Mo hinga Saphan na sewa ti lo nzoni?

TONGANA mo yeke diko Bible, mo tingbi awe na ambeni versê so asala tënë ti Saphan na ambeni kota zo ti sewa ti lo? Ala yeke lani azo wa? Ye nyen ala sala giriri? E lingbi ti manda nyen na ndo ala?

Bible asala na e tënë ti “Saphan, molenge ti Atsalia molenge ti Mésullam” ti fani oko ni na ngoi so Josias ayeke kiri na tâ vorongo na Israël na ngu 642 tongaso K.N.E. (2 aGbia 22:3). Na yâ ti angu 36 so aga na pekoni, juska na futingo ti Jérusalem na ngu 607 K.N.E., a sala na e tënë ti amolenge ti Saphan ti koli osio: Ahikam, Eleasa, Guemaria, na Jaazania, nga na atarä ti lo ti koli use, Michée na Guedalia (Bâ tableau ni). Kota bakari Encyclopaedia Judaica afa peko ti tënë so: “Sewa ti Saphan abâ ndo lani na ndo aye ti gbia [na yâ royaume ti Juda] na ala sala kusala lani tongana wakuasu ti gbia a londo na ngoi ti Josias juska na ngoi ti Guengo na mara ni na ngbâa.” Tongana e kiri e bâ ye so Bible atene na ndo Saphan na sewa ti lo, fade a yeke mû maboko na e ti bâ tongana nyen ala mû maboko lani na prophète Jérémie nga na tâ vorongo ti Jéhovah.

Saphan amû maboko na tâ vorongo

Na ngu 642 K.N.E., tongana gbia Josias awara ngu 25 tongaso, e bâ Saphan na salango kusala tongana wakuasu nga wasungo peko ti atënë ti gbia (Jérémie 36:10). Ye so andu nyen? Kota bakari so a sala fade tënë ni kozo awe atene so mbeni wakuasu na wasungo peko ti atënë ti gbia ayeke lani mbeni kota wawango teti gbia ni, na lo yeke na kungba ti bâ lege ti atënë ti nginza, lo yeke na kode mingi na yâ pikango patara na akodoro wande, nga lo hinga ti bâ atënë so andu kodoro ti lo na akodoro wande nzoni; lo hinga andia na ndo adroit ti akodoro na yâ songo ti ala na popo ti mba, nga lege ti mä tele na ambeni zo wala na ambeni mara nde na ndo tënë ti dengo buze. Tongaso, teti lo yeke wakuasu ti gbia, Saphan ayeke lani mbeni oko ti akota zo ti royaume ni.

Angu bale-oko kozoni, maseka Josias “[a]to nda ti gi Nzapa ti kotara ti lo David”. A bâ so ngu ti Saphan ahon lani ti Josias mingi, na tongaso lo lingbi ti duti mbeni nzoni wawango teti lo nga mbeni zo so amû maboko na Josias na yâ kozo kapa so lo mû ti kiri na tâ vorongo.a​—2 Chronique 34:1-8.

Na ngoi so a yeke sala kusala ti leke peko ti temple, a wara “mbeti ti Ndia”, na Saphan “adiko mbeti so na gbia.” Josias awara vundu na mango tënë ti yâ ti mbeti ni, na lo to bungbi ti ambeni koli biazo, so a lingbi zia bê kue na ala, ti gue ti bâ prophète-wali Hulda ti hunda tënë na Jéhovah na ndo buku ni. Gbia ni afa so lo zia bê kue na Saphan nga na molenge ti lo Ahikam tongana lo yôro ala na popo ti bungbi ti azo so lo tokua.​—2 aGbia 22:8-14; 2 Chronique 34:14-22.

A yeke gi oko versê ti Mbeti ti Nzapa so na yâ ni a fa mbeni ye so Saphan mveni asala. Na yâ ambeni versê nde ti Bible, a sala tënë ti lo gi tongana mbeni babâ wala mbeni âta. Ambeni hale ti Saphan awara lani lege ti sala kusala ndulu na prophète Jérémie.

Ahikam na Guedalia

Tongana ti so e bâ ni kozo awe, a sala tënë ti fani oko ni ti Ahikam, molenge ti Saphan, na ngoi so a to mbeni bungbi ti azo na mbage ti prophète-wali Hulda. Mbeni kpengba buku atene: “Atâa so na yâ Bible ti Hébreu, a fa pëpe kungba so a mû na Ahikam, a yeke polele so lo yeke lani na mbeni kota ndo mingi.”

Angu 15 na peko ti ye so, azo agi ti sala sioni na fini ti Jérémie. Na ngoi so Jérémie agboto mê ti azo na ndo bibe ti Jéhovah ti futi Jérusalem, “asacrificateur na aprophète na azo kue agbu lo, ala tene, Fade mo kui biani.” Ye nyen asi na pekoni? Tondo ni akiri a tene: “Maboko ti Ahikam molenge ti Saphan asala na Jérémie, si ala zia lo na tïtî azo pëpe ti fâ lo.” (Jérémie 26:1-24). Ye so afa nyen? Mbeni bakari (The Anchor Bible Dictionary) atene: “Ye so asi afa gi pëpe so Ahikam ayeke lani na kota ndo, me afa nga so lo na tanga ti azo ti sewa ti Saphan ayeke lani na nzoni bango ndo na mbage ti Jérémie.”

Ndulu na angu 20 na pekoni so azo ti Babylone afuti Jérusalem na ngu 607 K.N.E. na ague na mingi ti azo ni na ngbâa, a zia Guedalia, so ayeke molenge ti Ahikam nga na mbage tarä ti Saphan, tongana gouverneur na ndo tanga ti aJuif so angbâ na yâ kodoro ni. Lo fa nga nzobe na mbage ti Jérémie tongana tanga ti azo ti sewa ti Saphan? Tondo ti Bible ni atene: “Tongaso, Jérémie ague na tele ti Guedalia molenge ti Ahikam na kodoro ti Mitspa, na lo duti na lo na popo ti azo so angbâ na sese ni.” Gi anze kete na pekoni, a fâ Guedalia, na tanga ti aJuif ni amû Jérémie na tele ti ala tongana ala kpe na Égypte.​—Jérémie 40:5-7; 41:1, 2; 43:4-7.

Guemaria na Michée

Guemaria, molenge ti Saphan, nga Michée, tarä ti Saphan, amû mbage mingi na yâ aye so asi, so a fa pekoni na Jérémie chapitre 36. A yeke ye so asi lani ndulu na ngu 624 K.N.E., na yâ ngu oku ti gbia Jojakim. Baruc, wakuasu ti Jérémie, adiko na kota go na yâ buku atënë ti Jérémie, na yâ da ti Jéhovah, “na yâ kete da ti Guemaria molenge ti . . . Saphan”. Tongaso, “Michée molenge ti Guemaria, molenge ti Saphan, amä tënë kue ti L’Eternel so a sala na mbeti ni”.​—Jérémie 36:9-11.

Michée afa na babâ ti lo nga na tanga ti amokonzi ni kue tënë ti mbeti ni, na ala kue aye ti mä tënë ti yâ ni. Ye nyen ala sala na pekoni? “Tongana ala mä tënë ni kue, ala bâ lê ti ala na popo ti ala na mbito, ala tene na Baruc, Biani, fade e fa tënë so kue na gbia.” Ye oko, kozoni si ala sala tënë na gbia, ala mû wango so na Baruc: “Mo gue, mo honde tele ti mo, mo na Jérémie nga; i zia zo oko ahinga ndo so i yeke dä pëpe.”​—Jérémie 36:12-19.

Tongana ti so ala ku fade tele ti ala na ni, gbia ni ake tokua ti mbeti ni, na lo gbi ni kue, oko na oko. Ambeni mokonzi, na tapande Guemaria molenge ti Shaphan, “[a]voro gbia ti zö mbeti so pëpe, me lo mä ala pëpe.” (Jérémie 36:21-25). Buku Jeremiah: An Archaeological Companion atene na nda ni: “Guemaria amû maboko lani na Jérémie ngangu na yâ yangbo ti gbia Jojakim.”

Eleasa na Jaazania

Na ngu 617 K.N.E., Babylone amû Royaume ti Juda. A gbu aJuif saki mingi, “amokonzi kue, na awalombe kue, . . . awakode na azo ti ndao”, na a gue na ala na ngbâa. Na popo ti ala, a yeke wara prophète Ézéchiel. Matthania, so azo ti Babylone amû na lo fini iri ti Sédécias, aga fini gbia ni so asala kusala na gbe ti Babylone (2 aGbia 24:12-17). Na pekoni, Sédécias atokua na Babylone mbeni bungbi ti azo so na popo ti ala a yeke wara Eleasa molenge ti Saphan. Jérémie amû na Eleasa mbeni lettre so a wara dä kpengba tokua ti Jéhovah teti aJuif so a gue na ala na ngbâa.​—Jérémie 29:1-3.

Tongaso, tondo ti Bible afa so Saphan, ambeni molenge ti lo ota, nga na ambeni âta ti lo ti koli use asala kusala na kota ndo ti ala ti mû maboko na tâ vorongo nga na Jérémie, prophète be-ta-zo. Ka a lingbi ti tene nyen na ndo Jaazania, molenge ti Saphan? Nde na tanga ti azo ti sewa ti Saphan, a bâ so lo bi tele ti lo na yâ vorongo yanda. Na peko ti so Ézéchiel asala ngu omene tongana ngbâa na Babylone awe, so ti tene ndulu na ngu 612 K.N.E., lo bâ mbeni suma so na yâ ni azo 70 ayeke zö yombo na ayanda na temple ti Jérusalem. Na popo ti ala, a bâ Jaazania, oko zo so a fa lo na iri ti lo. Ye so aye peut-être ti tene so lo yeke mbeni kota zo na yâ bungbi so (Ezéchiel 8:1, 9-12). Tapande ti Jaazania afa na gigi so même tongana a bata mbeni zo na yâ mbeni sewa so akpe mbito ti Nzapa, a ye pëpe ti tene so zo ni ayeke ga ande mbeni be-ta-zo wavorongo Jéhovah. A yeke na zo oko oko ti soro ye so lo mveni ayeke sala.​—2 aCorinthien 5:10.

Saphan na azo ti sewa ti lo

Ti si na ngoi so Saphan na azo ti sewa ti lo ayeke mû mbage na aye so asi na Jérusalem, azo mingi ato nda ti sala kusala na a-sceau na Juda. A sala kusala lani na a-sceau ti fa so ye tongaso ayeke ti zo tongaso, wala ti sû maboko na gbe ti mbeni mbeti; na a yeke sala ni na atênë ti ngele ngangu, na wen, na ivoire, wala na verre. Mingi ni, a yeke kpaka na ndo ni iri ti mveni ni, ti babâ ti lo, nga ngoi na ngoi, kusala ti mveni ni.

A wara gbâ ti amarque ti sceau na Hébreu na ndo ti ndô. Kota wafango ye Nahman Avigad, so ayeke wagingo nda ti atënë ti giriri so a kpaka na ndo mbeni ye, atene: “Amarque ti sceau ayeke gi a-oko ye ti Hébreu so asala tënë ti azo so Bible afa tënë ti ala.” A wara kamême mbeni marque oko ti sceau so afa Saphan na azo ti sewa ti lo? Biani, iri ti Saphan na ti molenge ti lo Guemaria asigigi na ndo sceau so a fa ni na alembeti 19 na 21.

Awandara atene nga so a sala peut-être même tënë ti azo osio ti sewa ni na yâ amarque ti sceau ni: a yeke Azalia, babâ ti Saphan; Ahikam molenge ti Saphan; Guemaria, molenge ti Saphan; na Guedalia so a bâ so a sala tënë ti lo na yâ mbeni marque ti sceau oko tongana zo so ayeke “na li ti Da ni.” A bâ so sceau osio ni ayeke ti Guedalia, âta ti Saphan, atâa so a sala tënë ti babâ ti lo, Ahikam, pëpe. Kusala ti lo so afa na ndo marque ti sceau ni afa so lo yeke lani mbeni oko ti akota zo ti gbata ni.

Ye nyen e lingbi ti manda?

So tâ pendere tapande si Saphan na sewa ti lo azia na salango kusala na kota ndo ti ala ti mû maboko na tâ vorongo, nga na Jérémie so ayeke be-ta-zo! E nga kue e lingbi ti sala kusala na amosoro nga na kota ndo ti e ti mû maboko na bungbi ti Jéhovah, nga na aita ti e na yâ vorongo.

A yeke sala nzoni na e, na a yeke kpengba mabe ti e tongana e diko gi pëpe Bible lakue lakue, me nga tongana e hasa yâ ni, na e hinga nzoni aTémoin ti Jéhovah ti giriri tongana Saphan na azo ti sewa ti lo. Ala nga ayeke na popo ti “atémoin mingi mingi” so e lingbi ti mû tapande ti ala.​—aHébreu 12:1.

[Kete Tene na Gbe Ni]

[Encadré na lembeti 22]

Hulda: mbeni prophète-wali so ayeke na ngangu mingi na ndo azo

Tongana gbia Josias amä dikongo tënë ti “mbeti ti Ndia” so a wara na yâ temple, lo mû yanga na Saphan nga na ambeni kota zo nde osio ti ‘hunda tënë na Jéhovah’ na ndo mbeti ni (2 aGbia 22:8-20). Fade bungbi ti akoli so ayeke gue na ndo wa ti wara kiringo tënë ni? Jérémie na peut-être nga Nahum na Sophonie ayeke lani kue aprophète na awasungo mbeti ti Bible, na ala duti lani na Juda na ngoi ni so. Atâa so kue, bungbi ti akoli so ague na mbage ti prophète-wali Hulda.

Buku Jerusalem: An Archaeological Biography amû tënë so: “Mbeni ye so apika bê mingi na yâ tondo ni ayeke ti so, mbage ti mbaï ni so afa tingbingo tele ti akoli so na wali so, a bâ ni gi tongana mbeni senge ye so ayeke si ka lakue. Zo kue abâ ni gi tongana mbeni ye so ayeke na lege ni, ti tene mbeni bungbi ti akoli amû mbeti ti Ndia ti gue ti bâ mbeni wali si lo zi nda ni. Tongana lo fa na gigi so a yeke tënë ti Seigneur, zo oko adë kite pëpe na ngangu ti lo ti fa nda ti ye. Fani mingi, awandara so agi ti hinga place ti awali na yâ Israël ti giriri ayeke hulu ndo ti mbaï so.” Biani, tënë ni so azo ni awara alondo lani na Jéhovah.

[Tene/Foto na lembeti 21]

(Ti ba tene ni mbilimbili, ba buku ni)

Azo ti sewa ti Saphan

Mésullam

↓

Atsalia

↓

Saphan

↓ ↓ ↓ ↓

Ahikam Elasah Guemaria Jaazania

↓ ↓

Guedalia Michée

[Foto na lembeti 20]

Guemaria na ambeni zo avoro yanga na Jojakim ti gbi pëpe mbeti ti Jérémie

[Foto na lembeti 22]

Atâa so Jaazania ayeke ti sewa ti Saphan, a bâ lo na yâ suma lo yeke voro ayanda

[Lingu ti foto na lembeti 19]

Ndali ti nzobe ti Israel Antiquities Authority

[Lingu ti foto na lembeti 21]

Ndali ti nzobe ti Israel Antiquities Authority