Alexandre omene: Mbeni pape so Rome agirisa lo pëpe

“NA BANGO ndo ti aCatholique, a yeke ngangu ti wara mbeni tënë so alingbi na ni ti fâ tâ ngbanga kue na ndo Alexandre Omene.” (Geschichte der Päpste seit dem Ausgang des Mittelalters [Mbaï ti apape, ti londo na ngoi ti giriri ti ga na ni]). “Ye so lo sala na yâ tambela ti lo ti lâ oko oko alingbi même na pardon pëpe . . . E lingbi biani ti tene so kusala ti lo tongana pape amû gonda oko pëpe na Église. Atâa so bango mara ti aye tongaso ayeke sala ka ye oko pëpe na ndo azo ti ngoi ti aBorgia so, tongana ala bâ aye ti sioni so azo ti sewa ti Borgia asala, ala tene na bê ti ala so a hon tâ ndo ni. Angu ngbango osio na pekoni, aye ti peko ti asalango ye ti ala ade ti hunzi kue pëpe na yâ li ti azo.”​—L’Église et la Renaissance (1449-1517).

Ngbanga ti nyen akota buku ti mbaï tongaso na ndo Église Catholique ti Rome atene amara ti atënë ti ngangu so na ndo mbeni pape na sewa ti lo? Ye nyen ala sala si a kasa ala ngangu tongaso? Ti londo na nze ti octobre 2002 ti si na février 2003, a tisa lani azo na Rome ti ga ti bâ ambeni ye so andu li ti tënë so: I Borgia—l’arte del potere (A-Borgia: Kode ti komande); ye so amû lani ngoi na azo ti gbu li na ndo adroit ti komandema so apape kue atene ala yeke na ni, na mbilimbili lege so Rodrigo Borgia, wala Alexandre Omene asala na kusala (Rodrigo Borgia ayeke lani pape so asala kusala ti londo na ngu 1492 ti si na 1503).

Lege so lo wara na ngangu ti komande

A dü Rodrigo Borgia na ngu 1431 na yâ mbeni kota sewa na Játiva, na yâ royaume ti Aragon, so aga fadeso mbeni mbage ti Espagne. Koya ti lo Alfonso de Borgia, so ayeke kota-bua ti Valence, amû li ni na yâ fango lege na lo, na lo bâ so a yeke nzoni ti tene a mû na Rodrigo akota ndo na yâ église so na salango ni, zo ni ayeke wara nginza dä mingi. Na ngoi ni lani, Rodrigo ade maseka mingi. Tongana lo wara ngu 18, Alfonso so ayeke fadeso mbeni kota-bua, asala kue si Rodrigo, so lo mû lo na gbe ti lo, ague na Italie ti manda ye na ndo ndia. Tongana Alfonso aga Pape Calixte Ota, lo soro Rodrigo na mbeni ita ti Rodrigo ni ti ga akota-bua. A soro Pere Lluís Borgia ti ga gouverneur na ndo agbata nde nde. Ngoi kete na pekoni, a soro Rodrigo ti ga use zo na peko ti pape, na a yeke mbeni kungba so lo yô ni na gbe ti apape nde nde. Kusala ti lo so amû lege na lo ti ro nginza mingi mingi, ti wara gbâ ti amosoro, ti wara kota ngangu ti komande, na ti sala fini ti lo tongana ti mbeni molenge ti gbia.

Rodrigo ahinga ndo lani mingi; lo yeke mbeni zo so ayeke tâ na kode ti salango tënë biani, na lo yeke mû nginza na azo teti lekengo aye ti kode; lo yeke nga na ngangu ti sala aye so lo leke ti sala. Ye oko, lo yeke lani na gbâ ti andeko na gigi, na lo dü amolenge osio na ndeko ti lo so lo na lo aninga mingi, nga lo dü ambeni molenge ni ahon so na ambeni wali nde. Atâa so Pape Pie Use azingo na lo teti so lo ye mingi angia ‘so azingo nzara ti zo teti pitan kirikiri’ nga na angia “so katikati ayeke dä na ni pëpe”, Rodrigo agbian salango ye ti lo oko pëpe.

Na peko ti kuâ ti Pape Innocent Miombe na ngu 1492, akota-bua ti église atingbi tele ti soro mbeni pape na peko ti lo. Azo kue ahinga so na lege ti apendere ye so lo zê ti mû na ala, nga na dorongo polele andia ti nzoni salango ye, Rodrigo Borgia apete goro lani na akota-bua mingi mingi si na nda ni ala soro lo na lege ti bungbi so ti ga Pape Alexandre Omene. Tongana nyen lo futa akota-bua so ayeda ti soro gi lo? Lo futa ala na mungo na ala akota ndo na yâ église, akota da so alingbi gi na agbia wala akota zo, agbata, na ada so amoine alango dä, nga lo mû na ala akota ndo tongana kungba ti évêque so na lege ni ala yeke wara nginza mingi. Mo bâ fadeso awe ngbanga ti nyen mbeni wasungo mbaï na ndo église asala tënë ti ngoi ti komandema ti Alexandre Omene tongana “alâ ti kamene mingi so abi kota zonga na ndo iri ti Église ti Rome.”

Lo hon amokonzi ti sese so oko pëpe

Teti so dutingo ti lo ti mokonzi ti église amû na lo ngangu so a bâ ni tongana ngangu so alondo na Nzapa, Alexandre Omene abâ lege ti kangbingo yâ ti afini sese so a wara na Amerika si mbeni mbage ni aga ti Espagne, na tanga ti mbage ni aga ti Portugal. Angangu so a mû na lo na sese asala si lo ga mokonzi ti aterritoire ti pape so ayeke na Italie centrale; lo yeke komande lani royaume ti lo tâ gi tongana agbia ti sese kue ti ngoi ni so. Tongaso, komandema ti Alexandre Omene, legeoko nga na ti apape so aga kozo na lo nga na peko ti lo, ayeke lani mbeni ngoi so petengo goro ahon ndo ni, azo ayeke ndulu ti sala nzoni kozoni kue na azo ti sewa ti ala, na nga ambeni zo akui na mbeni lege so zo ahinga li ti lo dä pëpe.

Angangu ti komande atiri teti aterritoire ti Italie na yâ angoi ti wusuwusu so, na pape ni abâ ni gi na lê pëpe. Aye ti poroso so lo leke nga ambele so lo te na so lo fâ yâ ni, ayeke giriri gi ti kono ngangu ti komande ti lo, ti pusu amolenge ti lo na li ni na yâ kusala ti ala, na ti yä sewa ti aBorgia na li ti asewa kue. Molenge ti lo Juan asala mariage na mbeni wali ti sewa ti gbia ti Castille, na a soro lo ti ga mokonzi ti Gandía, na Espagne. A mû Jofré, mbeni molenge-koli ni nde, si lo sala mariage na âta ti gbia ti Naples ti wali.

Tongana pape ni aye mbeni zo na tele ti lo ti kpengba songo ti lo na France, lo ke ti mû molenge ti lo ti wali Lucrèce (so ayeke na ngu 13) na mariage na mbeni kota zo ti Aragon, na lo mû lo na mariage na mbeni zo ti sewa ti mokonzi ti Milan. Na pekoni, tongana lo bâ so, na lege ti poroso, mariage ni ayeke ga na lo mbeni nzoni ye oko pëpe, lo gi mbeni buba tënë ti fâ yâ ti mariage ni, na tongaso lo leke si Lucrèce asala mariage na Alfonso ti Aragon so alondo na yâ mbeni sewa ti gbia so amä tele pëpe na sewa ti kozo koli ti Lucrèce. Na oko ngoi ni, ita ti Lucrèce ti koli, César Borgia so aye gi ti wara kota ndo na so ayeke bâ mawa ti zo pëpe, ate mbele na Louis 12 ti France. Teti ye so, fini mariage ti ita ti lo Lucrèce na mbeni zo ti sewa ti Aragon aga tongana mbeni kpale teti lo. Ye nyen César asala ti hon ndo ti kpale so? A tene so Alfonso, so ayeke koli ti Lucrèce na so abâ pasi mingi, “awara kä na tïtî azo osio so aye ti fâ lo na yanga-da ti Église ti Saint Pierre.” Tongana lo yeke gue ti wara sava, mbeni oko ti awakua ti César apete go ti lo si lo kui.” Pape ni, so aye fade ti te ambeni fini mbele ti wara nzoni dä, aleke ti tene Lucrèce so fadeso ayeke na ngu 21 akiri asala mbeni ota mariage na molenge-koli ti ngangu mokonzi ti Ferrara.

A fa peko ti aye so César asala na yâ fini ti lo tongana “mbeni mbaï so asi singo na ye ti mayele, na so a fâ azo dä mingi.” Atâa so babâ ti César azia lo kota-bua na ngu 17, lo nzere mingi ti sala bira ahon ti sala akusala ti église, teti lo yeke lani zo ti mayele, lo ye gi ti wara kota ndo, na zo so tambela ti lo ayeke kirikiri na a yeke ngangu ti wara ambeni zo so sioni ti ala alingbi na ti lo. Na pekoni so lo zia kua ti église, lo sala mariage na mbeni molenge-wali ti gbia ti France, na tongaso lo wara komandema na ndo sese ti Valentinois. Na pekoni, tongana aturugu ti France amû maboko na lo, lo to nda ti sala abira na ti fâ azo ti tene mbage ti banga ti Italie aga na gbe ti lo.

Ti hinga biani so César alingbi ti wara mungo maboko ti aturugu ti France ti sala na abira ti lo, pape ayeda na mbeni divorce ti Louis 12 so a mû maboko na gbia ni me so aga na kota kpale mingi; divorce so amû lege na gbia ni ti sala mariage na Anne ti Bretagne na lo tingbi sese ti Anne ni na royaume ti lo. Biani, mbeni buku atene so pape “azia yango-iri ti Église nga angangu kpengba-ndia ni, ti wara aye ti nzoni na sese teti azo ti sewa ti lo.”

A kasa salango ye ti pape ni so ahon tâ ndo ni

Salango ye ti azo ti sewa ti Borgia so ahon tâ ndo ni asala si ala wara awato, na azo ato nda ti kasa ala ngangu. Mingi ni, pape ni akanga mê ti lo na atënë ti azo so ayeke kasa lo, me mbeni oko ayeke dä so lo kanga mê ti lo gbä na atënë ti lo; a yeke Girolamo Savonarola. Lo yeke lani mbeni moine, mbeni wafango tënë so ayeke na wâ mingi, nga mbeni mokonzi ti poroso ti Florence. Lo fâ ngbanga na ndo asioni salango ye ti azo ti yangbo ti pape nga na ndo pape ni mveni na lege so lo yeke komande na ni; lo hunda ti tene a zia lo na sese na a gbian aye na yâ akungba ti église ni. Savonarola adë kongo lo tene: “Ala, amokonzi ti église so, . . . na bï ala yeke gue na peko ti andeko ti ala na gigi, me a si na ndapelele ala yeke ga ti sala messe.” Lo tene nga na pekoni: “[Amokonzi so] ayeke na lê ti mbeni wali ti pitan, na salango ye ti ala ayeke buba gi iri ti église. Mbi tene ti mbi na ala, azo so amä na bê pëpe na afango ye ti aChrétien.”

Ti tara ti kanga yanga ti Savonarola, pape ahunda ti mû na lo kungba ti kota-bua, me lo ke. Na nda ni, a tomba Savonarola na yâ ti église ni, agbu lo, asala sana na lo juska ti yeda so lo sala sioni, akanga kamba na go ti lo si lo kui, na a zö kuâ ti lo. E hinga pëpe wala a yeke ngbanga ti so atënë ti poroso ti lo ague nde na ti pape, wala ngbanga ti fango tënë ti lo si aye ti sioni so asi na lo.

Akota tënë so abâ gigi

Aye so asi giriri so apusu zo ti hunda ambeni kota tënë na tele ti lo. Tongana nyen mbeni pape alingbi tâ ti sala mara ti aye ti mayele so na ti duti na mara ti salango ye tongaso? Awasungo mbaï ayeke fa tâ peko ti ye so tongana nyen? Azo amû abango ndo nde nde ti fa peko ti aye so.

Ambeni mingi atene so a lingbi a bâ kozoni kue aye so ayeke si giriri na ngoi ni so, ti hinga ngbanga ti nyen Alexandre Omene asala aye tongaso. A tene so ye so ayeke lani na gunda ti aye so lo sala na lege ti poroso nga na yâ église ayeke nzara ti bê ti lo ti bata siriri, ti gi mango tele na popo ti akodoro so tënë ayeke na popo ti ala, ti kpengba songo ti lo na azo so ayeke mû mbage teti kusala ti lo ti pape, na ti bata agbia ti Chrétienté si ala ngbâ lakue ti sala beoko ti tiri na aTurc so aye ti sala bira na ala.

Me e lingbi ti tene nyen na ndo tambela ti lo ni? Mbeni wandara atene: “Na yâ ngoi kue ti Église, a yeke wara lakue asioni Chrétien na aprêtre so alingbi oko pëpe na kusala ti ala ni.” Lo tene nga: “Ti tene ye so aso bê ti zo oko pëpe, Christ lo mveni afa tënë ni kozo; lo haka même Église ti lo na mbeni yaka so nzoni blé na sioni pele ayeke maï na yâ ni, wala na mbeni gbanda so agbu anzoni susu na asioni ni, legeoko tongana ti so lo mveni nga ayeda si mbeni Judas aduti na popo ti abazengele ti lo.”a

Oko wandara so atene nga na pekoni: “Legeoko tongana ti so mbeni tênë ti ngele ngangu angbâ lakue na ngele ti lo atâa ye so a zia tênë ni dä ayeke ti ngele ngangu pëpe, legeoko nga, siokpari ti mbeni prêtre alingbi biani pëpe ti buba . . . tënë ti mabe so lo fa. . . . Lor angbâ gi lor lakue atâa a yeke mbeni nzoni maboko wala maboko ti saleté si agbu ni ti kangbi ni.” Mbeni wasungo mbaï so ayeke Catholique atene so ye so a hunda na anzoni Catholique ti sala na mbage ti Alexandre Omene ayeke ti bata wango so Jésus amû na adisciple ti lo na ndo ascribe na aFarizien, tongana lo tene: ‘I sala gi tongana ti so ala tene, me pëpe tongana ti so ala yeke sala’. (Matthieu 23:2, 3). Me ti tâ tënë ni, mo ye ti mo dä na mara ti tënë tongaso?

A yeke tâ lege ti vorongo ti aChrétien?

Jésus azia gi mbeni kete tënë so amû lege ti hinga azo wa ayeke atâ Chrétien; lo tene: “Fade i hinga ala na lege ti lengo ti ala. Azo ako lê ti vigne na yâ kî? wala figue na yâ kekî? Tongaso keke oko oko kue ti nzoni alë le-keke ti nzoni, me keke ti sioni alë le-keke ti sioni. Keke ti nzoni alingbi pëpe ti lë le-keke ti sioni, na keke ti sioni alingbi pëpe ti lë le-keke ti nzoni. Tongaso fade i hinga ala na lege ti lengo ti ala.”​—Matthieu 7:16-18, 20.

Mingi ni, na yâ asiècle so ahon, amokonzi ti vorongo asala ye alingbi na lege ti tâ vorongo ti aChrétien so Jésus azia na so atâ disciple ti lo asala ye alingbi na ni? Na ti laso, amokonzi ti vorongo ni ayeke sala ye alingbi na ni? Zia e bâ gi aye use: mungo mbage ti ala na aye ti poroso, na salango ye ti ala na yâ fini.

Jésus ayeke lani pëpe mbeni mokonzi ti sese so. Na yâ fini ti lo, lo gi ti wara aye ti mitele mingi pëpe, na a sala si lo mveni atene même so lo yeke na “ndo oko pëpe ti zia li ti Lo dä.” Royaume ti lo ayeke lani “ti sese so pëpe”, na a lingbi adisciple ti lo aduti “ti sese so pëpe, legeoko tongana [lo yeke] ti sese so pëpe.” Na lege so, Jésus ake ti mû mbage ti lo na aye ti poroso ti ngoi ti lo.​—Matthieu 8:20; Jean 6:15; 17:16; 18:36.

Ye oko, tâ tënë ni ayeke so, na yâ asiècle mingi so ahon juska fadeso, a yeke na yâ salango ye ti abungbi ti vorongo ti sala beoko na amokonzi ti poroso teti komandema na aye ti mitele atâa so ye so aga na pasi na asenge zo. A yeke nga tâ tënë ti tene so mingi ti amokonzi ti lege ti vorongo ti ala ayeke tâ na mosoro mingi mingi, atâa so mingi ti azo so ala yeke fa ye na ala ayeke na yâ kota nzinga. A yeke tongaso pëpe?

Jacques, so ayeke ita ti Jésus na mbage ti mama, atene: “I azo so i sala lango-sioni, i hinga pëpe? ti ndoye sese so ayeke ti ke Nzapa. Tongaso zo so aye ti ga ndeko ti sese so, lo sala si lo mveni aga wato ti Nzapa.” (Jacques 4:4). Ngbanga ti nyen zo ni ayeke ga “wato ti Nzapa”? Kozo mbeti ti Jean 5:19 akiri tënë: “E hinga e yeke ti Nzapa, na sese so kue ayeke na tïtî wato-sioni.”

Na ndo tambela ti Alexandre Omene, mbeni wasungo mbaï ti ngoi ti aBorgia asû na mbeti: “Lo yeke lani na mbeni sioni tambela na yâ fini ti lo. Lo yeke na kamene oko pëpe nga lo sala ye na lege ni oko pëpe; lo yeke na mabe pëpe nga lo bi bê na vorongo Nzapa oko pëpe. Ti lo gi nzara ti warango ye mingi, ti wara gi kota ndo, ti sala sana ngangu na azo, na ti gi na ngangu alege kue ti pusu na li ni gbâ ti amolenge ti lo so na yâ kusala ti ala.” Me biani, na popo ti amokonzi ti vorongo so akomande lani, a yeke gi Borgia oko pëpe si asala mara ti aye tongaso.

Mbeti ti Nzapa atene ti lo nyen na ndo mara ti salango ye tongaso? Bazengele Paul ahunda: “I hinga pëpe? fade azo ti kirikiri aga ahéritier ti royaume ti Nzapa pëpe.” Na lo tene na pekoni: “I handa tele ti i pëpe; azo ti pitan, . . . azo so asala lango-sioni, . . . azo so bê asala ala, . . . fade azo tongaso aga ahéritier ti royaume ti Nzapa pëpe.”​—1 aCorinthien 6:9, 10.

Tongana, a de ti ninga mingi pëpe, a tisa lani azo na Rome ti ga ti bâ ambeni ye so afa tënë na ndo sewa ti aBorgia, mbeni oko ti anda ti tënë so apusu ti sala aye so ayeke “ti hinga tënë na ndo akota zo so alingbi na bango ndo ti ngoi ti ala ni . . . ti hinga me pëpe ti tara ti zi tënë na li ti ala wala ti fâ ngbanga na ndo ala.” Biani, a hunda na azo so aga ti bâ ye ni na ti fa tënë ti bê ti ala na ndo aye so. Mo tene ti mo nyen na ndo ni?

[Kete tënë na gbe ni]

[Foto na lembeti 26]

Rodrigo Borgia, Pape Alexandre Omene

[Foto na lembeti 27]

Babâ ti Lucrèce asala lani kusala na lo ti kono ngangu ti komande ti lo

[Foto na lembeti 28]

César Borgia aye lani ti wara gi kota ndo na salango ye ti lo ayeke kirikiri

[Foto na lembeti 29]

Teti so lege ayeke dä pëpe ti kanga yanga ti Savonarola, a fâ lo na a zö kuâ ti lo