Mbaï ti fini
Ngangu ti Jéhovah la abata e
TËNË TI ERZSÉBET HAFFNER
Tongana lo mä so a hunda mbi na ngangu ti zia kodoro ti Tchécoslovaquie, Tibor Haffner atene: “Mbi yeke zia ande lege na ala ti hon na mo pëpe.” Lo kiri lo tene: “Tongana mo yeda, mbi yeke sala ande mariage na mo na mo yeke ngbâ na tele ti mbi lakue.”
NA LANGO 29 ti janvier 1938, ayenga mingi pëpe na peko ti tënë ti mungo mbi so mbi ku tele ti mbi na ni pëpe, mbi sala mariage na Tibor, kozo ita so afa tënë na sewa ti mbi. Mungo desizion so ayeke lani kete ye pëpe. Mbi wara ngu 18 ade ti ninga pëpe, na teti so mbi yeke Témoin ti Jéhovah so ayeke wakua ti ngoi kue, mbi ye ti mû lâ ti pendere ti mbi gi na kusala ti Nzapa. Mbi toto. Mbi sambela. Gi na peko ti so bê ti mbi adë la si mbi ga ti bâ so tënë so Tibor atene na mbi ayeke mbeni ye so ahon senge fä ti nzobe, na mbi bâ so mbi ye ti mû koli so, so aye mbi tâ na gbe ti bê ti lo.
Atâa so a yeke mbeni kodoro so ayeke sala baba ti démocratie nga na liberté so zo ayeke na ni ti voro nzapa so lo ye, ngbanga ti nyen a hunda mbi na ngangu ti zia kodoro ni? Ye oko, ge, mbi bâ so a yeke kota ye ti fa na mo ambeni ye na ndo gigi ti mbi.
A dü mbi na lango 26 ti décembre 1919 na Sajószentpéter, mbeni kete kodoro ti Hongrie so ayo kilomètre 160 tongaso na tö ti Budapest. Babâ na mama ti mbi ayeke lani amembre ti église Catholique ti Grèce. Mawa ni ayeke so babâ ti mbi akui kozoni si a dü mbi. Kete na pekoni, mama ti mbi asala mariage na mbeni koli so wali ti lo akui na so lo yeke na amolenge osio, na e gue na Lučenec, mbeni pendere gbata so na ngoi ni kâ ayeke ti Tchécoslovaquie. Na ngoi ni so, dutingo na yâ ti sewa so koli na wali ni akiri asala mariage ayeke kete ye pëpe. Teti so mbi yeke tanga ti molenge na popo ti amolenge oku so, mbi bâ so mbi yeke mbage ti sewa ni biani pëpe. Warango pata ayeke ngangu, na a yeke gi pëpe aye ti mitele si atia mbi, me nga tâ nzoni bingo bê nga na ndoye ti babâ na mama.
Mbeni zo ahinga kiringo tënë ni?
Tongana mbi yeke na ngu 16, ambeni kpengba hundango tënë ayeke dä so mbi gi li ti mbi dä gbä. Mbi diko na bê kue mbaï ti Kozo Bira so Amû Sese Kue, na bê ti mbi adö mingi ti bâ fango tele so aduti lani na popo ti amara so atene ala yeke aChrétien. Na ndo ni, mbi bâ so bibe ti lekengo mbeni kpengba bungbi ti aturugu ague na li ni na yâ ti akodoro mingi. Aye so kue ayeke nde na ye so mbi manda na église na ndo yengo zo so ayeke ndulu na mo.
Ni la mbi gue na mbage ti mbeni bua ti église Catholique na mbi hunda lo: “Ti e so e yeke aChrétien, komandema wa a lingbi e bata ni? Ti gue na bira na ti fâ azo so ayeke ndulu na e wala ti ye ala?” Teti so hundango tënë ti mbi amû ngonzo na lo, lo tene na mbi so lo yeke fa gi ye so akota zo so ayeke na li ni afa na lo. Tongana mbi gue na mbage ti mbeni mokonzi-nzapa ti aProtestant nga na pekoni mbeni wafango ye ti aJuif, ala nga kue asala ye gi tongana bua so. Mbi wara kiringo tënë pëpe, me bê ti ala adö ti mä mara ti hundango tënë tongaso. Na nda ni, mbi gue mbi bâ mbeni mokonzi-nzapa ti aLuthérien. Lo sala ngonzo, me kozoni si mbi zia lo, lo tene: “Tongana mo ye biani ti hinga ye na ndo ni, hunda aTémoin ti Jéhovah.”
Mbi gi aTémoin ni gbä. Ambeni kete lango na pekoni, tongana mbi londo na kua ti kiri na yanga-da, mbi bâ yanga-da azi kete. Mbeni pendere maseka-koli ayeke diko Bible na mama ti mbi. Kozo tënë so aga na li ti mbi ayeke so: ‘So Témoin ti Jéhovah la!’ E tisa koli so, Tibor Haffner, ti lï na da ti e na mbi fa na lo ahundango tënë ti mbi. A hon ti fa atënë ti bê ti lo mveni, Tibor afa na mbi ye so Bible atene na ndo fä so a yeke hinga na atâ Chrétien nga na ndo ngoi so e yeke dä.—Jean 13:34, 35; 2 Timothée 3:1-5.
Nze mingi pëpe na pekoni, kozoni si mbi wara ngu 17, mbi wara batême. Mbi bâ so a lingbi azo kue amä atâ tënë ti ngele ngangu so mbi pika li ti mbi ngbii si mbi ga ti wara ni. Atâa akpale so kodoro ti Tchécoslovaquie ayeke na ni na yâ ti ngu 1935 ti si na 1939, mbi to nda ti fa tënë na ngoi kue. Atâa so ndia ahinga kusala ti e, e tingbi na asioni salango ngangu so bungbi ti amokonzi-nzapa ayeke na gunda ni.
Kozo salango ngangu so mbi wara
Mbeni lâ, na hunzingo ti ngu 1937, mbi na mbeni ita-wali, e yeke fa tënë na yâ ti mbeni kete kodoro so ayeke ndulu na Lučenec. Kete na pekoni, a gbu e na a bi e na da ti kanga. Turugu ti batango da ti kanga ni atene: “Ala yeke kui ge”, na lo kanga yanga ti sululu ni na ngangu.
Ti si na lakui, a ga na ambeni wali osio na ndo ti e. E to nda ti dë bê ti ala na ti fa tënë na ala. Bê ti ala adë, na e sala lisoro na ala na ndo atâ tënë ti Bible na bï ni so kue.
Na ngbonga omene ti ndapelele, turugu ni ahiri mbi ti sigigi. Mbi tene na mba ti mbi ni: “E yeke tingbi ande na yâ Royaume ti Nzapa.” Mbi hunda na lo ti tene na sewa ti mbi ye so asi na mbi tongana lo kui pëpe. Mbi sambela na bê ti mbi na mbi mû peko ti turugu ni. Lo gue na mbi na da ti lo so ayeke na oko ndo so da ti kanga ni ayeke dä. Lo tene: “Molenge-wali, mbi yeke na ambeni hundango tënë teti mo. Na bï so, mo tene iri ti Nzapa ayeke Jéhovah. Mo lingbi ti fa na mbi ni na yâ ti Bible?” So ye ti dongo bê! Nga so dengo bê si mbi wara! Lo ga na Bible ti lo, na mbi fa iri ti Jéhovah na lo nga na wali ti lo. Lo hunda gbâ ti atënë na ndo ti a-oko tënë so mbi na awali osio so e sala lisoro dä na bï ni so. Teti so akiringo tënë ni anzere na lo, lo hunda na wali ti lo ti sala kawa ti ndapelele teti mbi na ita-wali ni so.
Lango use na pekoni, a zi e, me teti so mbi yeke zo ti Hongrie, mbeni wafango ngbanga ni amû desizion so a lingbi mbi zia kodoro ti Tchécoslovaquie. A yeke na peko ti ye so si Tibor Haffner ahunda ti mû mbi tongana wali ti lo. E sala mariage, na mbi gue na da ti babâ na mama ti lo.
A kiri a sala ngangu na e mingi
Na peko ti mariage ti e, e ngbâ ti sala kusala ti fango tënë, atâa so Tibor ayeke nga na akusala so andu lekengo aye ti bungbi. Lango kete kozoni si aturugu ti Hongrie aga ti sala bira na gbata ti e na novembre 1938, e dü Tibor, molenge ti e ti koli. Na Poto, Use Bira so Amû Sese Kue ayeke lani ndulu. Kodoro ti Hongrie amû kota mbage ti kodoro ti Tchécoslovaquie, ye so asala si a kiri a sala ngangu mingi na aTémoin ti Jéhovah so alango na ando so kodoro ti Hongrie amû ni.
Na lango 10 ti octobre 1942, Tibor ague na Debrecen ti sala bungbi na ambeni ita. Ye oko, na ngoi ni so, lo kiri na yanga-da pëpe. Na pekoni lo fa na mbi ye so asi. Lo tingbi pëpe na aita, me na aturugu ti lapolice so ayü senge bongo, na ala yeke na ndo so bungbi ni alingbi fade ti duti dä. Ala yeke ku koli ti mbi nga na Pál Nagypál, so ayeke lani andangba zo so aga. Aturugu ni ague na ala na ndokua ti lapolice, ala pika gbe ti gere ti ala juska ala hinga ndo pëpe teti mbeni kete ngoi ndali ti songo ti pika ni.
Na pekoni ala hunda na ala ti yü poro ti ala na ti luti na nduzu. Atâa so ye ni ayeke so ala mingi, a hunda na ala ti gue na ndo ti lutingo ti atrain. Lapolice aga na mbeni koli so a kanga li ti lo na bande mingi, ye so asala si lo lingbi ti bâ ndo nzoni pëpe. A yeke Ita András Pilling so aga nga ndali ti bungbi so. A yô koli ti mbi na train ti gue na lo na ndo so a kanga aita dä na Alag, ndulu na Budapest. Mbeni oko ti aturugu so abâ pikango gbe ti gere ti Tibor atene tënë ti mbana so: “Ambeni zo ayeke tâ sioni! Gi bê ti mo pëpe, e yeke sava mo ande.” Ambeni turugu use ato nda ti pika gbe ti gere ti Tibor, na mênë ayeke sigigi kirikiri. Apenze-ngbonga kete na pekoni, lo hinga ndo mbeni pëpe.
Na nze so aga na pekoni, a gue na Tibor na ambeni ita so wungo ti ala ahon 60 tongaso na gbele ngbanga. A fâ ngbanga ti kuâ ti kangango go ti zo na li ti aita András Bartha, Dénes Faluvégi nga na János Konrád. Ti Ita András Pilling, a fâ ngbanga ti kanga ti lakue lakue na li ti lo; na ti koli ti mbi, lo yeke sala kanga ti ngu 12. Sioni ti nyen si ala sala? Kota wafango ngbanga ni atene ala kä kodoro, ala ke kua ti turugu, ala yeke awakala nga ala diko sioni tënë na ndo église so ayeke nzoni-kue. Na pekoni a gbian ngbanga ti kuâ ni ti ga kanga so zo ayeke sala ni na gigi ti lo kue.
Mbi mû peko ti koli ti mbi
Lango use na peko ti so Tibor ague teti bungbi so ayeke na Debrecen, mbi zingo kozo na ngbonga omene ti ndapelele, na mbi yeke zia wâ na ndo ti bongo ti e. Hio tongaso, mbi mä mbeni zo ayeke pika yanga-da na ngangu. Mbi tene na bê ti mbi, ‘Ala ga awe.’ Aturugu ti lapolice omene alï na yâ ti da na ala tene na mbi so a mû yanga na ala ti gi ndo na yâ ti da ni. A gbu e kue, même molenge ti e ti koli so ayeke na ngu ota, na a gue na e na lapolice. Gi na lango ni so, a gue na e na da ti kanga ti Pétervására na Hongrie.
Na pekoni so e si kâ, fièvre asala mbi, na tongaso a zia mbi nde na tanga ti azo ti kanga ni. Tongana mbi kiri mbi wara ngangu awe, mbi bâ so aturugu use ayeke na yâ ti sululu ti mbi na ala yeke papa na ndo ye so ala yeke sala na mbi. Mbeni oko atene: “A lingbi e fâ lo! Mbi yeke fâ lo ande!” Me mbeni oko ni aye ti hinga tënë na ndo seni ti mbi kozoni si ala fâ mbi. Mbi voro yanga na ala ti fâ mbi pëpe. Na nda ni ala sigigi, na mbi kiri singila na Jéhovah so lo mû maboko na mbi.
Aturugu ni ayeke na mbeni kode ti hundango atënë so ayeke tâ nde mingi. Ala hunda na mbi ti lango na ti turne lê ti mbi na sese, ala pete achaussette na yâ ti yanga ti mbi, ala kanga maboko nga na gere ti mbi na ala pika mbi juska mênë ayuru. Ala zia lege ni gi tongana mbeni oko ti aturugu ni anze. Ala hunda mbi na ndo zo so koli ti mbi ague ti tingbi na lo na lango ni so a gbu lo. Teti so mbi sala tënë na ala pëpe, pika ni angbâ ti gue teti lango ota. Ti si na lango osio ni, ala zia lege na mbi ti gue na kete molenge ti mbi ti koli na ndo ti mama ti mbi. Dê ayeke mingi na ngoi ni so; me mbi kanga molenge ni na peko ti mbi so asuru na kä na mbi tambela na gere kilomètre 13 ti si na ndo so train ayeke luti dä. Kâ, mbi mû train ti gue na yanga-da, me a lingbi mbi kiri na yâ ti kando ni na oko lango ni.
A fâ ngbanga ti kanga ti ngu omene na li ti mbi; mbi yeke sala kanga ni na Budapest. Na singo kâ, mbi mä so Tibor nga kue ayeke kâ. So kota ngia si e wara tongana a mû lege na e ti sala lisoro na mba, me gi teti akete penze-ngbonga, na lege ti adû so ayeke na popo ti awen! E use kue e bâ ndoye ti Jéhovah, nga e wara ngangu na lege ti akete ngoi ti ngele ngangu so. Kozoni si e kiri e bâ tele, e use kue e hon na yâ ti asioni tara so fani mingi e mä fion ti kuâ dä.
A tokua e na ada ti kanga nde nde
E kue, e yeke aita-wali 80 tongaso so a bungbi e na yâ ti sululu oko. E yeke tâ na kota nzara ti kobe ti yingo, me ti ga na ye na yâ ti da ti kanga ni akpa mbeni ye so ayeke ngangu. E lingbi ti wara mbeni ye gi ge na yâ ti da ti kanga ni? Zia mbi fa na mo ye so e sala. Mbi yeda na bê ti mbi mveni ti leke achaussette ti ambeni wakua ti da ti kanga ni. Na yâ ti mbeni oko ti achaussette ni, mbi zia mbeni ndulu mbeti so na ndo ni mbi hunda wala na popo ti ambeti kue so ayeke na yâ ti bibliothèque ti da ti kanga ni, numéro wa a zia na peko ti Bible. Ti sala si azo ni ahinga pëpe so a yeke Bible si mbi yeke gi ni, mbi zia iri ti ambeni buku use na ndo ni.
Na ndade ni, a kiri a ga na mbi mbeni gbâ ti chaussette ti awakua ni. Na yâ ti mbeni oko, mbi wara ye so mbi hunda. Tongaso, mbi mû na mbeni turugu ni numéro ti ambeti so mbi ye, na mbi hunda ti wara abuku ni. So tâ kota ngia tongana e wara Bible na popo ti abuku ni! Tanga ti abuku ni, e yeke gbian ni yenga oko oko, me e yeke bata Bible ni. Tongana turugu ni ahunda Bible ni, e yeke tene: “A yeke mbeni kota buku, na zo oko oko kue aye ti diko ni.” Na lege so e wara lani lege ti diko Bible.
Mbeni lâ, mbeni turugu ti kota kamba ni ahiri mbi na biröo ti lo. Na bango lo, mo tene so lo yeke mû atënë ti bê ti zo na nene ni mingi.
Lo tene: “Yapakara Haffner, mbi yeke na mbeni nzoni tënë ndali ti mo. Mo lingbi ti kiri na yanga-da. Peut-être kekereke. Même laso, tongana train aga.”
Mbi kiri tënë: “So ayeke nzoni mingi.”
Lo tene: “Biani, a yeke nzoni mingi. Mo yeke na molenge na mbi hinga so mo ye ti bata lo.” Na pekoni, lo kiri lo tene: “Sû gi maboko ti mo na gbe ti mbeti so.”
Mbi hunda lo: “Mbeti ni so ayeke nyen?”
Lo kiri lo tene: “Gi bê ti mo na ndo mbeti ni pëpe. Sû gi maboko ti mo na gbe ni na mo lingbi ti gue.” Na pekoni, lo tene na mbi: “Na ngoi so mo si na yanga-da, mo lingbi ti sala ye so bê ti mo aye. Me ti ndembe so, sû gi maboko ti mo dä ti fa so mo zia ti duti mbeni oko ti aTémoin ti Jéhovah.”
Mbi kiri na peko kete na mbi ke tâ na kuru go.
Lo sala tënë ngangu na ngonzo: “Tongaso mo yeke kui ande gi ge!” na lo tene na mbi ti hon.
Na mai 1943, a tokua mbi na mbeni da ti kanga nde na Budapest, nga na pekoni na mbeni kete kodoro so iri ni ayeke Márianosztra, ndo so e lango na mbeni da ti amoine legeoko na amamère 70 tongaso. Atâa tënë ti nzara nga na ambeni kpale nde, e yeke lani na wâ ti fa beku ti e na amamère so. Mbeni oko ti amamère ni ayeke na kota nzara teti tokua ti e na lo tene: “So ayeke apendere fango ye. Mbi mä mara ti ye tongaso lâ oko pëpe. Mbi hunda na ala ti fa ni mingi na mbi.” E fa na lo ye na ndo fini sese nga na apendere ye so ayeke duti ande dä. Na ngoi so e ngbâ ti sala lisoro, kota mamère ni asi. Gi na oko ngoi ni, a gbu mamère so na a hon na lo, a zi bongo ti lo na a pika lo ngangu. Tongana e kiri e tingbi na lo, lo tene: “Ala sambela Jéhovah si lo sö mbi nga lo zi mbi na ndo so. Mbi ye ti ga mbeni oko ti i.”
Na pekoni, a tokua e na mbeni ngbele da ti kanga ti Komárom, mbeni gbata so ayeke na yanga ti Ngu ti Danube na so ayo kilomètre 80 tongaso na do ti Budapest. Dutingo ni kâ ayeke tâ sioni mingi. Tongana ti so asi na mingi ti aita-wali, mbi wara mbeni sioni kobela so asala si mbi yeke dë mênë nga mbi woko mingi. E yeke na yorö pëpe, na mbi pensé so mbi yeke kui. Me aturugu ti kota kamba ni ayeke gi mbeni zo so alingbi ti sala kua na biröo. Aita-wali ni afa mbi tongana zo so alingbi na kua ni. Tongaso, a mû na mbi mbeni yorö na mbi wara ngangu.
Mbi kiri mbi wara sewa ti mbi
Teti so aturugu ti Soviétique aga ndulu na mbage ti tö, a hunda na e na ngangu ti gue na mbage ti do. A hunda ngoi mingi ti fa peko ti pasi kue so asi na e. Fani mingi, mbi mä fion ti kuâ, me Jéhovah abata mbi, mbi ngbâ na fini. Na ngoi so bira ni ahunzi, e yeke lani na Tábor, mbeni gbata ti kodoro ti Tchèque, so ayo na Prague kilomètre 80 tongaso. Yenga ota na pekoni, mbi na monya ti mbi Magdalena e si na da ti e na Lučenec, na lango 30 ti mai 1945.
Mbi ngbâ ayo kete na mbi bâ kogara ti mbi ti wali na Tibor, molenge ti mbi so mbi ye lo mingi; ala yeke na yanga-da ni na gigi. Ngule asi yâ ti lê ti mbi na mbi hiri ndo: “Tibike!” Lo kpe loro na lo hulu lo tï na yâ maboko ti mbi. Akozo tënë so lo tene na mbi na so mbi yeke girisa ni lâ oko pëpe ayeke so: “Mama, mo yeke kiri ti hon?”
Jéhovah asala nga be-nzoni na koli ti mbi, Tibor. A mû lo na da ti kanga ti Budapest na a tokua lo nga na ambeni ita 160 tongaso na kando ti kusala ti sana na Bor. Fani mingi, ala sigigi na yâ ti kuâ, me teti so ala yeke mbeni bungbi ti azo, a bata ala na fini. Tibor akiri na yanga-da na lango 8 ti avril 1945, nze oko kozoni na mbi.
Na peko ti bira ni, e ngbâ ti duti na bezoin ti ngangu ti Jéhovah ti hon na yâ ti atara so aninga ngu 40 na gbe ti komandema ti aCommuniste na Tchécoslovaquie. A kiri a fâ ngbanga ti kanga ti ngu mingi na li ti Tibor, na tongaso mbi oko si mbi bâ lege ti molenge ti e. Na peko ti so a zi lo, Tibor asala lani kusala tongana surveillant so ague na ndo nde nde. Na yâ ti ngu 40 ti aCommuniste, e gbu alege kue so azi ti kangbi atënë ti mabe ti e. E wara lege ti mû maboko na azo mingi ti hinga tâ tënë. Na tongaso, ala ga amolenge ti e na lege ti yingo.
So kota ngia tongana, na ngu 1989, e wara liberté ti voro Nzapa tongana ti so bê ti e aye! Na ngu so aga na pekoni, e gue na kozo kota bungbi so a sala ni na kodoro ti e, na peko ti so e ku ni a ninga. Tongana e bâ aita saki mingi so aduti be-ta-zo na Jéhovah teti angu mingi, e hinga so Jéhovah ayeke lani mbeni lingu ti ngangu teti ala kue.
Tibor, koli ti mbi, akui be-ta-zo na lango 14 ti octobre 1993, na fadeso mbi yeke lango ndulu na tele ti molenge ti mbi na gbata ti Žilina, na Slovaquie. Na lege ti mitele, mbi yeke na ngangu mingi pëpe, me na lege ti ngangu ti Jéhovah mongoli ti mbi angbâ ngangu. Mbi hinga na bê kue so, na lege ti ngangu ti lo, mbi lingbi ti gbu ngangu na yâ atara kue na yâ sese so. Na ndo ni, na lege ti nzobe ti Jéhovah, mbi yeke ku na bê kue ngoi so mbi lingbi ti duti na fini teti lakue lakue.
[Foto na lembeti 20]
Molenge ti mbi Tibor so mbi zia lo: ge na ngu osio
[Foto na lembeti 21]
Tibor (koli ti mbi) na ambeni ita na Bor
[Foto na lembeti 22]
Mbi, Tibor na monya ti mbi, Magdalena, na ngu 1947 na Brno
[Afoto na lembeti 23]
Fani mingi, mbi mä fion ti kuâ, me Jéhovah abata mbi, mbi ngbâ na fini