpe lani na ague ti sala kodoro na Amerika akiri. Mo yeke wara na popo ti azo so akiri lani Michal Petrík, so lo si na kete kodoro ti e na ngu 1922. Na ngoi so lo yeke sala lani vizite na mbeni sewa so alango ndulu na tele ti da ti e, a tisa mbi nga na mama ti mbi ti gue dä.

Komandema ti Nzapa aga tâ ye na lê ti e

Michal ayeke lani mbeni Wamandango Bible (iri so a hinga lani na aTémoin ti Jéhovah na ngoi ni so). Fango ye ti lo na ndo ti ambeni tënë ti Bible agbu bê ti mbi. Na popo ti atënë ni so, lo so agbu bê ti mbi mingi ahon atanga ni kue ayeke tënë ti gango ti Royaume ti Jéhovah (Daniel 2:44). Tongana lo tene so na dimanche ti peko, a yeke sala mbeni bungbi na yâ kete kodoro ti Záhor, mbi leke na bê ti mbi ti gue dä. Mbi londo na yanga-da na ngbonga osio ti ndapelele na mbi tambela na gere ndulu na kilomètre miombe ti si na ndo ti koya ti mbi, ti hunda lo ti mû na mbi vélo ti lo. Na pekoni so mbi zia pupu na yâ ti roue ni, mbi kpe na vélo ni kilomètre 24 ti si na Záhor. Mbi hinga pëpe ndo so a yeke sala bungbi ni dä, tongaso mbi tambela yeke yeke na ndo mbeni oko ti alege ti kodoro ni. Na nda ni, mbi mä mbeni bia ti Royaume so azo ayeke he ni na yâ ti mbeni da. Bê ti mbi anzere mingi. Mbi lï na yâ ti da ni na mbi fa ngbanga ti nyen mbi ga na ndo so. A tisa mbi ti nyon kawa legeoko na sewa ni, na pekoni mbi na ala e gue na bungbi ni. Atâa so ti kiri na yanga-da a lingbi mbi sala kilomètre 32 na gere nga na vélo, mbi nze oko pëpe.​—Esaïe 40:31.

Bê ti mbi anzere ndali ti anzoni fango nda ti atënë ti Bible so aTémoin ti Jéhovah ayeke fa ni. Beku ti wara mbeni fini so ayeke na ngia na gbe ti yanga-ti-komande ti Nzapa andu tâ bê ti mbi (Psaume 104:28). Mbi na mama ti mbi e mû desizion ti sû mbeni lettre ti fa so e yeke sigigi na yâ ti église ti e. Ye so e sala aga na kota wusuwusu na yâ ti kodoro ni. Teti mbeni ngoi, ambeni zo ti kodoro ni aye même ti zi yanga na e pëpe; ye oko, e yeke na mbeni nzoni songo na gbâ ti aTémoin ti kodoro ni (Matthieu 5:11, 12). A ninga pëpe na pekoni, mbi mû batême na yâ ti bale so a di iri ni Uh.

Fango tënë amû kozo ndo na yâ fini ti e

E yeke mû alege kue so azi na e ti fa tënë ti Royaume ti Jéhovah (Matthieu 24:14). E zia lê ti e mbilimbili na ndo ti mbeni nzoni kapa ti fango tënë na alango ti dimanche. Mingi ni, azo ayeke zingo hio mingi; tongaso e lingbi ti komanse ti fa tënë hio na ndapelele. Na oko lango ni, a leke mbeni kapa ti mungo diskur. Awamungo diskur ni ayeke diko pëpe peko ti atënë ni dikongo na ndo ti mbeni mbeti. Me, ala yeke bâ na nene ni wungo ti azo so tënë ni anzere na ala, église wa ala londo dä nga atënë wa si agbu bê ti ala.

Atâ tënë ti Bible so e yeke fa ni azi lê ti gbâ ti azo ti bê ti mbilimbili. Gi kete na pekoni so mbi wara batême, mbi yeke fa lani tënë na yâ ti kete kodoro ti Trhovište. Na yanga ti mbeni da, mbi fa tënë na mbeni wali so ayeke na nzobe mingi na so ayeke ndulu ti sala kamarade, Yapakara Zuzana Moskal. Lo na sewa ti lo kue ayeke sala Église ti Jean Calvin. Atâa so lo hinga Bible mingi, lo yeke na ambeni hundango tënë mingi so lo de ti wara akiringo tënë ni pëpe. E sala mbeni lisoro so amû ngbonga oko na mbi zia na lo buku La Harpe de Dieu.a

Gi fade fade, sewa ti Moskal azia na yâ ti kapa ti ala ti dikongo Bible lakue kapa ti dikongo buku La Harpe de Dieu. Ambeni asewa so alango na yâ ti kete kodoro so afa na gigi nzara ti tâ tënë na ala to nda ti ga na abungbi ti e. Pasteur ti ala ti Église ti Jean Calvin ni agboto mê ti ala ngangu ti si na tele ti e pëpe na nga ti diko pëpe ambeti ti e. Tongaso, ambeni na popo ti ala so tâ tënë ti Bible agbu bê ti ala ahunda na pasteur ni ti ga na bungbi ti e na ngoi ti mbeni salango lisoro na ti fa polele na azo kue so ambeni fango ye ti e ayeke tâ tënë pëpe.

Pasteur ni aga, me lo lingbi pëpe ti fa mbeni versê oko na yâ Bible so ayeda na peko ti afango ye ti lo. Tongaso ti zi kamene na lê ti lo, lo tene: “E lingbi ti mä na bê pëpe na atënë kue so ayeke na yâ ti Bible. A yeke azo si asû ni nga zo alingbi ti fa nda ti atënë ti Bible na alege nde nde.” Tënë ti lo so asala si azo mingi agbian lege ti ala. Ambeni atene na pasteur ni so tongana lo yeda so Bible ayeke Tënë ti Nzapa pëpe, ala lingbi ti gue ti mä afango tënë ti lo na église ni mbeni pëpe. Ni la, ala sigigi na yâ ti Église ti Jean Calvin. Ambeni zo ti kete kodoro ni so wungo ti ala ayeke 30 tongaso amû mbage ti tâ tënë ti Bible.

Fango nzo tënë ti Royaume aga mbeni kota mbage ti fini ti e; tongaso, na ngoi so mbi yeke gi lani mbeni wali ti sala mariage na lo, mbi ye biani ti wara mbeni wali so ayeke na yâ ti mbeni sewa so akpengba na lege ti yingo. Mbeni oko ti afon mbi na yâ kusala ti fango tënë ayeke lani Ján Petruška so amanda ti lo tâ tënë na Amerika. Lo yeke na mbeni molenge-wali so iri ti lo ayeke Maria. Legeoko tongana babâ ti lo, Maria ayeke ndulu ti fa tënë na azo kue, ni la, salango ye ti lo so agbu bê ti mbi. Na 1936 mbi na lo e sala mariage. Maria aga mbeni kamarade ti mbi so ayeke be-ta-zo teti ngu 50, juska na lâ ti kuâ ti lo na 1986. Na 1938, e dü Eduard, oko molenge ti e. Me na oko ngoi ni so, a bâ so mbeni bira ayeke ndulu ti tï na akodoro ti Poto. Bira so ayeke sala ande nyen na ndo ti kusala ti e ti fango tënë?

A tara dutingo ti e nde tongana Chrétien

Na ngoi so Use Bira so Amû Sese Kue ato nda ni, Slovaquie so aga ti lo mbeni kodoro nde ayeke na gbe ti ngangu ti aNazi. Ye oko, ngorogbia ni asala pëpe mbeni mbilimbili ye ti kanga lege na kusala ti aTémoin ti Jéhovah. Biani, e yeke sala kusala ti fango tënë na gbe-mingo, na ngorogbia ni ahunda ti bâ yâ ti ambeti ti e kozoni. Na tongana lo bâ so tënë ni anzere na lo pëpe, lo lingbi ti gbanzi ni wala ti zi mbage ni. Ye oko, na ndara e ngbâ ti sala kusala ti e ti fango tënë.​—Matthieu 10:16.

Na ngoi so bira ni aza wâ, a hunda na mbi ti sala kua ti turugu atâa so ngu ti mbi ahon 35 awe. Ngbanga ti dutingo nde ti mbi tongana Chrétien, mbi ke ti mû tele ti mbi na yâ bira ni (Esaïe 2:2-4). Ye ti nzoni ni ayeke so, kozoni si azo ti komande ni amû desizion ti bâ ye so alingbi ti sala na mbi, a mû yanga ti zi na kanga azo kue so ngu ti ala ayeke legeoko na ti mbi.

E bâ so a yeke ngangu mingi na aita ti e so ayeke na yâ ti agbata ti wara aye so ala yeke na bezoin ni teti fini ti ala ahon e so e yeke na yâ ti akete kodoro. E yeke na nzara ti kangbi na popo ti e aye so e yeke na ni (2 aCorinthien 8:14). Ni la, e yeke yô gbâ ti akobe na e yeke hon na yâ ti kodoro ni ti gue na ni na kilomètre ahon 500 na Bratislava. Songo ti aita Chrétien nga na ndoye so e lë na ngoi ti abira ni amû maboko na e na yâ angoi ti ngangu so ayeke ga ande.

E wara mungo maboko so alingbi

Na peko ti Use Bira so Amû Sese Kue, Slovaquie akiri na gbe ti kodoro ti Tchécoslovaquie. A londo na 1946 ti si na 1948, a sala a-assemblée so abungbi aTémoin ti Jéhovah ti kodoro ti Brno wala ti Prague kue. E so e yeke ti mbage ti tö ti Slovaquie, e yeke sala voyage ni na atrain so e loué ni teti azo ti kodoro ti e so ayeke gue na assemblée ni. Mo lingbi ti di iri ti atrain ni so atrain so ayeke he abia ndali ti so na lege e yeke he bia na yâ ni juska ti si na ndo so e yeke gue dä.​—Kusala 16:25.

Mbi dabe ti mbi mbilimbili na assemblée so a sala na 1947 na Brno, so na ngoi ni aita ota so ayeke asurveillant na kota ndokua ti aTémoin ti Jéhovah aduti lani na yâ ni, na popo ti ala mo yeke wara Ita Nathan Homer Knorr. Ti tene e tisa azo kue ti ga ti mä kota diskur, mingi na popo ti e ayeke tambela na yâ ti gbata ni na apancarte so a sû na ndo ni kota li ti tënë ti diskur ni. Molenge ti e ti koli Eduard, so ayeke lani gi na ngu gumbaya, aduti lani na ngia pëpe teti so lo wara lani mbeni pancarte ni pëpe. Tongaso aita ni aleke akete pancarte gi ndali ti lo oko pëpe me ngbanga ti ambeni kete molenge mingi. Bungbi ti akete molenge so asala lani mbeni pendere kusala ti tisango azo ti ga ti mä diskur ni!

Na février 1948, aCommuniste aga na ndo mbata ti gbia. E hinga lani so, na yâ ti ngoi kete, ngorogbia ni ayeke sala kue ti kanga lege na kusala ti e ti fango tënë. A sala mbeni kota bungbi na Prague na septembre 1948. Gi na peko ti ngu ota so e yeke lani na liberté ti sala akota bungbi, e hinga biani so e mû lani devant ti mbeni kangango lege na kusala ti e ti fango tënë. Kozoni si kota bungbi ni ahunzi, e kue e mû mbeni yanga so mbeni mbage ti tënë ni ayeke so: “E aTémoin ti Jéhovah so e bungbi tele ti e laso ge . . . e leke na bê ti e ti kono yâ ti pendere kusala ti e so ahon ti kozo. Na lege ti nzobe ti Seigneur, e yeke ngbâ ti gbu ngangu na ngoi ti nzoni wala na ngoi ti tara, na ti fa nzo tënë ti royaume ti Nzapa na wâ mingi.”

“Awato ti Letäa”

Gi nze use na peko ti kota bungbi so e sala ni na Prague, lapolice so ayeke gi ye na gbe-mingo alï na yâ ti Béthel ni so ayeke ndulu na Prague. Ala mû da ni, ala gbu ambeti kue so ala wara, ala gbu aBéthelite ni kue nga na ambeni ita-koli. Me ambeni ye mingi angbâ ti ga.

Na bï ti lango 3 ti si na 4 ti février 1952, aturugu ti bango tënë ti siriri ti kodoro ni amû yâ ti kodoro ni kue na ala gbu aita so wungo ti ala ahon 100. Mbi yeke lani na popo ti aita ni so. A si ndulu na ngbonga ota ti ndapelele, lapolice azingo azo ti sewa ti mbi na lango. Na sân ti fa mbeni nda ti tënë, ala hunda na mbi ti mû peko ti ala. A kanga mbi na chaîne nga a kanga lê ti mbi na bongo na a zia mbi legeoko na ambeni gbâ ti azo na ngbonda ti mbeni kutukutu. A gue na mbi na yâ mbeni sululu so a zia gi mbi oko dä.

Nze oko ahon kue so mbi yeke na mbeni zo ti sala tënë na lo pëpe. Gi zo so mbi bâ lo ayeke turugu so ayeke ga na mbi mbeni kete kobe so lo yeke yôro ni na mbi na lê ti kete dû so ayeke na ndo ti porte ti sululu ni. Na pekoni, a gue na mbi na mbeni zo so ahunda mbi na gbâ ti atënë so mbi tara ti sala tënë ni fade na tongo nda ti article so. Na pekoni so lo tene so mbi yeke wakala, lo kiri lo tene: “Ti mä na bê na Nzapa ayeke ye ti buba. Nzapa ayeke pëpe! E lingbi pëpe ti zi lege na mo ti tene mo buba li ti azo ti kodoro ti e. Fade a yeke kanga go ti mo na kamba wala mo yeke kui ande na da ti kanga. Na fade tongana Nzapa ti mo ni aga, e yeke fâ lo nga!”

Teti so azo ti komande ni ahinga so mbeni ndia mbilimbili ayeke dä pëpe so akanga lege na kusala ti e ti fango tënë, ala ye ti leke peko ti akusala ti e si alingbi na andia so ayeke na ngoi ni so, tongaso si a bâ e tongana “awato ti Letäa” nga awakala so alondo na kodoro wande. Ti sala tongaso, ala ye ti futi e si e duti na ngangu pëpe ti sala mbeni ye, nga ti pusu e ti sala mbeni tënë so alingbi ti mû lege na ala ti bi atënë ti wataka na li ti e. Na peko ti so ala hunda na mbi gbâ ti atënë awe, a mû lege na mbi ti lango pëpe. Ngoi kete na pekoni, a kiri a hiri mbi ti hunda na mbi gbâ ti atënë. Ti so ni so, zo so ayeke hunda atënë ni na mbi aye ti tene mbi sû iri ti mbi na gbe ti mbeni mbeti so atene: “Ndali ti so mbi yeke wato ti azo ti kodoro ti Tchécoslovaquie, mbi ye pëpe ti lï na yâ ti [bungbi ti azo ti fango yaka ti kodoro ni] ngbanga ti so mbi ngbâ ti ku azo ti kodoro ti Amerika.” Mbi ke ti sû iri ti mbi na gbe ti mbeni mara tënë ti wataka tongaso, ni la ti se mbi, a tokua mbi na yâ ti mbeni sululu.

A kanga lege na mbi ti lango wala même ti duti na sese. Mbi lingbi ti ngbâ ti luti gi na nduzu wala ti tambela. Na ngoi so mbi woko awe, mbi lango tâ gi na sese na yâ ti sululu ni. Na pekoni, aturugu so ayeke bata yanga ti sululu ni ague na mbi na turugu ti kota kamba ni ti tene lo hunda na mbi gbâ ti atënë. Lo hunda mbi lo tene: “Mo ye ti sû iri ti mo na gbe ti mbeti ni fadeso?” Tongana mbi kiri mbi ke, lo pika lê ti mbi na mênë ato nda ti yuru. Na pekoni lo suku na kota go na aturugu so ayeke bata mbi: “Lo ye ti fâ tele ti lo. I bâ lo nzoni si lo fâ tele ti lo pëpe!” A bi mbi na yâ ti mbeni sululu gi mbi oko. Kode so ala zia na sese ti hunda mbi gbâ ti atënë, ala kiri ala sala ni fani mingi na angoi nde nde teti nze omene. Atâa akode kue so ala mû ti ga na mbi ti yeda na tënë ti bê ti ala wala ti fa so mbi yeke wato ti Letäa, mbi leke na bê ti mbi ti ngbâ be-ta-zo na Jéhovah.

Nze oko kozoni si mbi gue na gbele ngbanga, mbeni procureur so alondo na Prague ahunda tënë na e oko oko kue so wungo ti e ayeke 12. Lo hunda mbi lo tene: “Tongana ambeni zo ti kodoro wande aga ti tiri bira na kodoro ti e, mo yeke sala ande nyen?” Mbi tene na lo: “Mbi yeke sala gi ye so mbi sala lani na ngoi so Hitler aga ti tiri bira na Russie. Ngbanga ti so mbi yeke Chrétien na so a lingbi mbi duti nde, mbi bi tele ti mbi lani na yâ bira ni pëpe, ni la mbi lingbi ti tiri bira fadeso nga pëpe.” Na pekoni, lo tene na mbi: “E lingbi ti kanga lê na ndo ti aTémoin ti Jéhovah pëpe. Tongana mbeni kodoro wande aga ti sala bira na e, e yeke na bezoin ti wara aturugu ti tene ala zi azo ti kodoro ti e na gbe ti awato.”

Na 24 juillet 1953 a gue na e na da-ngbanga. A hiri e 12 so oko oko na gbele awafango ngbanga. E mû ngoi ni so ti fa tënë ti mabe ti e. Na pekoni so e kiri tënë awe na atënë ti wataka so a bi na li ti e, mbeni avocat alondo na nduzu na lo tene: “A yeke fani mingi si mbi ga na yâ ti da-ngbanga so ge. Lakue, azo mingi ayeke fa atënë ti bê ti ala na gigi, ala yeke changé bê ti ala na nga ala yeke toto na ngule. Me azo so, na sigingo ti ala na yâ da-ngbanga so, ala yeke kiri ti kpengba ahon ti kozo.” Na pekoni, a tene so e kue e yeke azo so ayeke gi lege ti kinda Letäa. Tongaso, a dë ngbanga ti ngu ota na li ti mbi na a gbu akungba ti mbi kue a mû na Letäa.

Gango mbakoro akanga lege na mbi pëpe

Na peko ti so a zi mbi na kanga na so mbi kiri na da ti mbi, lapolice so ayeke sala kusala ti lo na gbe-mingo ayeke bembe ndo lakue na ndo ti mbi. Atâa so kue, mbi kiri ti sala kusala ti mbi ti Chrétien nga a mû na mbi kungba ti surveillant na yâ ti kongregation ti e. Même so a yeda na e ti kiri ti lango na yâ da ti e so Letäa amû ni lani ti ga ti lo, a yeke gi na peko ti ngu 40 si ndia ti kodoro ni ayeda ti kiri da ni na e na peko ti tingo ti aCommuniste.

A yeke gi mbi oko na yâ ti sewa ti mbi pëpe so asala kanga. Gi na peko ti ngu ota so mbi kiri na ndo ti mbi, a hunda na Eduard ti gue ti sala kua ti turugu. Lo ke ti sala kua ti turugu ni ngbanga ti yingo-ti-hinga ti lo so Bible afa lege na ni amû lege na lo ti sala ni pëpe. Na a bi lo na da ti kanga. Ngu mingi na pekoni, oko ye so asi na tarä ti mbi Peter, atâa so lo yeke na nzoni seni pëpe.

Na 1989, komandema ti aCommuniste so ayeke na Tchécoslovaquie atï. So tâ kota ngia si mbi yeke na ni ti duti na liberté ti fa tënë da na da na peko ti ngu 40 so a kanga lege na kusala ti e! (Kusala 20:20). Gi tongana seni ti mbi amû lani lege na mbi, a nzere na mbi mingi ti sala mara ti kusala so. Fadeso mbi yeke na ngu 98, na seni ti mbi ayeke nzoni tongana ti kozo pëpe, me mbi yeke na ngia so mbi lingbi lakue ti fa tënë ti apendere zendo ti Jéhovah ngbanga ti ngoi so ayeke ga.

Mbi lingbi ti diko amokonzi 12 so akomande na ndo ti kodoro ti e. Na popo ti ala mo yeke wara ala so akomande kodoro na ngangu, aprésident nga na agbia. Mbeni oko na popo ti ala aga pëpe na mbeni yorö so alingbi ti kaï biaku biaku akpale ti azo so ayeke na gbe ti ala (Psaume 146:3, 4). Mbi kiri singila na Jéhovah so lo zi lege na mbi ti hinga lo na ngoi so mbi de maseka. Ni la, mbi lingbi ti gbu nda ti ye so lo leke na lege ti Royaume ti lo ti Messie nga ti kpe aye ti senge senge so azo so ahinga Nzapa pëpe ayeke mû pekoni. Na wâ, mbi fa nzo tënë ahon ngu 75 na ye so asala si gigi ti mbi anzere, mbi wara ngia nga na pendere beku ti fini ti lakue lakue na ndo sese. Ye wa nde na so mbi yeke na bezoin ni?b

[Akete tënë na gbe ni]

[Foto na lembeti 26]

Kete na peko ti mariage ti e

[Foto na lembeti 26]

Mbi na Eduard, kete na peko ti ngu 1940

[Foto na lembeti 27]

Tisango azo ti ga na kota bungbi ti Brno na 1947