Gbâ ti ahundango tënë; akete kiringo tënë

NA NDAPELELE ti Matanga ti Toussaint ti lango oko ti Novembre 1755, mbeni ngangu yengingo ti sese ayengi gbata ti Lisbonne na ngoi so mingi ti azo ti gbata ni ayeke lani na église. Ada saki mingi atuku na sese, na azo saki mingi awara kuâ.

Ngoi kete na peko ti ye ti vundu so, Voltaire, wasungo mbeti ti kodoro ti France asala mbeni poème so iri ni ayeke Poème sur le désastre de Lisbonne. Na yâ ni lo ke tënë so a tene kota ye ti vundu so asi ayeke lani futa ti Nzapa ndali ti asiokpari ti azo ti gbata ni. Na tenengo so mara ti ye ti vundu tongaso ahon ngangu ti gbungo nda ti ye ti zo, wala ngangu ti fango nda ti tënë, Voltaire asû lani na mbeti:

Ndagigi akanga yanga ti lo, e hunda tënë na lo gbä;

E ye mbeni Nzapa so ayeke sala tënë na azo.

Biani, Voltaire ayeke lani pëpe kozo zo so ahunda atënë na ndo Nzapa. Na yâ mbaï ti azo, akota kpale nga na aye ti ngangu ti ndagigi asala si ahundango tënë aga na li ti azo. A sala angu saki mingi awe, kotara Job, so agirisa amolenge ti lo kue ade ti ninga pëpe, na so ahu pono mingi ndali ti ngangu kobela so amû lo, ahunda tënë: “Teti nyen [Nzapa] amû lumière na zo so ayeke na vundu? Teti nyen [Lo] mû fini na zo so âme ti lo asui?” (Job 3:20). Laso, azo mingi ayeke hunda tele ti ala tongana nyen si mbeni Nzapa ti nzoni na ti ndoye alingbi ti bâ gi bango na lê mara ti pono na ye ti kirikiri so ayeke si na azo.

Tongana ala yeke tingbi na kpale ti kota nzara ti kobe, bira, kobela nga na kui, azo mingi ake tâ biani tënë so atene mbeni Wasalango ye ayeke dä so lo yeke bi bê na ndo azo. Mbeni wasenda-ndara so amä na bê so Nzapa ayeke pëpe atene: “Mbeni ye nde ti zi tënë na li ti Nzapa ti tene lo zia lege si mbeni molenge abâ pasi ayeke dä pëpe, . . . gi tongana biani lo yeke dä pëpe.” Akota ye ti vundu tongana lege so aNazi afâ na gbâ ti azo na ngoi ti Use Bira so Amû Sese Kue asala si azo ayeke sala nga mara ti atënë tongaso. Bâ tënë so mbeni wasungo mbeti so ayeke Juif atene na yâ mbeti-sango ti lo: “Pasi so azo abâ na yâ kando ti Auschwitz afa biani so mbeni Nzapa ti bi tele ti lo na yâ atënë ti azo ayeke dä pëpe. Gi oko nda ti tënë ni awe la.” Na lege ti mbeni gingo nda ti ye so a sala na ngu 1997 na France, kodoro so mingi ti azo ni ayeke aCatholique, tongana a mû azo ngbangbo oko, azo bale-osio na popo ni ayeke na kite so Nzapa ayeke dä ndali ti aye ti vundu tongana gingo ti futi ambeni mara tongana ti so asi lani na Rwanda na ngu 1994.

Mbeni ye ti kangango lege na mabe?

Ngbanga ti nyen Nzapa asala mbeni ye pëpe ti kanga lege na asioni ye ti tene asi? Mbeni wasungo tondo ti aCatholique na ndo aye so asi na yâ mbaï atene so ti azo mingi, hundango tënë so ayeke “mbeni ngangu ye ti kangango lege na mabe.” Lo hunda: “Biani, zo alingbi ti mä na bê na mbeni Nzapa so ayeke duti gi tongaso, na ngoi so azo kutu mingi so asala ye oko pëpe ayeke kui, na a yeke fâ gbâ ti azo ti ambeni kodoro na ndo sese sân ti sala mbeni ye ti kanga lege na ni?”

Mbeni tënë na yâ mbeti-sango ti aCatholique La Croix atene tongaso nga: “Atâa ayeke aye ti vundu so asi ândö, akpale so aga na lege ti guengo na li ni ti aye, akpale ti ndagigi, bungbi ti azo ti salango sioni, wala kuâ ti mbeni zo so a ndoye lo mingi, na yâ ti aye so kue na mbito na bê, azo ayeke yô lê ti ala na nduzu na mbage ti Nzapa na tenengo: Nzapa ayeke na ndo wa? Ala yeke hunda mbeni kiringo tënë. Lo yeke biani Zo so abi bê na ndo azo pëpe, Lo yeke dä pëpe.”

Pape Jean-Paul II abi bê na ndo tënë so na yâ mbeti so lo sû na yâ Salvifici Doloris na ngu 1984. Lo tene: “Atâa so dutingo ti sese azi lê ti zo ti hinga so Nzapa ayeke dä, ti bâ ndara ti lo, ngangu nga na kota ti lo, a bâ so ngoi na ngoi, aye ti sioni nga bango pasi ayeke kanga ndo ti alengo so ngangu mingi, mbilimbili, aye ti vundu so ayeke si lâ oko oko, so na yâ ni azo mingi ayeke hu pono gi senge senge nga so ambeni ayeke sala sioni sân ti tene a se ala.”

Bible atene so Nzapa ayeke dä, lo yeke Nzapa ti ndoye na ti ngangu ahon kue. Tënë so alingbi ti gue legeoko na kota hungo pono ti azo? Nzapa ayeke sala mbeni ye ti kanga lege na akota ye ti vundu so ayeke si na zo oko oko wala na azo mingi? Nzapa ayeke sala mbeni ye ndali ti e laso? Tongana ti so Voltaire atene, “mbeni Nzapa so ayeke sala tënë na azo” ayeke dä ti kiri tënë na ahundango tënë so? E hunda mo ti diko article ti peko ti wara kiringo tënë ni.

[Afoto na lembeti 3]

Futingo ti Lisbonne na 1755 apusu Voltaire ti tene so mara ti aye tongaso ahon ndo ti gbungo nda ti ye ti zo

[Lingu ti foto ni]

Voltaire: Buku Great Men and Famous Women; Lisbon: J.P. Le Bas, Praça da Patriarcal depois do terramoto de 1755. Foto: Museu da Cidade/Lisboa

[Foto na lembeti 4]

Azo mingi adë kite so Nzapa ayeke dä ndali ti aye ti vundu tongana gingo ti futi mbeni mara tongana ti so asi lani na Rwanda

[Lingu ti foto ni]

AFP PHOTO