Mbaï ti Fini
Jéhovah Afa na E Bê So Azia Pëpe nga Gbungo Ngangu
TËNË TI ARISTOTELIS APOSTOLIDIS
Na gere ti ahoto ti Caucase na mbage ti banga, a yeke wara Pyatigorsk, mbeni gbata ti Russie so azo ahinga ni mingi teti angu so asi gigi na yâ ti atênë, nga na se-ndo ni so ayeke nzoni. A yeke na ndo so si a dü mbi na ngu 1929, na popo ti a-réfugié, wala azo ti Grèce so a kpe kodoro ti ala. Ngu bale oko na pekoni, na peko ti asioni kpale so poroso ti Staline asala, so andu fango azo, ziango kota mbito na bê ti azo, nga futingo akete mara, e kiri e ga a-réfugié teti akpale so asala si e kiri e kpe kodoro ni ti gue na Grèce.
NA PEKONI so e gue na Piraiévs, na Grèce, e gbu biani nda ti mbupa “réfugié.” E bâ tele ti e gi tongana atâ wande. Atâa so iri ti mbi na ti yaya ti mbi ti koli ayeke Aristote na Socrate, ambeni kpengba wasenda-ndara ti Grèce, a yeke ngangu ti mä azo na salango kusala na a-iri so. Zo kue ayeke hiri e gi akete Russe.
Ngoi kete na peko ti sungbango ti Use Bira so Amû Sese Kue, mama ti mbi so mbi ndoye mingi akui. Lo yeke lani kpengba zo na yâ sewa ti e, na kui ti lo aduti ye ti vundu mingi teti e. Teti so lo yeke lani na seni pëpe teti mbeni ngoi, lo fa na mbi ti sala akusala ti da mingi. Fango lege so amû maboko mingi na mbi na pekoni na yâ fini.
Bira na Sigingo na Gbe ti Wato
Bira, komandema ti aNazi na ndo kodoro ni, nga na anene ngombe so aturugu ti akodoro nde nde, so abungbi oko ti sala bira na Zamani, ayeke bi na peko ti tele, asala si zo ayeke bâ lango oko oko tongana ndangba lango ti fini ti lo. Nzinga, nzala, na kuâ ahon ndo ni. Na ngu 11, a lingbi mbi sala kua ngangu mingi na tele ti babâ ti mbi ti mû maboko ti bata e ota kue. Mandango mbeti ti mbi ague na li ni mingi pëpe teti mbi hinga yanga ti Grec mingi pëpe, nga ngbanga ti bira na aye ti pekoni.
Komandema ti Zamani na ndo kodoro ti Grèce ahunzi na nze ti octobre, ngu 1944. Ngoi kete na pekoni, mbi tingbi na aTémoin ti Jéhovah. Na yâ ngoi so bê ti azo kue anze nga na ti kota nzinga so, beku ti Bible na ndo mbeni pendere kekereke na gbe ti Royaume ti Nzapa apika bê ti mbi. (Psaume 37:29) Zendo ti Nzapa na ndo mbeni fini so nda ni ayeke dä pëpe, na yâ siriri ge na ndo sese aga tâ baume so akaï songo ti akä ti mbi. (Esaïe 9:6 [9:7, NW]) Na ngu 1946, mbi na babâ ti mbi e wara batême, na fango na gigi na lege so mungo tele ti e na Jéhovah.
Na ngu so a ga na pekoni, mbi duti na ngia ti wara kozo kungba ti mbi tongana serviteur so ayeke leke alango ti apériodique (so na pekoni a hiri lo wakua teti apériodique) na yâ use kongregation so a leke na Piraiévs. Territoire ti e alondo na Piraiévs, a zu ti si na Eleusis, so a yo akilomètre ndulu na 50. Na ngoi ni so, aChrétien mingi so a sa yingo na ndo ti ala ayeke sala kusala na yâ kongregation ni. Mbi wara lani matabisi ti sala kusala na tele ti ala, na ti manda ye na lege ti ala. Mbi wara ngia ti ga ndulu na ala teti so ala yeke na aye mingi ti tene na ndo kota ngangu so a hunda ti sala na yâ kusala ti fango tënë. Na yâ fini ti ala, a yeke polele so ti sala na Jéhovah na be-biani ahunda be-nze-pepe na gbungo ngangu mingi. (Kusala 14:22) So tâ ngia si mbi yeke na ni ti bâ na ndo so laso akongregation ahon 50 ti aTémoin ti Jéhovah!
Mbeni Kpale So Mbi Ku Fade Pëpe
Ngoi kete na pekoni, mbi sala kamarade na Eleni, mbeni maseka-wali Chrétien so ayeke pendere, na so ayeke na wâ mingi, na gbata ti Patras. Na hunzingo ti ngu 1952, e mû zendo ti sala mariage. Ye oko, anze mingi pëpe na pekoni, tele ti Eleni aso ngangu mingi. Awanganga abâ so lo yeke na mbeni cancer na mongoli, na dutingo ti lo anzere oko pëpe. A lingbi a sala na lo opération fade fade. Na peko ti angangu mingi, e wara mbeni wanganga na Athènes so ayeke ndulu ti sala ye alingbi na atënë ti mabe ti e, na ti sala opération ni sân ti sala kusala na mênë, atâa so agbakuru ti kusala ti ngoi ni so alingbi na ni kue pëpe. (Lévitique 17:10-14; Kusala 15:28, 29) Na peko ti opération ni, awanganga ni aduti na donzi mingi na ndo abeku so wali so mbi ye ti mû ayeke na ni ti ngbâ na fini, na ala bele pëpe so kobela ni alingbi ti kiri mbeni lâ.
A lingbi mbi sala nyen fadeso? Na gbele aye so agbian, a lingbi mbi zia lege ti zendo ti mariage ni, na mbi zi tele ti mbi na gbe ti kungba kue? Oko pëpe! A yeke teti so mbi yeda na bê kue si mbi mû zendo ni, na mbi ye si en ti mbi angbâ gi en. (Matthieu 5:37) Mbi bi bê lâ oko pëpe ti sala mbeni ye nde na so. Na lege ti mungo maboko ti yaya ti lo ti wali, Eleni awara kamême seni kete, na e sala mariage na nze ti décembre, ngu 1954.
Angu ota na pekoni, kobela ti Eleni akiri alondo, na a lingbi gi oko wanganga ni si asala na lo mbeni opération nde. Ti so, wanganga ni alï mingi ahon na yâ mongoli ni, ti lungula cancer ni kue. Ye ti pekoni ayeke so, ambeni mbage ti tele ti wali ti mbi anze, nga a ndu ngangu mingi mbage ti mongoli ti lo so ayeke mû lege ti sala tënë. Fadeso, ambeni fini kpale so a lingbi e hon ndo ni abâ gigi teti e use kue. Même gi mbeni kete kusala aga kota kpale teti wali ti mbi so mbi ndoye. Dutingo ti seni ti lo so ayeke buba gi bubango ahunda ti gbian akota ye mingi na yâ fini ti e ti lâ oko oko. Na ndo ni kue, a hunda bê so azia pëpe nga na gbungo ngangu mingi.
A yeke na ngoi ni so si fango lege so mbi wara na mbage ti mama ti mbi aduti ye ti ngele mingi. Hio na ndapelele oko oko, mbi yeke leke aye kue teti kobe, na Eleni ayeke tö kobe ni. Lege mingi, e tisa azo ti ga na da ti e, so na popo ni a wara awakua ti ngoi kue, azo so e yeke manda Bible na ala, na afon e Chrétien so ye atia ala ti kongregation ni. Ala kue ayeda so akobe ni anzere biani mingi! Mbi na Eleni e sala nga kusala maboko na maboko ti sala ambeni kua ti da nde, ti tene da ti e aduti na saleté pëpe nga na lege ni. Dutingo na yâ ngangu kpale so ague ti ninga angu 30.
Na Wâ Atâa So Tele ti Lo Anze
A yeke lani ye ti dongo bê mingi teti mbi na ti ambeni zo nde ti bâ so ye oko alingbi lani pëpe ti sala si ndoye so wali ti mbi ayeke na ni teti Jéhovah, nga wâ ti lo teti kusala ti Lo akiri na peko. Tongana ngoi ayeke hon, nga na ngbango lakue ti sala ngangu, Eleni ato nda ti sala tënë kamême kete. Lo ye lani mingi ti ga ndulu na azo na ndo lege, ti fa na ala nzo tënë ti Bible. Tongana mbi gue na dengo buze, mbi yeke mû lo na tele ti mbi, na mbi yeke zia kutukutu ni na tele ti lege, na ndo so azo ayeke hon dä mingi. Lo zi fenêtre ti kutukutu ni, na lo tisa azo so ayeke tambela na gere ti mû ambeni Tour ti Ba Ndo na Réveillez-vous! Mbeni lâ, lo zia apériodique 80 gi na yâ ngbonga use. Fani mingi, lo hunzi tanga ti angbele périodique so angbâ na yâ kongregation. Eleni ayeke mû mbage nga lakue na yâ ti ambeni kusala nde ti fango tënë.
Na yâ ti angu kue so tele ti wali ti mbi anze, lo yeke lakue na tele ti mbi na abungbi. Lo manke lâ oko pëpe mbeni kota bungbi, même na ngoi so a hunda na e ti gue na kodoro wande ngbanga ti salango ngangu na ndo aTémoin ti Jéhovah na Grèce. Atâa akatikati ti lo, na ngia, lo gue na akota bungbi na Australie, na Zamani, na Chypre, nga na ambeni kodoro nde. Eleni adema tele lâ oko pëpe wala lo ga zo ti hundango ye ahon ndo ni lâ oko pëpe, même tongana ngoi na ngoi, akungba mingi so mbi wara na yâ kusala ti Jéhovah asala si aye atambela nzoni kue pëpe teti lo.
A du ti mbi, ye so afa na mbi na yâ ti mbeni ngoi so aninga, tënë na ndo dutingo na bê so azia pëpe, nga na gbungo ngangu. Fani mingi mbi bâ tongana nyen Jéhovah amû maboko na mbi. Aita-koli na aita-wali agbanzi aye mingi na tele ti ala biani ti mû maboko na e na alege nde nde, na awanganga amû maboko na e na nzobe. Na yâ angoi ti ngangu so kue, aye so e yeke na bezoin ni na yâ fini atia e lâ oko pëpe, atâa so aye ti ngangu so asi na e asala si a duti ngangu na mbi ti sala mbeni kua ti nginza ti ngoi-kue. Aye ti Jéhovah na kusala ti lo aga lakue na kozo ndo na yâ fini.—Matthieu 6:33.
Azo mingi ahunda ye nyen a mû lani maboko na e na yâ angoi ti tara so. Tongana fadeso mbi bâ ndo na peko, mbi bâ so mandango Bible zo mveni, sambelango Nzapa na bê kue, guengo lakue na abungbi ti aChrétien, nga mungo mbage na wâ na kusala ti fango tënë akpengba dutingo na bê so azia pëpe ti e nga na gbungo ngangu ti e. A dabe ti e lakue na atënë ti Psaume 37:3-5 so akpengba zo: “Zia bê ti mo kue na Jéhovah na sala ye ti nzoni. . . Gi lege ti wara ngia ti mo na yâ L’Eternel . . . Zia lege ti mo na tïtî L’Eternel; zia bê ti mo na Lo, na fade Lo sala ye.” Mbeni versê nde so aduti ye ti ngele mingi teti e ayeke Psaume 55:23 (55:22, NW): “Mo zia kungba ti mo na ndo L’Eternel [“Jéhovah,” NW], na fade Lo bata mo.” Tongana mbeni molenge so azia bê kue na babâ ti lo, e zia pëpe gi akungba ti e na ndo Jéhovah, me e zia nga ni a ngbâ na lo.—Jacques 1:6.
Na lango 12 ti nze ti avril, ngu 1987, na ngoi so wali ti mbi ayeke fa tënë na gbele da ti e, mbeni nene yanga-da ti wen akanga na peko ti lo, apika lo ngangu na a bi lo na tele ti lege, na asala lo sioni mingi. Na nda ni, lo ngbâ na popo ti kuâ na zingo teti angu ota so aga na pekoni. Lo kui na tongo nda ti ngu 1990.
Salango na Jéhovah na Ngangu ti Mbi Kue
Lani na ngu 1960, a hiri mbi ti sala kusala tongana serviteur ti kongregation na Nikaia, Piraiévs. Ti londo na ngoi ni so ti ga na ni, mbi wara matabisi ti sala kusala na yâ ambeni kongregation mingi na Piraiévs. Atâa so mbi wara amolenge lâ oko pëpe, mbi wara ngia ti mû maboko na amolenge mingi na lege ti yingo ti luti na bê so azia pëpe na yâ tâ tënë. Ambeni na popo ti ala asala kusala fadeso tongana a-ancien na yâ kongregation, aserviteur ti mungo maboko, apionnier, na ambeni zo na yâ sewa ti Béthel.
Na pekoni so a kiri na démocratie na Grèce na ngu 1975, aTémoin ti Jéhovah awara lege ti sala akota bungbi na yâ liberté, na a hunda na ala mbeni pëpe ti honde tele ti ala na yâ ti gbako. Kode so ambeni zo na popo ti e awara na ngoi so ala yeke leke akota bungbi na kodoro wande aga fadeso ye ti ngele mingi. Na lege so, mbi wara ngia nga na matabisi ti sala kusala teti angu mingi na yâ akomite nde nde so ayeke bâ tënë ti akota bungbi.
Na pekoni, na ngu 1979, a sala programme ti leke kozo Da ti Kota Bungbi na Grèce, na yâ gbata ti Athènes. A soro mbi ti mû maboko ti leke na ti bâ lege ti kota pialo ti lekengo da so. Kusala so nga ahunda bê so azia pëpe na gbungo ngangu mingi. Salango kusala ngu ota na tele ti aita-koli na aita-wali ngbangbo mingi so ayeda ti gbanzi ye na tele ti ala, a sala si mbeni kpengba kamba ti ndoye na ti beoko abâ gigi na popo ti e. A lingbi pëpe ti lungula na yâ bê ti mbi aye so mbi bata na li na ndo pialo so.
Mungo Aye ti Yingo So Atia Azo ti Kanga
Angu kete na pekoni, mbeni fini yanga-da ti kusala azi. Ndulu na territoire ti kongregation ti mbi, na Korydallos, a yeke wara mbeni oko ti akota da ti kanga ti Grèce. Ti londo na nze ti avril, ngu 1991, a soro mbi ti sala vizite na da ti kanga so yenga oko oko tongana mbeni wakua ti aTémoin ti Jéhovah. Kâ, a zi lege na mbi ti manda Bible na azo, na ti sala abungbi ti aChrétien na azo ti kanga so asala nzala ti tënë ni. Mingi ti ala agbian akota ye, na ye so afa na gigi kota ngangu ti Tënë ti Nzapa. (aHébreu 4:12) Ye so apika bê ti awakua ti da ti kanga ni, nga na ambeni zo ti kanga nde. A zi ambeni na popo ti azo ti kanga so mbi manda Bible na ala, na fadeso ala yeke awafango nzo tënë.
Teti mbeni ngoi, mbi manda Bible na awakango mbangi ota so azo ahinga ala mingi. Tongana ala yeke gue na li ni na lege ti yingo, ala kio kua-yanga ti ala kozo ti ga ti manda Bible, ala sua kuali ti ala nzoni, nga ala yü nduzu-bongo na cravate na bê ti nze ti août, mbeni oko ti anze so, na Grèce, lâ ayeke su mingi. Wayinda ti da ti kanga ni, kota zo ti batango da ti kanga ni, na ambeni zo ti kua ni amû loro a sigigi na biröo ti ala ti bâ ye so ayeke si. A yeke lani ngangu na ala ti mä na bê na ye so ala yeke bâ!
Mbeni ye nde ti mungo wâ na zo asi na mbage ti da ti kanga ni so abata teti awali. A to nda ti manda Bible na mbeni wali so afâ zo, na so a fâ ngbanga ti kanga lo na fini ti lo kue. A hinga lo teti asalango ye ti lo na kpengba-li. Ye oko, ngoi kete na pekoni, tâ tënë ti Bible so lo yeke manda aga na tâ kota gbiango ye na ndo lo a sala si azo mingi abâ so lo yeke tongana bamara so ayeke gbian ti ga molenge ti ngasangbaga! (Esaïe 11:6, 7) Fade fade, wayinda ti da ti kanga ni so ayeke nga mbeni wali, ato nda ti yekia na ti zia bê kue na ndo lo. Mbi yeke lani na ngia ti bâ lo na guengo na li ni nzoni mingi na lege ti yingo, na fadeso lo lingbi awe ti mû tele ti lo na Jéhovah.
Mungo Maboko na Awazin nga na Ambakoro
Bango yongoro tiri ti wali ti mbi na kobela asala si mbi duti ndulu mingi ahon ti sala ye alingbi na abezoin ti azo ti kobela na ambakoro so ayeke na popo ti e. Ngoi kue so ambeti ti e ayeke gboto lê na ndo a-article so awa e ti kono mungo maboko ti e ti ndoye na mara ti azo tongaso, bingo bê ti mbi na ndo ala ayeke zingo. Mbi yekia lani mingi a-article so, na mbi bata ni oko oko kue. Na peko ti ambeni ngu, mbi bungbi kue wungo ti alembeti ahon ngbangbo oko, a londo na article “Consideration for Older Persons and Afflicted Ones,” na yâ Tour ti Ba Ndo na Anglais ti lango 15 ti nze ti juillet, ngu 1962. Mingi ti a-article so afa so a yeke nzoni mingi teti kongregation oko oko ti leke kapa ti mungo maboko na azo ti kobela nga na ala so aga mbakoro.— 1 Jean 3:17, 18.
A-ancien aleke mbeni bungbi ti aita-koli na aita-wali so ayeda ti bâ lege ti aye so atia azo ti kobela na ambakoro ti kongregation ti e. E kangbi aita ni na yâ ti akete groupe nde nde, na tapande mbeni alingbi ti mû maboko na kota lâ, mbeni nde alingbi ti mû maboko na bï, mbeni nde nga alingbi ti mû kutukutu ti yô na zo, nga mbeni ayeke ndulu ti sala ye bï na lâ. Ndangba bungbi ni so asala kusala tongana apolisi so afono na lapara bï na lâ ti bata ndo.
Aye so aga na peko ti angangu so amû wâ na bê. Na tapande, na ngoi ti mbeni vizite so a yeke sala ka lakue na lo, a wara na sese na yâ da ti lo mbeni ita-wali so ayeke na kobela, na so ayeke gi lo oko, lo tï na lo hinga ye mbeni pëpe. E hiri mbeni ita-wali so ayeke ndulu na lo na so ayeke na mbeni kutukutu. Lo yô ita-wali so ayeke na kobela na yâ kutukutu ni, lo kpe hio na lo na da-nganga so ayeke ndulu, na lo sala ni gi na yâ kete ngoi: gi penze-ngbonga bale oko senge! Awanganga atene so a yeke salango tongaso si asö fini ti lo.
Kiringo singila so awazin nga na ambakoro so afa na mbage ti bungbi ti aita ni amû tâ ngia na bê. Beku ti dutingo na fini na tele ti aita-koli na aita-wali tongaso na yâ fini sese ti Nzapa, na gbe ti aye so ayeke nde, ayeke ye ti mungo wâ na bê. Nga, ti hinga so ala wara lege ti gbu ngangu ngbanga ti maboko so ala wara na ngoi ti apono ti ala ayeke nga mbeni ye nde so amû ngia.
Gbungo Ngangu Aga na Amatabisi
Fadeso, mbi yeke sala kusala tongana ancien na yâ mbeni oko ti akongregation ti Piraiévs. Atâa gango mbakoro nga na akpale ti seni so mbi yeke na ni, mbi yeke na ngia so mbi lingbi lakue ti mû mbage na wâ na akusala ti kongregation.
Teti angu mingi, atara ti ngangu, akota kpale, na angoi so zo aku pëpe amû lege na mbi ti lë mara ti bê so azia pëpe na gbungo ngangu so ayeke nde mingi. Ye oko, Jéhovah amû na mbi lakue ngangu so mbi yeke na bezoin ni ti hon ndo ti akpale so. Lege mingi, mbi bâ gango tâ tënë ti atënë ti wasungo psaume so: “Tongana mbi tene, Gere ti mbi anzene, Nzobe ti Mo, O L’Eternel, agbu mbi na nduzu. Tongana bibe ayeke mingi na bê ti mbi, tënë ti Mo so alungula vundu amû ngia na âme ti mbi.”—Psaume 94:18, 19.
[Foto na lembeti 25]
Na tele ti wali ti mbi, Eleni, na peko ti use opération so a sala na lo, na ngu 1957
[Foto na lembeti 26]
Mbeni kota bungbi na Nuremberg, Zamani, na ngu 1969
[Foto na lembeti 28]
Bungbi ti aita-koli na aita-wali so amû maboko na azo ti kobela nga na ambakoro