Aye ti yingo ayeke gue na ndo wa?
“Akoli bale-oko na oku na awali so ala ye ti mû na mariage ague na lakui na mbeni bungbi ti [Catholique] so ayeke mû wango na azo so aleke ti mû tele. Na popo ti azo 30 so ague kâ, gi azo 3 si atene so ala yeke na mabe.”—La Croix, mbeti-sango ti aCatholique so ayeke sigigi lâ oko oko.
AYE ti yingo ayeke na yâ kpale. Na ndo kozo lembeti ti numéro ti lango 12 ti nze ti juillet 1999, mbeti-sango Newsweek so a hinga ni na ndo sese kue ahunda mbeni tënë: “Nzapa akui awe?” Ti azo ti Poto ti do, na bango ni, kiringo tënë ti mbeti-sango ni ayeke gi oko. Na kiringo peko ti tënë na ndo kota bungbi ti Église Catholique so a sala ni lani na Rome na nze ti octobre ti oko ngu ni, mbeti-sango Le Monde, ti kodoro ti France, atene: “Église abâ so a yeke lakue ngangu mingi ti kangbi tokua ti lo na yâ mbeni bungbi ti azo so ‘aye ti mä tënë ni pëpe’. . . . Na Italie, a yeke aCatholique kue pëpe si aduti beoko na ndo akota tënë ti mabe na ti salango ye. . . . Na Zamani, papa na ndo andokua ti bango zo dä kozoni na tukungo ngo azia kota dû na popo ti pape nga na démocratie so ayeke ndulu mbeni pëpe ti yeda na atënë so amû ni na ngangu. Ambeni zo so abâ ye so asi asala tënë ti bibe ti Pays-Bas, na mbito pëpe, na ndo salango ye nga na mungo maboko na zo ti kobela ti tene lo kui hio, tongana ye so aga na girisango mabe ti Chrétien so asi fade fade.”
A yeke bâ mara ti ye tongaso na ambeni ndo nga. Na ngu 1999, kota-bua ti Cantorbéry, George Carey atene so, a ngbâ gi na Église ti Angleterre “wagame oko ti tene lo hunzi biaku biaku.” Na yâ mbeni article so iri ni ayeke “Hunzingo ti lege ti vorongo ti Chrétien na Poto”, mbeti-sango ti kodoro ti France, Le Figaro atene: “A yeke bâ mara ti ye so na ndo kue. . . . Azo ayeke dë kite na abango ndo kue so a mû na ndo salango ye nga na ndo atënë ti mabe.”
Mungo mbage na lege ti vorongo akiri na peko
Na kodoro ti Poto, guengo na église akiri kiringo na peko. Tongana a mû aCatholique ngbangbo oko so alango na gbata ti Paris, même azo 10 pëpe si ayeke gue na Messe na dimanche oko oko, na gi azo 3 ti si na 4 na popo ni si ayeke gue lakue lakue na église. A yeke bâ même mara ti ye tongaso na Grande-Bretagne, na Zamani nga na akodoro tongana Suède, na Danemark.
Amokonzi ti alege ti vorongo ayeke na gingo bê mingi teti kiringo na peko ti wungo ti azo so amû iri ti ala ti ga prêtre. Na yâ ti angu ngbangbo oko, wungo ti aprêtre na France atï tâ biani na sese. Na tongo nda ti siècle 20, a yeke wara lani aprêtre 14 teti azo ti kodoro 10 000. Fadeso a yeke wara prêtre oko teti azo ti kodoro 10 000. Na yâ ti akodoro ti Poto kue, ngu ti aprêtre ni ahon 50 na ayeke gue na li ni, na a yeke bâ même kpale ti warango aprêtre mingi pëpe so na yâ ti akodoro tongana Irlande na Belgique. Na oko ngoi ni, wungo ti amolenge so a mû ala ti gue na catéchisme ayeke kiri kiringo na peko, ye so asala si kite ayeke mingi na ndo ngangu ti Église Catholique ti wara afini zo na yâ ti angoi so ayeke ga.
Tongana a ndu tënë ti lege ti vorongo, a bâ so ziango bê kue ayeke mbeni ye so ahon ândö awe. Tongana a mû azo ngbangbo oko ti kodoro ti France, gi azo 6 si amä na bê so “a lingbi ti wara tâ tënë gi na yâ lege ti vorongo oko”, ti haka ni na azo 15 na ndo ti azo ngbangbo oko na ngu 1981, nga na azo 50 na ndo ti azo ngbangbo oko na ngu 1952. Salango nzara oko pëpe ti ye ti yingo amû ndo kue. Wungo ti azo so atene ala yeke mû mbage ti ala pëpe na mbeni lege ti vorongo ague na li ni. Na ngu 1980, ala yeke lani azo 26 na ndo ti azo ngbangbo oko. Na ngu 2000, ala yeke azo 42 na ndo ti azo ngbangbo oko.—Les valeurs des Français—Évolutions de 1980 à 2000.
Kota gbiango ye na yâ akpengba-ndia so andu nzoni tambela
Kpale ti aye ti yingo asigigi nga polele na yâ lege ti salango ye. Tongana ti so a tene kozoni, azo mingi so ague na église ayeda pëpe na andia ti salango ye ti église ti ala. Ala yeda pëpe na tënë so atene a yeke gi amokonzi ti alege ti vorongo si ayeke na droit ti zia akpengba-ndia so andu tambela. Oko gbâ ti azo so ayeda na bango ndo ti pape na ndo liberté ti azo, ake ti mû peko ti lo tongana atënë ti lo andu tâ fini ti ala mveni. Na tapande, même akoli na awali so asala mariage, so ayeke aCatholique, ake ti bi lê na ndo bibe ti pape na ndo kode ti kangango lege na dungo.
Bango ndo tongaso ayeke sala ngangu na ndo mara ti azo kue, azo so ayeke na alege ti vorongo ti ala na ala so ayeke na ni pëpe. A yeke kanga lê laso na ndo asalango ye so Ambeti ti Nzoni-Kue afâ lani ngbanga polele na ndo ni. A sala angu 20 awe, awakodoro ti France 45 na ndo azo ngbangbo oko ake bungbingo ti koli na koli. Laso, azo 80 na ndo ti azo ngbangbo oko ayeda na ni. Atâa so mingi ti azo ayeda na dutingo be-ta-zo na yâ mariage, gi azo 36 na ndo azo ngbangbo oko si ake bungbingo ti koli na wali na gigi ti mariage, na abâ ni tongana mbeni ye so a lingbi lâ oko pëpe ti yeda na ni.—aRomain 1:26, 27; 1 aCorinthien 6:9, 10; aHébreu 13:4.
Atënë ti vorongo kirikiri
Na kodoro ti Poto, lege ti vorongo so anzere na zo mveni ague na li ni mingi teti so zo oko oko atene so lo yeke na droit ti soro atënë ti mabe ti lo mveni. A yeke yeda na ambeni kota tënë ti mabe, atâa so a yeke ke ambeni. Na ngoi so ambeni zo so abâ tele ti ala mveni tongana aChrétien amä na bê na kiringo ti âme na yâ mbeni tele nde, ambeni nde ayeke ndulu ti mû peko ti atënë ti mabe nde nde (Zo-ti-fa-tënë 9:5, 10; Ezéchiel 18:4, 20; Matthieu 7:21; aEphésien 4:5, 6). Buku Les valeurs des Français afa lani polele so awamabe mingi laso ayeke hon biaku biaku nde na alege so église azia na sese.
Ye oko, ti tene zo oko oko aduti na lege ti vorongo ti lo ayeke ga na kpale. Jean Delumeau, wasungo mbaï na ndo lege ti vorongo, so lo yeke na yâ ti Institut de France, amä na bê so lege ayeke dä pëpe ti tene mbeni zo asigigi na mbeni lege ti vorongo ti lo mveni nde na aso a zia ni na sese awe. “Mabe alingbi pëpe ti ngbâ na fini tongana gunda ni alï mbilimbili pëpe na yâ mbeni kpengba tënë ti lege ti vorongo.” A lingbi anzoni ye ti yingo na asalango ye ti alege ti vorongo aduti mbeni mbage ti salango ye ti awavorongo ni. A lingbi ti wara mara ti salango ye tongaso na ndo wa na yâ mbeni sese so abâ pasi ndali ti agbiango ye?
Na yâ alembeti ti lo kue, Bible adabe e so a yeke Nzapa si azia na sese akpengba-ndia na ndo tambela nga na ndo salango ye so azo ayeda na ni, atâa so lo mû lege na azo ti mû pekoni wala pëpe. Azo kutu mingi na ndo sese ahinga so buku so azo aye tënë ni mingi alingbi ti mû maboko laso, na a yeke ‘lampe teti gere ti ala, na lumière teti lege ti ala.’ (Psaume 119:105). Tongana nyen ala si na nda ti tënë so? Fade a yeke sala lisoro na ndo tënë so na yâ article ti peko.