Keke so Ayeke “Toto” na “Angule” ni so Ayeke Teti Akusala Nde Nde
Jérémie 51:8 atene: ‘Kamata baume ti zia na lê ti kä.’ Gingo mbeni oko ti alingu ti ye ti dengo lê ti kä na ti kaïngo kobela so ague na e na ndo zoa ti Chios, na ndo Ngu-ingo ti Égée.
NA TONGO nda ti été, awafango yaka ti Chios ayeke leke tele na mbeni lege so ayeke nde mingi, ti ro mbeni ye. Na pekoni so ala bale sese ni awe na tele ti ambeni keke so akugbe ni ayeke hule pëpe, so a hiri ni akeke ti mastic, ala gbala na sese mbeni vulu ndô so angoro keke ni. Na pekoni, awadengo yaka ni ayeke suru poro ti akeke ni, na asala si akeke ni ayeke “toto.” “Angule” ti résine ni so avulu gi kete ato nda ti yuru. Na peko ti ayenga use wala ota, angu ti résine so ayeke tï ato nda ti kpengba, na awafango yaka ni aro ni, so ayeke na tele ti keke ni wala so ayuru na ndo ti ndô so ayeke na gere ti keke ni. A sala kusala na “angule” ni, so ahiri ni mastic, ti leke na baume.
Ye oko, kozoni na rongo ni, a hunda ti duti na be-nze-pepe nga ti sala kusala ngangu. Akeke ni, so kate ni aba bango na so nzoroko ni ayeke na popo ti vuko na vulu, ayeke maï gi yeke yeke. A hunda angu 40 ti si na 50 ti tene mbeni keke ni oko asi na maïngo ti lo kue, so mingi ni, ayo na nduzu amètre use wala ota.
Nde na salango kusala ngangu ti suru kate ti akeke ni, na ti bungbi “angule” ni, a hunda ti sala ambeni kusala na ndo ni ti wara mastic ni. Na pekoni so si awafango yaka ni aro “angule” ti mastic ni awe, ala asa yâ ni, ala sukula ni, na ala bungbi ni nde nde alingbi na konongo ni nga na pendere ni. Na nda ni, a kiri a sukula mastic ni, na tongaso a lingbi ti sala kusala na ni na yâ alege mingi.
Mbaï ti Mbeni Keke ti Ngele Ngangu
Tënë ti Grec teti “mastic” ague oko na mbeni tënë so aye ti tene “ti te pembe.” Iri so aye peut-être ti fa so ngbele ye na ngoi ti giriri, a sala kusala na résine ti mastic tongana bajoka ti sala si fion ti yanga ti zo aduti nzoni.
Ngbele sango ahon atanga ni kue na ndo mastic alondo na Hérodote, mbeni wasungo-mbaï so ayeke Grec ti siècle oku K.N.E. Ambeni ngbele wasungo mbeti na awanganga nde tongana Apollodore, Dioscoride, Théophraste, na Hippocrate, afa akusala so alingbi ti sala na mastic ti kaï na kobela. Atâa so akeke ti mastic ayeke maï na tele ti aYanga ti Ngu ti Méditérannée kue ngbele ye ti londo na ngu 50 N.E., a lingbi ti tene so gi zoa ti Chios oko si ayeke lë lani mastic. Nga, mastic ayeke lani mbilimbili ye so agbu bê ti ala so ahon zoa ti Chios na ngangu, a londo na aRomain, aGénois, ti si na a-Ottoman.
Mastic so Asala Akusala Nde Nde
Angbele wanganga ti Égypte asala lani kusala na mastic ti kaï akobela nde nde, na andu nga kobela ti sasa na arthrose (kobela ti abio). Ala sala nga kusala na ni tongana yombo ti nzoni-kue, nga tongana yorö ti bata akuâ ti tene aninga. Peut-être keke ti mastic ayeke lani mbeni oko ti alingu ti ‘baume ti Guiléad,’ so a hinga ni na yâ Bible teti angangu ni ti kaïngo akobela nga teti kusala so a yeke sala na ni ti leke aye ti pendere ti tele, nga teti lekengo na akuâ si ala fun pëpe. (Jérémie 8:22; 46:11) A tene so keke ni so ayeke lë stacté, mbeni oko ti aye so ayeke mû ti sala na yombo ti nzoni-kue so afun pendere, na so ayeke sala ka na kusala gi teti aye so ayeke nzoni-kue, alingbi ti londo na yâ sewa ti akeke ti mastic.—Exode 30:34, 35.
Laso, a yeke wara mastic na yâ a-vernis so ayeke bata peinture ti mafuta, aye ti yâ ti da, nga na agbakuru ti pikango mozoko. A sala kusala na ni tongana mbeni ye so abata ye nga tongana mbeni bongo ti ngu teti aye, na a bâ ni tongana mbeni oko ti apendere ye so a yeke sala na kusala ti bata anzoroko ti abongo na ti peinture ti a-artiste. A sala nga kusala na mastic ti leke na a-colle, nga ti hule poro ti anyama. Ngbanga ti fion ti lo so afun nzoni nga na ambeni ye ti nzoni nde so lo yeke na ni, a sala kusala na mastic ti leke na asavon, amafuta ti tele, nga na afion ti yombo.
A fa peko ti mastic na yâ amolongo ti ayorö 25 na ndo sese kue. A ngbâ lakue ti sala kusala na ni ti kaï na akobela na yâ ti akodoro ti a-Arabu. A yeke sala nga kusala na mastic na yâ a-ciment so ayeke zia na dû ti pembe, nga na yâ ti ayanga ti boîte ti yorö na mbage ti yâ ni.
Tongana mbeni lingu ti baume, teti asiècle mingi, “angule” so alingbi ti sala na akusala nde nde, so alondo na keke ti mastic so ayeke “toto” ayeke kaï songo ti ye na akaï akobela. Tongaso, a yeke na lege ni si prophétie ti Jérémie atene: ‘Kamata baume ti zia na lê ti kä.’
[Afoto na lembeti 31]
Chios
Rongo mastic
A yeke ro “angule” ti mastic na kode
[Lingu ti afoto na lembeti 31]
Chios na foto so a fa kusala ti rongo ye: Ndali ti nzobe ti Korais Library; atanga ni kue: Kostas Stamoulis