Mbaï ti Fini
Fini ti mbi so ayo amû ngia na mbi
TËNË TI MURIEL SMITH
Mbi londo na fango tënë na mbi kiri na da. Tongana ti so mbi yeke sala ka lakue, mbi zia ngu ti dutee ti mbi na wâ na mbi yeke gue ti hu tele ti mbi kete teti apenze-ngbonga 30. Mbi ye ti mä so, a pika yanga-da ti mbi ngangu mingi. Na ndembe so mbi yeke gue ti zi ni, mbi yeke gi li ti mbi na zo so alingbi ti ga na mara ti l’heure tongaso. Hio mbi hinga nda ni. Mbi tingbi na akoli use. Ala fa tele ti ala tongana azo ti lapolisi. Ala tene so ala ga ti gi na yâ da ti mbi ambeti ti aTémoin ti Jéhovah, mbeni bungbi so a kanga lege na ni.
Ngbanga ti nyen a kanga lege na aTémoin ti Jéhovah na Australie? Mbi ga mbeni oko ti ala tongana nyen? Ye ni kue akomanse na ngoi so mama ti mbi amû mbeni matabisi na mbi na ngu 1910, tongana mbi de na ngu bale-oko.
SEWA ti mbi alango na yâ mbeni da so a leke na keke na vaka ti Crows Nest, na Banga ti Sydney. Mbeni lâ, tongana mbi londo na ekole mbi kiri na da, mbi tingbi mama ti mbi na salango tënë na mbeni koli na yanga-da ti e. Mbi gi ti hinga koli so mbi bâ lê ti lo lâ oko pëpe, so ayü bongo pendere na so ayeke na mbeni bozo na tïtî lo so ambeti asi singo dä. Na kamene mbi hunda pardon na mbi lï na yâ ti da. Me, apenze-ngbonga kete na pekoni, Mama ahiri mbi. Lo tene: “Koli so ayeke na ambeni pendere mbeti na tïtî lo. Ala sala tënë na ndo Bible. Teti fadeso mo ga ndulu ti sala matanga ti dungo mo, nyen la mo ye ti wara: fini bongo wala abuku so?”
Mbi kiri tënë na lo: “Aï merci Mama, mbi ye ti wara abuku ni.”
A yeke tongaso si na ngu bale-oko mbi wara akozo mbage ota ti molongo ti abuku Études des Écritures, so Charles Taze Russell asû ni. Koli ni atene na mama ti mbi so a yeke nzoni lo mû maboko na mbi ti gbu nda ti atënë so ayeke na yâ abuku so, teti a yeke kara mbi ande. Mama atene so lo yeke duti ande na ngia ti sala ni. Me mawa ni ayeke so, ngoi kete na pekoni Mama akui. Babâ abata e nzoni, mbi na angambe ti mbi ti koli na ti wali. Fadeso mbi yeke na ambeni kungba ti yô, na lê ti mbi aye so ahon ngangu ti mbi. Ye oko, mbeni kpale nde ayeke hara e.
Na ngu 1914, kozo bira so amû sese kue asungba, na gi ngu oko na pekoni a fâ babâ ti e. Teti fadeso babâ na mama ti e ayeke dä mbeni pëpe, a tokua aita ti mbi na ndo ti afami, me a tokua mbi na mbeni ekole ti aCatholique so azo alango dä. Ngoi na ngoi, vundu asala mbi teti so mbi yeke gi mbi oko. Me mbi mû merci so mbi wara lege ti ngbâ ti manda ye so mbi ye ni mingi, so ti tene mozoko, mbilimbili piano. Angu mingi ahon, na mbi wara diplôme ti mbi. Na ngu 1919, mbi sala mariage na Roy Smith, mbeni zo ti kango agbakuru ti mozoko. Na ngu 1920, e dü mbeni molenge. Ye so asala si akusala ti lâ oko oko akiri amû ngoi ti mbi kue. Me ti abuku so, a yeke tongana nyen?
Mbeni wali akangbi tâ tënë ti Bible na e
Na yâ ti angu so kue so ahon, “ambeti ti Bible” so ayeke gi na tele ti mbi. Atâa so mbi mû ngoi ti diko ni mbilimbili lâ oko pëpe, na yâ bê ti mbi, mbi hinga so tënë so ayeke na yâ ni ayeke kota mingi. Mbeni lâ, na hunzingo ti angu 1920, Lil Bimson, mbeni wali so alango na tele ti da ti e, aga ti bâ e. E gue e duti na salon, na e nyon dutee.
Mo ye ti bâ so lo tene: “Eh, ala wara abuku so!”
Mbi gi li ti mbi na ni gbâ, mbi hunda: “Abuku wa?”
Lo fa abuku Études des Écritures so ayeke na yâ ti bibliothèque. Na lango ni so Lil ague na abuku so na da ti lo na lo diko ala na kota nzara ni. Hio e bâ so ye so lo diko anzere na lo mingi. Lil awara ambeni mbeti na tïtî aWamandango Bible, tongana ti so a hinga na aTémoin ti Jéhovah na ngoi ni kâ. Nga, lo lingbi lani ti gbanzi tele ti lo pëpe ti fa na e aye kue so lo yeke manda lani. Buku La Harpe de Dieu aduti mbeni oko ti abuku so lo wara, na a ninga pëpe a ga na da ti e. A yeke gi na ndembe so mbi mû ngoi ti diko mbeti so a sû na ndo ti Bible si fini ti mbi na yâ kusala ti Jéhovah ato nda ni. Fadeso, mbi wara akiringo tënë na akota hundango tënë so église ti mbi awara lege pëpe ti mû na mbi.
Merci so Roy adengi mê ti lo mbilimbili na tokua ti Bible, tongaso mbi na lo e to nda ti manda Bible na bê kue. Ândö, Roy ayeke na yâ mbeni bungbi so asala aye ti gbemingo. Fadeso, sewa ti e aduti beoko na yâ tâ vorongo, nga fani use na yâ yenga oko mbeni ita amanda Bible na azo ti sewa ti e ni kue. Na ngoi so e to nda ti gue na abungbi ti aWamandango Bible ni, e kiri e wara ngangu. Ndo so e yeke bungbi tele dä na Sydney ayeke lani mbeni kete da so e loué ni na yâ vaka ti Newtown. Na ngoi ni kâ, wungo ti aTémoin na yâ Australie kue asi 400 pëpe. Tongaso, ti aita mingi, a lingbi ala tambela na yongoro lege ti gue na abungbi ni.
Ti sewa ti e, a lingbi e fâ ngu ti Sydney Harbour lakue ti gue na abungbi. Kozoni si a leke pont so a hiri ni Sydney Harbour Bridge na ngu 1932, azo kue afâ ngu gi na bac. Atâa so tambela ni amû ngoi nga na nginza mingi, e sala kue ti manke pëpe mbeni oko ti akobe ti yingo so Jéhovah ayeke mû. Ngangu so e sala ti tene gere ti e alï nzoni na yâ tâ tënë alingbi na ni biani, teti so use bira so amû sese kue ayeke leke tele lani ti si, nga tënë ti dutingo nde ayeke ndu ande biani sewa ti e.
Ngoi ti atara na ti adeba nzoni
Tongo nda ti angu 1930 ayeke lani apendere ngoi teti mbi na sewa ti mbi. Mbi wara batême na ngu 1930, nga mbi yeke lani dä na kota bungbi so a sala na ngu 1931 tongana e kue e londo na e yeda na pendere iri ti aTémoin ti Jéhovah. Mbi na Roy, e sala kue ti lingbi na iri so. Tongaso e mû mbage ti e na akode nde nde nga na akapa kue ti fango tënë so bungbi ti Jéhovah a hiri e dä. Na tapande, na ngu 1932 e bi tele ti e na yâ mbeni kapa so ayeke nde ti kangbingo mbeni kete buku na gbâ ti azo so aga ti bâ zingo yanga ti Sydney Harbour Bridge. Mbeni ye so ayeke lani fini ni na e ayeke salango kusala na akutukutu so afonono ayeke na ndo ni, na sewa ti e awara matabisi ti tene azia fonono na ndo kutukutu ti e. Na lege ti kode so, e sala si na yâ ti Sydney kue, a mä totongo ti adiskur so Ita Rutherford amû na ndo ti Bible so azia ni na ndo sembe ti bia.
Me lani, aye ni akiri achangé na aga ngangu mingi. Ti si na ngu 1932, Kota Kpale ti Mosoro asala sioni mingi na ndo Australie, tongaso mbi na Roy e bâ so a lingbi e leke ye ti tene e duti na aye mingi pëpe na yâ fini ti e. Mbeni ye ni so e sala ayeke ti gi mbeni da ndulu na kongregation ni, na tongaso e futa nginza mingi mbeni pëpe teti lege. Me akpale ti mosoro ni so aduti ye oko pëpe na tele ti kota mbito so Use Bira so Amû Sese Kue azia na bê ti azo.
Teti so ala sala ye alingbi na komandema so Jésus amû ti duti mbage ti sese so pëpe, a sala ngangu na aTémoin ti Jéhovah na ndo sese mobimba. Kodoro ti Australie nga kue asala ngangu na ala. Ndali ti wusuwusu so bira aga na ni, ambeni zo abâ e tongana acommuniste. Awato so abi tënë ti mvene na ndo aTémoin ti Jéhovah. Ala tene so aTémoin ayeke sala kusala na ada-singa osio so ayeke ti ala mveni na Australie ti tokua ambeni tënë na aturugu ti Japon.
A sala ngangu mingi na ndo amaseka ita-koli so a hiri ala ti sala kua ti turugu. Bê ti mbi ayeke na ngia ti tënë so amolenge ti e ti koli ota kue ake ti bele mabe ti ala na ala bata dutingo nde ti ala. A dë ngbanga ti kanga ti nze 18 na ndo kozo molenge ti e, Richard. Kevin, use molenge ti e, awara lege ti zia iri ti lo tongana zo so mabe ti lo agbanzi lege na lo ti tiri bira. Me ye ti mawa ni ayeke so, tanga ti molenge ti e, Stuart, na lege ti guengo ti lo na da-ngbanga ti hunzi tanga ti tënë ti dutingo nde ti lo, lo sala ndao ti lege na lo kui. Ye so asi abi vundu na bê ti e mingi. Me, teti so e bata lê ti e gi na ndo Royaume nga na ndo zendo so Jéhovah amû ti zingo ande akuâ a mû maboko na e ti gbu ngangu.
Ala hon tâ na tele ti ye so ala gi biani
Na janvier ngu 1941, a kanga lege na kusala ti aTémoin ti Jéhovah na Australie. Me tongana ti so abazengele ti Jésus asala giriri, mbi na Roy e mä yanga ti Nzapa ahon ti mä yanga ti azo. Tongaso, teti angu use na ndambo, e ngbâ lakue ti sala kua na gbemingo. A yeke na ngoi so si azo ti lapolisi use so ayü bongo ti asenge zo apika yanga-da ti mbi. Nyen asi na pekoni?
Mbi hunda ala ti lï na yâ da ni. Na ngoi so ala yeke linda, mbi hunda ala, “Ala lingbi ti ku kete mbi hunzi ti nyon dutee ti mbi si ala gi yâ ti da ni?” Ye ti dongo bê ayeke so ala yeda. Tongaso mbi lï na cuisine ti sambela Jéhovah na ti gbu li nzoni. Tongana mbi kiri na tele ti ala awe, mbeni zo ti lapolisi ni alï na yâ ndo so e yeke manda ka ye dä na lo mû ye kue so lo bâ, so ayeke na fä ti Watchtower na ndo ni. Lo mû nga ambeti na yâ bozo ti fango tënë ti mbi na Bible ti mbi kue.
Na pekoni lo hunda: “Mo honde ambeni mbeti ni na yâ ti acarton pëpe? A tene na e so mo yeke gue na gbâ ti ambeti na mo yeke sala bungbi yenga oko oko na yâ mbeni da so ayeke na hunzingo ti lege so kâ.”
Mbi kiri tënë na lo, mbi tene: “A yeke tâ tënë, me fadeso a yeke ge mbeni pëpe.”
Lo tene: “E hinga, Yapakara Smith. E hinga nga so a bata ambeti ni na yâ ada ti azo na vaka so.”
Na yâ kubu ti molenge ti e ti koli, ala wara acarton oku so akete buku Liberté ou Romanisme ayeke na yâ ni.
Lo hunda: “A yeke tâ tënë so mo yeke na mbeni ye nde pëpe na yâ ndo ti batango kutukutu ti mo?”
Mbi tene: “Ye oko ayeke kâ pëpe.”
Na pekoni lo zi mbeni armoire na ndo ti tengo kobe. Lo wara aformulaire so ade asû mbeti dä pëpe, aformulaire so ayeke ti sû na atondo ti kongregation. Lo mû ala kue, na pekoni lo hunda na ngangu ti gue ti bâ yâ ti ndo ti batango kutukutu ti e.
Mbi tene: “Nzoni, ala ga ma.”
Ala mû peko ti mbi ti gue na ndo ni, na tongana ala hunzi ti bâ yâ ni, ala londo ague.
Biani, ti azo ti lapolisi so, ala wara aye ti nzoni na yâ acarton oku so! Me ala zia na peko ti ala ye so ala gi ni biani. Mo hinga, na ngoi ni so, mbi sala kusala tongana secrétaire ti kongregation, na mbi yeke na ambeti so afa iri ti awafango tënë nga na ambeni kpengba sango na ndo kongregation ni na yâ da ti e. Merci so aita atene na e kozoni so a lingbi e leke tele ti e, teti so a yeke gi ande yâ ti da ti e. A sala si mbi honde ambeti so nzoni. Mbi yôro ala na yâ ti a-enveloppe na mbi zia ala na ngbonda ti aboîte ti dutee, ti sucre, na ti farine ti mbi. Mbi honde nga ambeni na yâ akete da ti andeke, so ayo na ndo ti batango kutukutu ni pëpe. Tongaso lapolisi ni ahon gi na tele ti tâ ye so ala ye ti wara fade.
Mungo kusala ti ngoi kue
Ti si na ngu 1947, akozo molenge ti e amû awali na adü amolenge. Na ngoi ni so, mbi na Roy e bâ so e lingbi fadeso ti mû kusala ti ngoi kue. A hunda awafango tënë na Australie ti Mbongo, tongaso e kä da ti e na e vo mbeni caravane (kete da so kutukutu agboto ni), na e hiri ni Mitspa, so ti tene “Tour ti Ba Ndo”. Mara ti fini so amû lege na e ti fa tënë na yongoro ndo. Mingi ni, e fa tënë na yâ akete kodoro na ngonda so ade a mû ni na mbeni kongregation pëpe. Mbi ngbâ ti dabe mbi lakue na gbâ ti apendere ye so asi na ngoi ni kâ. Na tapande, mbi manda lani Bible na mbeni maseka wali, iri ti lo ayeke Beverly. Kozoni si lo gue na li ni ti mû batême, lo londo lo gue na mbeni kodoro nde. So ngia si mbi wara tongana angu mingi na pekoni, mbeni ita-wali aga ndulu na tele ti mbi na mbeni assemblée na lo fa tele ti lo so lo yeke Beverly! So ngia si mbi yeke na ni ti bâ so na peko ti angu mingi so, lo na koli ti lo nga na amolenge ti ala, ala kue ayeke sala na Jéhovah.
Na ngu 1979, mbi wara matabisi ti gue na Ekole teti aPionnier. Mbeni oko ti aye so agboto lê ti e dä mingi ayeke so: Ti ngbâ na yâ kusala ti pionnier, a lingbi e yeke na mbeni nzoni kapa ti mandango ye e mveni. Mbi bâ so a yeke biani tâ tënë. Na yâ fini ti mbi kue, mbi mû tele ti mbi mingi ti manda ye, ti gue na abungbi, na ti fa tënë. Tele ti mbi anzere ti sala kua ti pionnier teti angu ahon 50.
Hongo ndo ti akpale ti seni
Na yâ angu bale-osio so ahon, mbi wara ambeni kpale. Na ngu 1962, a bâ so mbi yeke na kobela so abuba lê. Na ngoi ni kâ, a yeke ngangu ti wara ayorö ndali ni, tongaso lê ti mbi abuba hio. Seni ti Roy nga aga sioni, nga na ngu 1983, tension abi lo ngangu na a sala si mbage ti tele ti lo abuba na lo lingbi ti sala tënë mbeni pëpe. Fini ti lo ahunzi na ngu 1986. Na yâ kusala ti mbi ti ngoi kue, lo mû maboko na mbi mingi, na lo manke mbi mingi.
Atâa aye ti vundu so asi na mbi, mbi sala ngangu ti bata mbeni nzoni programme na lege ti yingo. Mbi vo mbeni kpengba kutukutu, so alingbi biani na kete kodoro so e yeke fa tënë dä. Na lege ti maboko so molenge ti mbi ti wali amû, mbi ngbâ lakue na yâ kusala ti ngoi kue. Lê ti mbi ato nda ti vuko yeke yeke juska mbeni oko abuba biani. Adocteur azi ni na ala zia mbeni lê ti verre na place ni. Ye oko, na lege ti alunette ti degré nga na abuku so asû gere ti ambeti ni kota, mbi lingbi lani ti mû angbonga ota ti si na oku lâ na lâ ti manda ye, so kue gi na mbage ti lê ti mbi ti gati so mbi ngbâ ti bâ na ndo kete.
Mbi yeke bâ lakue na nene ni mingi ngoi ti mandango ye. Tongaso pensé kete na ye ti ngangu so mbi wara tongana mbeni lâ mbi yeke manda ye na peko ti midi, mo ye ti bâ ndo avuko, mo bâ mo tene mbeni zo si amingo wâ na ndo ti mbi. Fadeso mbi bâ ndo oko pëpe. Fade mbi yeke ngbâ ti manda ye tongana nyen? Atâa so mbi mä ndo fadeso nzoni kue pëpe, mbi yeke mä akasete nga sewa ti mbi ayeke mû maboko na mbi na ndoye ti sala si mbi ngbâ ngangu na lege ti yingo.
Gbungo ngangu juska na nda ni
Fadeso, ngu ti mbi ahon 100. Mbi wara nga mbeni kpale ti seni, tongaso mbi sala aye tongana ti kozo mbeni pëpe. Ngoi na ngoi, mbi hinga ye so mbi lingbi ti sala pëpe. Biani, teti fadeso mbi yeke bâ ndo oko pëpe so, mbi yeke girisa lege biani! Mbi ye mingi ti manda Bible na azo mbeni, me ndali ti seni ti mbi, lege akanga na mbi ti sigigi ti wara ala. Kozoni, ye so azia vundu na bê ti mbi mingi. Me mbi bâ so a lingbi mbi yeda na mbi sala ye alingbi na akatikati ti mbi. A yeke kete ye pëpe. Ye oko, mbi yeke na ngia ti tene nze oko oko mbi zia na yâ rapport ambeni ngoi so mbi mû ti sala tënë na ndo kota Nzapa ti e, Jéhovah. Tongana lege azi na mbi ti sala tënë na ndo Bible, na tapande tongana awanganga, awadengo buze nga na ambeni zo nde aga na ndo ti mbi, na kode, mbi gbu angoi so ti fa tënë ni na ala.
Mbeni pendere deba nzoni so mbi wara ayeke ti bâ awagame osio ti sewa ti mbi asala na Jéhovah na be-biani. Ambeni ti ala asala kusala ti pionnier na ando so a hunda ti wara awafango tënë dä mingi, ambeni aga a-ancien wala aserviteur ti mungo maboko, na ambeni asala kua na Béthel. Biani, legeoko tongana mingi ti azo ti ngu ti mbi, mbi yeke ku lani ti tene nda ti sese so asi angu mingi kozoni na ngoi so e yeke dä. Me na yâ angu 70 so mbi sala na Jéhovah, mbi bâ aye ague na li ni mingi! Tele ti mbi anzere ti bâ so mbi mû mbage ti mbi na yâ mbeni ye so ayeke kota mingi tongaso.
Awanganga so aga ti bâ lege ti mbi atene so a yeke mabe ti mbi si asala si mbi ngbâ na fini. Mbi yeda na ala. Ti duti na aye mingi ti sala na yâ kusala ti Jéhovah asala si zo aduti na fini so ayeke nzoni ahon. Legeoko tongana Gbia David, mbi lingbi ti tene so mbi yeke mbakoro na ngu ti mbi alingbi na bê ti mbi.—1 Chronique 29:28.
(Ita Muriel Smith akui na 1 avril 2002, na ngoi so a ga ndulu ti hunzi article so. A ngbâ na lo gi nze oko ti tene lo wara ngu 102, na lo yeke lani tâ nzoni tapande ti zo so ayeke na mabe nga so agbu ngangu.)
[Afoto na lembeti 24]
So ândö mbi yeke na ngu oku nga na ngu 19, tongana mbi tingbi na koli ti mbi, Roy
[Foto na lembeti 26]
Kutukutu ti e nga na caravane so e hiri ni Mitspa
[Foto na lembeti 27]
Mbi na koli ti mbi Roy, na ngu 1971