Yoga: A ndu aye wa mbilimbili?

AZO mingi laso ayeke na nzara ti duti na kete tele nga na nzoni seni. Ye so apusu azo mingi ti gi mungo maboko na yâ ada ti tarango tele ti awanguru, nga na yâ ando ti seni. Teti oko nda ti tënë so, azo saki mingi na mbage ti Do agi mungo maboko na mbage ti yoga, mbeni lege ti salango ye ti mbage ti Tö.

Azo so ayeke na suingo bê, na so bê ti ala anze ayeke gi nga mungo maboko na sava ti tele na mbage ti yoga. A yeke mbilimbili ti londo na angu 1960, ngoi so a-hippie na mbage ti Poto ato nda ti fa atënë ti bibe ti ala, si azo ato nda ti lë kota nzara teti alege ti vorongo ti Tö so ague oko na aye ti ndima. Ambeni kota zo ti limon na ti mozoko amaï mbeni kode ti azo ti Tö ti gbu li ngangu gi na ndo mbeni ye oko, na so a hiri ni na yanga ti Français méditation transcendantale, so ayeke ndulu na tënë ti yoga. Teti so azo mingi mingi ayeke laso na nzara ti sala yoga, e lingbi ti hunda tele ti e: ‘Yoga ayeke gi mbeni senge tarango tele so amû lege na zo ti wara nzoni seni, kete tele na mbeni siriri ti bibe? Zo alingbi ti sala yoga sân ti tene salango ni andu mbeni ye ti vorongo? A-Chrétien alingbi ti sala yoga?’

Yoga abâ gigi tongana nyen?

Tënë ti yanga ti Sanskrit so a sû pekoni na “yoga” alingbi ti tene ti bungbi oko na gbe ti mbeni joug, ti bungbi ye wala ti fa lege ngangu na ye. Ti mbeni zo ti lege ti vorongo ti Hindouisme, yoga ayeke mbeni kode so asala si na nda ni zo abungbi oko na mbeni ngangu so ayeke kota ahon zo wala mbeni yingo. A fa pekoni tongana “bungbingo angangu kue ti tele, ti bibe, na ti âme si aduti na gbele joug oko na Nzapa.”

A lingbi ti fa so yoga abâ gigi lawa na yâ mbaï ti azo? Na yâ Popo-hoto ti Ngu ti Indus, so laso a hiri ni Pakistan, a wara na ndo ambeni ye ti giriri adessin ti azo na yâ adutingo nde nde ti yoga. Awasenda-mbesu atene so azo ti Popo-hoto ti Indus ayeke lani dä na popo ti ngu saki ota ti si na ngu saki oko kozoni na ngoi ti e, so ti tene ndulu na ngoi ti ngobo ti salango ye ti azo ti Mésopotamie. Na yâ Popo-hoto ti Indus na ti Mésopotamie, a wara na ndo ambeni ngbele ye ti giriri dessin ti mbeni zo so ayeke fä ti mbeni nzapa; adidi ti nyama ayeke na li ti lo na anyama angoro tele ti lo; ye so adabe na Nimrod, “walombe ti gingo ye”. (Genèse 10:8, 9). Azo ti lege ti vorongo ti Hindouisme atene so adessin ti azo so ayeke na yâ adutingo nde nde ti yoga ayeke afä ti nzapa Siva, seigneur ti anyama na seigneur ti yoga, so azo avoro lo fani mingi na lege ti lingam, mbeni ye so a leke tongana fä ti tele ti koli. Na lege so, buku Sese ti Inde (Angl.) ahiri yoga “mbeni bungbi ti andia na ndo asalango ye ti zo so aye ti gbanzi ye na tele ti lo, so mingi ni abâ gigi kozo na ngoi ti a-Aryen ndulu na ngu saki oko kozoni na ngoi ti e, na so alingbi ti wara dä mingi ti abibe na amatanga ti giriri.”

Kozoni kue, a yeke gi na yanga si a fa akode ti yoga na awagame so aga na pekoni. Na pekoni, Patañjali, mbeni wandara ti yoga na Inde, ato nda ti sû akode ni kue na mbeti, na lo hiri ni Yoga Sutra, na mbeti ti lo angbâ lakue kota buku ti fango lege na ndo yoga. Patañjali atene so yoga ayeke “mbeni ngangu so zo ayeke sala na kode ti sala ngangu na ndo aye ti tele ti lo kue ti tene na nda ni lo si na dutingo so ayeke mbilimbili-kue.” Ti londo na tongo nda ni ti si na ngoi ti fadeso, yoga aga mbeni kpengba mbage ti alege ti vorongo ti Tö, mbilimbili alege ti vorongo tongana Hindouïsme, Jaïnisme, na Bouddhisme. Ambeni zo ti salango yoga ni atene so yoga ayeke mû lege na ala ande ti si na moksha, so ti tene sigingo na gbe ti ngbâa, na bungbingo tele ti ala oko na mbeni yingo so alï yâ ti tele ti ala kue.

Tongaso, e kiri e hunda: ‘Zo alingbi ti sala yoga gi tongana mbeni senge lege ti tara tele ti lo na lege ti mitele ti maï seni ti lo na ti wu bibe ti lo, me sân ti tene a ndu lege ti vorongo?’ Na bango aye so angoro tënë ni, kiringo tënë ni ayeke so: zo alingbi pëpe ti sala tongaso.

Yoga alingbi ti gue na mo ti si na ndo wa?

Nda ti salango ye ti yoga ayeke ti gue na zo ni ti si na mbeni dutingo na lege ti yingo: bungbingo ti lo wala dutingo ti lo na gbele ‘joug’ oko na mbeni yingo so ngangu ti lo ahon ti azo. Me fade a yeke duti ande yingo wa?

Na yâ buku Sese ti aHindou (Angl.), Benjamin Walker, wasungo mbeti so, atene na ndo yoga: “Peut-être a yeke giriri mbeni ngbele lege ti salango matanga ti vorongo, na so angoro na tele ti magie; na laso a lingbi lakue ti wara na yâ salango ye ti yoga ambeni kete ye so andu atënë ti toro na likundu.” Awasenda-ndara ti Hindouisme ayeda so salango ye ti yoga alingbi ti mû angangu ti kota ahon kue na zo, atâa so ala tene ye so ayeke tâ nda ti salango yoga ni la pëpe. Na tapande, na yâ buku Senda-ndara ti Inde (Angl.), ngbele président ti Inde, Sarvepalli Radhakrishnan, asala tënë ti zo ti salango yoga na lo tene so “lege so lo yeke sala ngangu na ndo ambage kue ti tele ti lo na lege ti adutingo ti lo nde nde asala si, atâa ndowa wala dê ni ayeke tongana nyen, a lingbi ti sala ye oko pëpe na ndo lo. . . . Zo ti salango yoga ni alingbi ti bâ ndo nga ti mä ndo yongoro . . . Zo alingbi ti sala lisoro na mba ti lo na lege ti bibe, me sân ti sala tënë na yanga. . . . Zo ti yoga ni alingbi ti sala si lê ti zo abâ lo pëpe.”

Ambeni zo tongana ala bâ zo ti yoga so alango na ndo gbâ ti apointe wala so atambela na ndo alê ti wâ, ala lingbi ti tene so a yeke gi senge ye ti handa lê; ambeni nde alingbi ti pensé so a yeke gi ye ti sala si zo ahe ngia. Me a bâ aye so fani mingi na Inde awe, legeoko tongana ti so a bâ fani mingi awe mbeni zo na lutingo teti l’heure mingi na ndo gere ti lo oko na ngoi so lê ti lo ayeke bâ tâ gi lâ na nduzu, wala mbeni zo so ake ti hu pupu aninga tongana a lu lo na yâ ti mbutu. Na nze ti juin ngu 1995, mbeni mbeti-sango (Times of India) atene so na pekoni so a sala si mbeni molenge-wali ti ngu ota atï na kota lango, a mû lege na mbeni kutukutu so ane kilo 750 ti hon na ndo ti yâ ti lo. Na pekoni so kutukutu ni ahon na ndo ti lo, bê ti azo mingi so abâ ye so adö tongana molenge-wali ni azingo me ye oko asala lo pëpe. Mbeti-sango ni atene na ndo ni: “So tâ ngangu ti yoga biani.”

Kite ayeke dä pëpe so senge zo alingbi pëpe ti sala aye tongaso. Ni la, a lingbi mbeni Chrétien ahunda tele ti lo: Aye so kue afa nyen? Ala londo na Jéhovah Nzapa, “Lo Ti Nduzu Ahon Kue na ndo sese kue”, wala ala londo na mbeni ngangu nde? (Psaume 83:19). Bible afa tënë polele na ndo ni. Na ngoi so azo ti Israël ayeke ndulu ti lï na Sese ti Zendo, so azo ti Canaan ayeke dä, Jéhovah atene na ala na lege ti Moïse: “A lingbi mo manda pëpe ti sala na lege ti ye ti sioni mingi so amara ti sese ni ayeke sala.” “Ye ti sioni mingi” so ala yeke sala ayeke nyen? Moïse ahunda ti sala hange na “wagingo bendo, wala zo so agi nda ti ye na yâ mbinda, wala wadeli, wala zo ti yorö”. (Deutéronome 18:9, 10). Aye so kue ayeke sioni mingi na lê ti Nzapa ngbanga ti so a yeke akusala ti ayingo sioni nga na ti mitele ti siokpari.​—aGalate 5:19-21.

Yoga ayeke pëpe teti aChrétien

Atâa atënë so awamungo wango na ndo seni alingbi ti tene na ndo ni, yoga andu gi pëpe tarango tele na lege ti mitele. Mbeni buku (Hindu Manners, Customs and Ceremonies) afa peko ti ye so asi na azo use so ayeke manda yoga, na so ayeke wara fango lege na mbage ti mbeni maître ti yoga. A tene so mbeni oko ti ala amû tondo so: “Mbi sala ngangu kue ti hu pëpe aninga, na mbi hu pupu gi tongana mbi ga ndulu ti nze. . . . Mbeni lâ, tâ na midi, mbi pensé so mbi bâ mbeni nze so aza ngangu, so mo bâ mo tene a yeke yengi mbage na mbage. Na mbeni ngoi nde, mbi bâ tele ti mbi na yâ kota bingo na midi. Wayinda ti mbi . . . awara ngia mingi tongana mbi tënë na lo aye so mbi bâ tongana suma. . . Lo dë bê ti mbi so na yâ ngoi kete, ye so mbi yeke sala ayeke mû lege na mbi ti kiri ti bâ ambeni ye ti dongo bê mingi ahon.” Use koli ni atene: “Lo hunda na mbi ti bâ ndo na lê ti nduzu lâ oko oko sân ti kanga lê ti mbi wala ti changé dutingo ti mbi. . . . Na ambeni ngoi, mbi pensé so mbi bâ alê ti wâ na le-nduzu; na ambeni ngoi nde, mbi pensé so mbi bâ ambeni ye so ayeke ronde so aza zango, nga na ambeni ye nde tongana atongoro so ayeke hon na lê ti nduzu na loro. Wafango ye na mbi ayeke na kota ngia mingi ti bâ lengo ti angangu ti mbi.”

A lingbi ti bâ polele so aye ti ndima so ayeke biani aye so amaître ti yoga abâ tongana atâ ye so zo alingbi ti si dä tongana lo ye ti si na tâ nda ti asalango yoga ni. Biani, tâ kota nda ti salango yoga ayeke moksha, so a fa pekoni tongana bungbingo oko ti zo na mbeni kota yingo ti ngangu. A tene so a yeke “ngangu so zo mveni asala ti kaï kusala kue so bibe ti lo ayeke sala.” Salango ye tongaso ague tâ nde na ye so a hunda na aChrétien ti sala; a mû wango so na ala: “I mû tele ti i na Nzapa tongana sacrifice so ayeke na fini, na a yeke nzoni-kue, na a lingbi na lê ti Nzapa; so ayeke kusala so alingbi na i. Na i tambela na lege ti sese so pëpe, me i changé lege ti i na lege ti bibe ti fini, si i lingbi hinga ye so Nzapa aye, ye so ayeke nzoni, ye so alingbi na lê ti Lo, na ye so alingbi kue.”​—aRomain 12:1, 2.

A yeke na zo oko oko ti bâ ye ti tarango tele wa lo soro ti sala. Ye oko, aChrétien ayeke zia lege na ye oko pëpe, atâa a yeke fango lege na tele ti ala mveni, tengo ye, nyongo ye, yungo bongo, aye ti ngia, wala mbeni ye nde, ti futi songo ti ala na Jéhovah Nzapa (1 aCorinthien 10:31). Ti ala so ayeke tara tele gi ti bata seni ti ala, aye ayeke dä mingi so andu pëpe aye ti ayingo sioni na ti atoro. Tongana e kpe asalango ye na atënë ti mabe so gunda ni ayeke na yâ lege ti vorongo ti wataka, e lingbi ti ku na bê kue ti wara fini sese ti mbilimbili ti deba nzoni ti Nzapa so na yâ ni e lingbi ti wara seni ti tele na ti bibe so ayeke mbilimbili-kue nga teti lakue lakue.​—2 Pierre 3:13; Apocalypse 21:3, 4.

[Afoto na lembeti 22]

Azo mingi ayeke sala akusala ti bata seni ti ala, me so andu pëpe aye ti ayingo sioni